Araşdırma
Rusiya - Həbsxanalar ölkəsi
"Rusiya millətlər həbsxanasıdır" ifadəsi bu gün özünün sərt mənası ilə həqiqəti ifadə edir. Bu fikir Rusiyada aqressiv mərkəzləşdirməni, vətəndaş azadlıqlarının boğulmasını və irticaçı milli siyasəti təsvir etmək üçün jurnalist metaforası kimi istifadə olunan tarixi və siyasi frazeoloji vahid olaraq mənasını itirməyib. Bu ifadə ilk dəfə Rusiya İmperiyası ilə bağlı fransız səyyahı Astolf de Kustin tərəfindən "Rusiya 1839-cu ildə" kitabında istifadə edilmişdir.
Daha sonra, 20-ci əsrin əvvəllərində V.Lenin tərəfindən milli zülmü tənqid etmək üçün fəal şəkildə istifadə edilir. SSRİ tarixinin 30-40-cı illərində baş verənlər rus-sovet həbsxana konseptinin dəyişmədiyini göstərdi. Bu ölkənin insanları uzun tarixi mərhələdə dövlətin həbsxana konseptini qəbul etdi, ona mahnılar bəstələdi, ədəbi əsərlər həsr etməyə başladı və həbsxanalar ölkənin sosial-ictimai həyatının tərkib hissəsinə çevrildi.
Rusiya Federal Penitensiar Xidmətin 2025-ci il üçün rəsmi məlumatlarına görə, həbsxanalarda saxlanılan vətəndaşların sayı 282.000 nəfər təşkil edir. Beynəlxalq təşkilatlar bu rəqəmin xeyli azaldılması haqqında danışsalar da adambaşına düşən bu göstəriciyə görə Rusiya hələ də dünya liderləri arasında yer alır. Ölkənin "həbsxana" kimi fəaliyyət göstərməsi anlayışı milli azlıqların nümayəndələri, siyasi fəallar, müstəqil jurnalistlər və insan haqları müdafiəçiləri üçün sərt reallıqları əks etdirir. Rusiyada rəsmi qeydiyyata alınmış 650-dən çox ümumi cəzaçəkmə müəssisəsi var. Rusiya Federal Penitensiar Xidmətin verdiyi məlumata əsasən, 282 min dustaq statistikasına görə hər həbsxanaya 434 məhbus düşür və bu da reallığı əks etdirmir.
Tarixən Rusiyada iki növ həbsxana modeli fəaliyyət göstərib. Çar imperiyası zamanı “katorqa” kimi tanınan və sovet hakimiyyəti illərində “Lagir” (düşərgə) adlanmağa başlanan həbsxanalar və dünya təcrübəsində mövcud olan ənənəvi həbsxanalar.
Rusiyanın Sankt-Peterburqdakı məşhur “KRESTI” istintaq təcridxanası bir milyard rubldan başlayan qiymət ilə hərraca çıxarıldı. 1884-1889-cu illər arasında Arsenalnaya sahilində tikilmiş Kresty, ölkənin ən məşhur həbsxanalarından biri hesab olunurdu. Burada Lev və Nikolay Qumilyov, eləcə də İosif Brodski də daxil olmaqla Rusiyanın bir çox məşhur insanları həbsdə olmuşdu.
“Vladimirskiy sentral” (Владимирский централ) həbsxanası haqqında mahnılar qoşulub və şeirlər yazılıb. Həbsxananın rəsmi adı Rusiyanın Vladimir vilayəti FKU T-2 UFSIN müəssisəsi adlanır. “Vladimirskiy sentral” kimi tanınan həbsxana 1783-cü ildə İmperatriça Yekaterinanın fərmanı ilə inşa edilmişdir. O, binanın labirint şəklində tikilməsini əmr etmişdir ki, kamerasından qaçan məhkum dəhlizlərdə azaraq çıxmaq üçün yol tapa bilməsin. İnşaatçılar imperatriçanın istəklərini sözün əsl mənasında qəbul etmiş və yerinə yetirmişdilər.
Əvvəlcə daşdan tikilmiş “Vladimirskiy sentral”, xalq arasında "Vladimirka" kimi tanınan Vladimir şossesindəki keçid məntəqəsi idi. Sibir sürgününə məhkum edilmiş məhkumlar oradan keçirilirdi və həbsxananın məhbusları əksər hallarda oğrular, saxtakarlar və fırıldaqçılar olurdu. 1846-cı ildə həbsxana ərazisində ayrıca bir Polşa qanadı da tikildi və Krakov üsyanının iştirakçıları orada saxlanılırdı. 25 il sonra, 1870-ci ildə Vladimir Mərkəzi başqa bir "siyasi" qanadla genişləndirildi. 1917-ci il inqilabından əvvəl, bir polis məmuruna sui-qəsd cəhdinə görə ömürlük ağır işlərə məhkum edilmiş gələcək Qırmızı Ordu komandiri Mixail Frunze orada həbsxanada saxlanılırdı. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Vladimir həbsxanasından bütün fəaliyyəti müddətində heç kimin oradan qaçmağa müvəffəq olmayıb, baxmayaraq ki, buna bir çox dəfə cəhdlər göstərilib.
1980-ci və 1990-cı illərin sonlarına qədər bu həbsxanada 700-dən çox qanuni oğru və ölkənin cinayətkar aləminin liderləri sakin olublar. Bu dövrdə Saşa Sever ləqəbli Aleksandr Severov da həbsxananın kameralarda saxlanılıb. Şansonyer Mixail Kruq məşhur "Vladimir Sentralı" mahnısını ona həsr edib. Mahnı sayəsində bu həbsxana Rusiyada ən məşhur həbsxanalardan birinə çevrilib. Hətta ölkənin cinayətkar aləmi ilə heç vaxt maraqlanmayanlar belə bunu bilirlər.
İnqilabdan əvvəl də siyasi məhbuslar saxlanılırdı və 1921-ci ildə sosialist inqilabçıları, menşeviklər, "sionistlər", anarxistlər və partiyadaxili müxalifət üzvləri üçün xüsusi siyasi həbsxanaya çevrildi. 20-ci əsrin ortalarında Vladimir həbsxanası SSRİ-nin "xüsusi düşərgələr və həbsxanalar" siyahısına daxil edildi və orada "xüsusi təhlükəli dövlət cinayətkarları" saxlanılırdı. Stalinin oğlu Vasili, inqilabçı Mixail Frunze və casusluqda məhkum edilmiş aktrisa Zoya Fyodorova da bu həbsxanada cəza çəkiblər.
2018-ci ildə Vladimir Mərkəzində məhbusların kollektiv aclıq aksiyası keçirməsi həbsxanada sistematik işgəncələrə, döyülmələrə və intihara təhriklərə etiraz olaraq baş vermişdi. Hazırda Vladimir Mərkəzi Həbsxanasında müharibə əleyhinə etirazda ittiham olunan Krım rəssamı Boqdan Ziza, hərbi komissarlıq binasını yandırdığına görə səkkiz il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmiş Denis Popov, terror aktı hazırlamaqda ittiham olunan ictimai fəal Vyaçeslav Popov və Hizb ut-Təhrir işi üzrə məhkum edilmiş on nəfər də saxlanılır.
"Matrosskaya Tişina" (Moskva) - Moskvada yerləşən məhkəməyə qədərki həbsxanadır. O, təkcə adı ilə deyil, həm də siyasətçilər və insan hüquqları müdafiəsi vəkilləri kimi tanınmış şəxslər də daxil olmaqla varlı dustaqları ilə də məşhurdur.
Müəssisə 1908-ci ildə məhkəməni gözləyən məhbusların müvəqqəti saxlanması üçün nəzərdə tutulmuş tranzit həbsxanası kimi təsis edilmişdi. 1920-ci illərdə, ehtimal ki, inqilabda iştirak edən dənizçilərə görə "Matrosskaya Tişina" adlandırılıb. Sovet dövründə "Matrosskaya Tişina" siyasi məhbuslar üçün əsas saxlama mərkəzlərindən biri olub. 1991-ci ildən bəri həbsxana Rusiya Federal Penitensiar Xidmətinin əsas müəssisələrindən biri hesab edilir.
Tobolsk qala həbsxanası - Tyumen vilayətinin Tobalsk şəhərində yerləşir və 1989-cu ildə bağlandığına görə hal-hazırda rəsmi adı yoxdur.
Sibirin qədim paytaxtında, Kremlin içərisində, əsas tranzit həbsxanası olan Tobolsk Qala Həbsxanası yerləşir. Həbsxananın tikintisi yeddi il çəkib və 1849-cu ildə başa çatıb. Lakin Sankt-Peterburqdan gələn müfəttişlər həbsxanada kilsənin olmamasından və bəzi binaların həddindən artıq hündürlüyündən narazılıq edir və bu səbəbdən də problemlərin həlli daha altı il çəkir.
Tobolskdakı həbsxana 1855-ci ildə açılır və Sibirə sürgün edilən bütün məşhur insanların keçdiyi həbsxanaya çevrilir. Petraşevski dairəsinin iclaslarında iştirak etdiyinə görə ağır əməyə (katorqaya) məhkum edilmiş yazıçı Fyodor Dostoyevski bir vaxtlar burada məhbus kimi saxlanılırdı.
İnqilabi hərəkatla əlaqələrinə görə məhkum edilmiş başqa bir məşhur yazıçı Vladimir Korolenko da burada həbsdə olub. Həbsxana rəhbərliyi ondan xoşlanmadığına görə, onu xüsusi məhbuslar üçün pəncərəsiz, tək kameraya göndərib. Tənqidçi və materialist filosof Nikolay Çernışevski, eləcə də gələcək məşhur inqilabçılar Leon Trotski və Fanni Kaplan da Tobolsk həbsxana qəsrində məhbus olublar.
Ömürlük həbs cəzası alanlar da Tobolsk həbsxanasına gətirilirdilər. Belə məhkumların başları qırxılmış və alınlarına "KAT" ("məhkum") hərfləri yazılmış damğa vurulurdu. Sovet hakimiyyətinin ilk illərində Tobolsk qalası "xalq düşmənləri"nin kütləvi şəkildə edam edildiyi yer oldu. Bu gün onlardan 2500-nün adı yerli muzeyin divarlarına həkk olunub. Daha sonra bu həbsxana qanuni oğruların "sındırıldığı" bir yerə çevrildi və onları cinayətkar ideologiyalarından imtina etməyə məcbur etmək üçün buraya gətirilirdilər.
Adətən, cinayətkarların digər məhbuslara təsir etmələrinin qarşısını almaq üçün xüsusi bir binada saxlanılırdı. 1989-cu ildə Tobolsk qalası həbsxana olmaqdan çıxdı və məhkumlar başqa yerlərə aparıldı. 1994-cü ilə qədər qala binaları rus-provaslav kilsəsinə məxsus oldu və sonra bəzi ərazilər muzeyə və emalatxanaya çevrildi.
Çeboksar həbsxanası - Rusiya Federal Penitensiar Xidmətinin Çuvaşiya Respublikası üzrə 1 nömrəli Federal Dövlət Müəssisəsi - İstintaq Təcridxanası adlanır və Çeboksar şəhərində yerləşir.
1 nömrəli Çeboksarka İstintaq Təcridxanası (xalq arasında "Çeboksarka" kimi tanınır) Rusiyanın hazırda fəaliyyət göstərən həbsxanalarının ən qədimi hesab olunur. Buranın tarixi 1555-ci ilə gedib çıxır, o zaman İvan Qroznının əmri ilə Çeboksarka çayının sahilində həbsxana olan taxta qala inşa edilmişdir. Lakin hazırkı həbsxananın qurulması üçün daha dəqiq tarix 1648-ci il hesab olunur. Çuvaşiyanın gələcək paytaxtındakı taxta həbsxana yanğın nəticəsində məhv edildikdən sonra qaçışın qarşısını almaq üçün 82 santimetr qalınlığında divarları olan daş həbsxana tikildi.
Çeboksarkanın mövcud olduğu ilk yüzilliklərdə burada heç bir çarpayı olmayıb, yataq üçün yalnız ot olub və dustaqlara olduqca az yemək verilərdi. Tarixçilər məşhur üsyançı Stenka Razinin bu həbsxanada saxlandığını qeyd edirlər. Eləcə də, başqa bir məşhur üsyançı Yemelyan Puqaçovun Moskvaya, məhkəməyə gedərkən bu həbsxana kameralarından birində saxlanılması ehtimal olunur.
Çeboksari həbsxanasının yeraltı keçidləri haqqında da əfsanələr gəzir. Həbsxana çayın kənarında yerləşirdi və məhbuslar ora barjalarla daşınırdı. Üstəlik, şəhər sakinlərini narahat etməmək üçün məhbusların körpüdən yeraltı kameralara aparıldığı deyilirdi. 19-cu əsrin əvvəllərində həbsxanaya yeni binalar əlavə edildi və həbsxananın özü tranzit həbsxanaya çevrildi. Məhkumlar üçün Sibirə gedən yol burada başlayırdı.
1871-ci ildə Çeboksari həbsxana qəsrinə çevrildi. Burada müxtəlif səbəblərdən həbs olunanlar gətirilirdi. Məsələn, onların arasında rus kilsəsinə tabe olmaq istəməyən köhnə inanclılar və bütpərəstlər, həmçinin oğrular, quldurlar da var idi. Sürgün yerlərinə gedən bəzi dekabristlər və daha sonra “Narodnaya Volya” (Xalq İradəsi) inqilabçıları da bir müddət Çeboksarı həbsxanasında saxlanılırdılar.
Burada zadəganları adi məhbuslardan ayrı saxlamağa çalışırdılar və onlar üçün ayrı kameralar ayrılmışdı. 20-ci əsrin əvvəllərində şəhər böyüdükcə, həbsxana binası yerli tacirlərin sponsorluğu ilə genişləndirildi. 1907-ci ildə 30 kameralı ikinci mərtəbənin tikintisi üçün dövlət xəzinəsindən alınan vəsaitlə yanaşı, sponsor vəsaitləri də istifadə olunmuşdu. 1917-ci ilin fevral və oktyabr inqilablarından sonra Çeboksarkadakı bütün məhbusların qeydiyyat sənədləri itirildi.
Bu gün məşhur Çeboksarka 1 nömrəli İstintaq Təcridxanası kimi fəaliyyətini davam etdirir. 33 kamerada təxminən 160 məhbus saxlanılır ki, bunlardan bəziləri Çar Aleksey Mixayloviç Romanovun hakimiyyəti dövründə tikilib.
Butırka həbsxanası - Rəsmi adı Moskva şəhəri üzrə Rusiya Federal Penitensiar Xidmətinin Federal Dövlət Müəssisəsi (SİZO-2.) adlanır. Məşhur Butırka həbsxanasının tarixi 1784-cü ildən başlayır. Tikinti Yekaterinanın sevimlisi, general-qubernator Zaxar Çernışevə yazdığı məktubda memar Matvey Kazakova Moskvada həbsxana qalası tikməyə icazə verdikdən sonra başladı. Kazakov onu dörd qüllə ilə layihələndirir. Cənub, Polis, Şimal və Saat Qüllələri. Cənub Qülləsi daha sonra orada saxlanılan üsyançı Yemelyan Puqaçevin şərəfinə Puqaçevskaya adlandırıldı.
Butırka və onun yerləşdiyi rayon, orada açılan və işçilərinə "butyr" deyilən mətbəələrin adından "Butırka" adı ilə yadda qalır. 1812-ci ildə Napoleon Moskvaya yaxınlaşdıqda, həbsxanadakı bütün məhbuslar Nijni Novqoroda köçürülmüşdü. Napoleon şəhəri gəzərkən Butırkanı görür və ora topdan iki atəş açmağı əmr edir. Tarixçilər onun həbsxananın mühasirəyə tab gətirə biləcəyini yoxlamaq istədiyindən etdiyi düşünülür. Daha sonra, 19-cu əsrin sonlarına qədər Butırka məhkumlarının Sibirə köçürülməsi üçün başlanğıc nöqtəsi rolunu oynayırdı. Məhz buradan Vladimir Mərkəzi, Çeboksarka və Tobolskdan keçərək Rusiyanın şərqinə doğru gedən minlərlə kilometr uzunluğunda “Göz Yaşları” yolu başlayırdı.
1905-ci ildə inqilabçı fəhlələr Butırkaya hücum etməyə cəhd göstərdilər. Sonralar orada istintaq şöbəsi yaradıldı. II Aleksandrın oğlunu partladan sosialist inqilabçı İvan Kalyayev və məşhur inqilabçı Nikolay Şmidt bir müddət bu həbsxanada saxlanıldılar. 1908-1909-cu illərdə şair Vladimir Mayakovski də bir neçə ay bu həbsxananın kameralarında qaldı. O, siyasi məhbusların qaçışına kömək etmək və inqilabi fəaliyyətlə bağlı üç cinayət işi üzrə istintaq altında idi. Mayakovski xatirələrində həbs olunduğu ayları “ən yaxşı ayları” adlandırırdı.
1917-ci il Fevral inqilabı Vətəndaş müharibəsinin gələcək görkəmli simaları Nestor Maxno və Feliks Dzerjinskini Butırkadan azad etdi. Yeni hökumətin gəlişi ilə həbsxana dəyişdi və məhbusların işləyə biləcəyi daha çox emalatxanalar açıldı, kilsə bağlandı və 1930-cu illərdə kameralar tez-tez dolmağa başladı. Yazıçılar Varlam Şalamov, Osip Mandelştam və Aleksandr Soljenitsın kimi məşhurlar Butırkada saxlanılırdılar.
Bu həbsxana, həmçinin edam yeri kimi də xidmət edirdi. Şairə Marina Tsvetaevanın əri, aktyor və rejissor Vsevolod Meyerhold və Böyük Vətən Müharibəsi zamanı Almaniyaya qaçan general Andrey Vlasov burada edam edildilər.
Butırkada sonuncu dəfə edam cəzası 1996-cı ildə seriyalı qatillər Sergey Qolovkin (Fişer) və Valeri Asratyana (Rejissor) qarşı tətbiq edilib. Bu gün bu həbsxana Moskvanın ən böyük istintaq təcridxanası hesab olunur. 20 üçmərtəbəli binada 434 kamerası var və təxminən 3500 məhbusu yerləşdirə bilir.
Dimitrovqrad həbsxanası - 1918-ci ildə açılıb, lakin Samara vilayətinin Stavropol rayonunun Melekeski qəsəbəsindəki həbsxana haqqında ilk qeyd 1896-cı ilə təsadüf edir. Adətən, terrorizmdə məhkum edilmiş "xüsusi təhlükəli cinayətkarlar", cinayətkar qrupların liderləri burada saxlanılır. Dimitrovqradda məşhur "pedofil Lifter", sovet dövrü cinayətkarlarından Sergey "Traktorçu" Timofeev və “Nord-Ost” hadisələrində həbs olunanlardan biri saxlanılırdı.
13 aprel 2022-ci ildə həbsxana işçiləri Ramazan ayında oruc tutan müsəlman məhbusları döyüblər. FSIN əməkdaşları dustaqların Quranlarını və namaz xalçalarını əllərindən alıb məhv ediblər. İnsan hüquqları fəallarının sözlərinə görə, onlarla məhbus etiraz olaraq qollarını və qarınlarını sındırılmış düymələrlə kəsib və əllidən çox məhbus aclıq aksiyası keçirib. Bir həftə sonra təhlükəsizlik qüvvələrinin həbsxanaya baş çəkdiyi və "məhbusları Qurana və müsəlman dini ayinlərinə zərər vurduqlarını gizlətmək üçün onlara şantaj etdiyi" barədə məlumatlar da yayılıb.
Verxneuralsk həbsxanası - köhnə çar həbsxanasıdır. Sovet dövründə bura siyasi həbsxanaya çevrildi və 1948-ci ildə siyasi məhbuslar üçün xüsusi rejimli həbsxanaya çevrildi.
Soljenitsın "Qulaq Arxipelaqı" əsərində Verxneuralsk həbsxanası haqqında yazırdı:
"Yeni yerlərində keçmiş Solovki məhbusları dərhal hərəkət azadlığından məhrum edildilər və kameraları kilidləndi. Əvvəlki kimi kameralar arasında pul, əşya və kitabların məhdudiyyətsiz hərəkəti qadağan edildi. Onlar pəncərələrdən bir-birlərinə səslənirdilər. Sonra bir gözətçi tərəfindən kameraya atəş açıldı. Cavab olaraq, məhbuslara maneə törətməyə başladılar. Pəncərələri sındırdılar və həbsxana avadanlıqlarına zərər verdilər. Mübarizə davam etdi, amma indi çarəsizliklə və əlverişsiz şəraitdə qaldılar".
İkinci Simferopol Hizb ut-Təhrir işi üzrə təqsirləndirilən məhbus Tofiq Əbdülqaziyev Verxneuralskda saxlanılırdı. Onun səhhəti həbsxanada xeyli pisləşdi. Əbdülqaziyev daim soyuqdəyməyə məruz qaldığı üçün qollarında və ayaqlarında oynaq ağrılarından əziyyət çəkirdi. Havalandırılmayan otaqdakı pəncərəni həmişə açıq saxlamalı olurdu. O, normal hərəkət edə, gəzintiyə çıxa və ya idman edə bilmədiyini deyirdi.
İnsan haqları fəalı Valeri Abramkin Yelets həbsxanası haqqında deyirdi: "Ümid edirəm ki, Yelets “Kritka” həbsxanası bir gün insanları məhv etmə sisteminin simvoluna çevriləcək".
"Yelets Kritka"(qapalı) kimi tanınan bu həbsxana, 1592-ci ildə açılanda da, xüsusi qəddarlığı ilə tanınırdı və məhbuslar taxtalarla örtülmüş nəm torpaq çuxurlarında saxlanılırdı.
Sovet insan haqları fəalı Kirill Podbarinek Yelets Həbsxanası haqqında bunları yazırdı: "Xüsusilə inadkar olanlar bütün təpəciklərdən süründürülürlər. Bəzən reabilitasiya mərhələsində olan şikəst məhbus həbsxana xəstəxanasında ölür. Hətta kameraların özündə belə qətllər baş verir. Problem deyil, həbsxananın tibb işçiləri bunu "ürək tutması" kimi bir şeyə aid edirlər. Bəzən böyük təzyiq altında olanlar dəli olurdular.
Hizb ut-Təhrir işlərində məhkum edilmiş Krım tatarları Lenur Seydametov, Emil Ziyadinov və Ruslan Mesutov Yelets həbsxanasında saxlanılırdılar. Mesutovun vəkili müvəkkilinin həbsxanadakı rəftarı barədə:
"Mesutovun ərəb dilində olan Quran kitabı mütəxəssis tərəfindən "ekstremist" yox, "normal Quran" olduğunu yoxlaması üçün götürülüb. O vaxtdan bəri, onu geri ala bilməyib və bu, olduqca məyusedicidir."
Balaşov həbsxanası - Saratov vilayətinin ən qədim cəzaçəkmə müəssisəsi. 1837-ci ildə taxta bina yanıb və onun yerində 60 məhbus üçün nəzərdə tutulmuş birmərtəbəli daş həbsxana tikilib. Tarixi mənbələrə görə, kameralar həmişə dolu olurdu və məhbuslar növbə ilə yatmalı olurdular.
2018-ci ildə Cinayət Məcəlləsinin 282-ci maddəsi ilə məhkum edilənlərin ən uzun müddətli cəzasını alan siyasi məhbus Boris Stomaxin administrasiyadan gələn təhdidləri təsvir edən bir məktub yazdı:
"Yerli hakimiyyət orqanlarından biri mənə qarşı qəddarcasına hücum etdi, içəri girdi, məni hədələdi, ayaqlarıma təpik vurdu və həqiqətən üzümə vurmaq istədi, amma cəsarət etmədi. Ona azad olduğum zaman hər şeyin üç gün ərzində üzə çıxacağını deməyi bacardım."
Hazırda Krım siyasi məhbusu Yevgeni Karakaşev Balaşov həbsxanasında cəza çəkir. O, terrorizmə açıq çağırışlarda ittiham olunduğu bildirilir.
Minusinsk həbsxanası - 1912-ci ildə yaradılıb və "atəş mərkəzi" kimi tanınırdı. Arxiv məlumatlarına görə, orada dörd mindən çox insan edam edilib. Sovet yazıçısı Aleksey Çerkasov siyasi səbəblərə görə Minusinskdə həbsdə olub.
Çeçen sahibkar Malxo Bisultanov Minusinsk Həbsxanasında həbsdə olub. O, dəfələrlə işgəncəyə məruz qaldığına görə Omskdakı cəza çəkmə düşərgəsindən ora köçürülüb. Onun hekayəsi 2018-ci ildə "Rus Barmaqlıqlar Arxasında" layihəsi tərəfindən ictimailəşdirilib. Bisultanov Minusinskdə keçirdiyi müddət haqqında belə deyir:
"Minusinsk həbsxanasında tibbi xidmət ümumiyyətlə yoxdur. İnsanlara insanpərvər yanaşan yalnız bir qadın var. Tibb bölməsinin rəisi və bütün işçilər də daxil olmaqla, hamı bizə heyvan kimi yanaşır." Siz onların yanına bir növ xəstəliklə gəlirsiniz və məsələn, müsəlmansınızsa, sizi müalicə etmək əvəzinə, sizə deyirlər:
"Get Allaha dua et". Onların belə xoşagəlməz münasibəti var.”
"Həbsxanada iki bina var - yenisi və köhnəsi. Məsələn, köhnə binada üç çarpayılı iki nəfərlik kamera var. Və həmin kamerada dörd addım belə ata bilməzsən. Tualet yarı açıqdır. Mən onlarla dəfələrlə mübarizə aparmışam, bütün işçilərə müraciət etmişəm, məsələn, "Mən siqaret çəkmirəm, amma kameramda çəkən dörd-beş nəfər var." Onlar sənə hər cür işgəncə verirlər. Köhnə binada isti su yoxdur. Amma yeni binada var. İstədiklərini, onlar üçün işləyənləri, onlarla əməkdaşlıq edənləri və ya maraqlanmadıqları hər kəsi ora qoyurlar. Və kimin həyatı çətin olsa, onu köhnə binaya yerləşdirirlər."
Yenisey həbsxanası - 2022-ci ildə Yenisey Həbsxanası 375 illik yubileyini qeyd etdi və bu, onu Krasnoyarsk Bölgəsinin ən qədim cəzaçəkmə müəssisəsi olduğunu göstərir.
19-cu əsrin sonlarında Yenisey Həbsxanası siyasi məhbusları - Narodnaya Volya (Xalq İradəsi) üzvlərini, Sosialist İnqilabçılarını (SR), anarxistləri və bolşevikləri fəal şəkildə qəbul etməyə başladı. Həm Qriqori Gerşuni, həm də Sosialist İnqilab Partiyasının lideri İosif Stalin orada həbsdə olublar.
2022-ci ilin iyun ayında vəkil Artur Aslamazov Yenisey Həbsxanası işçilərinə qarşı vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə və vəkil-müştəri imtiyazını pozmaqda ittiham olunaraq İstintaq Komitəsinə şikayət ərizəsi təqdim edir.
Aslamazov müvəkkili ilə görüşə gəldikdə onu çantasını ziyarətçilərin müəssisəyə daxil olması qadağan edilmiş əşyaları qoyduğu yoxlama məntəqəsində saxlayırlar. Vəkil bir neçə saat sonra keçdikdən sonra həbsxana işçiləri rəis müavininin onunla danışmaq istədiyini bildirir. Vəkil həbsxana təhlükəsizlik şöbəsinə aparılır və iki saat sonra ona görüşün olmayacağını bildirirlər. Aslamazov əşyalarını götürmək üçün qayıdanda çantasının yerinin dəyişdirildiyini və içindəkilərin axtarıldığını görür.
"Başa düşürəm ki, Larinlə görüşün uydurma olduğunu və həbsxana işçilərinin o vaxt ərzində əşyalarımı axtarması, bəlkə də noutbukumdan məlumatları köçürməsi və ya gündəliyimdən məlumatların surətinin çıxarması ilə məşğul olublar."
T-1 Pokrov qapalı tipli həbsxanadır. Onun dəqiq yaradılma tarixi məlum deyil. Müxtəlif mənbələrə görə, həbsxananın tarixçəsi İnqilabdan sonrakı tarixi NKVD-nin itirilmiş arxivlərində gizlədilib. Uzun müddət vərəm xəstələri üçün həbsxana olub və 2023-cü ilin noyabr ayında bağlanıb.
Ən məşhur həbsxanalardan biri də "QARA DELFİN" kimi tanınan 6 saylı Xüsusi Rejimli Cəza Koloniyasıdır. O, Orenburq vilayətinin Sol-İletsk şəhərində yerləşir. Qeyri-rəsmi adını məhbuslardan biri, üç təcavüz və iki qətldə günahlandırılaraq ömürlük həbs cəzasına məhkum edilmiş Vladimir Kristopanın yaratdığı qara delfinin heykəlindən almışdır.
6 saylı Cəza Koloniyası sərt rejimi ilə tanınır. Məhbusların gəzintiləri otaqlardan birində keçirilir, çünki onlara bayıra (havaya) çıxmağa icazə verilmir. Kameralardakı elektrik rozetkaları gündə iki dəfə qısa müddətə açılır və bu da məhbusların, məsələn, üzlərini qırxmasına imkan verir. Yeni gələn məhbuslar çəltik arabasından koloniyaya başlarının üstündə torbalarla gedirlər.
Qara Delfin əsasən ömürlük həbs cəzasına məhkum edilmiş cinayətkarların göndərildiyi yerdir. Heç kim və heç vaxt buradan şərti azadlığa buraxılmayıb. Məsələn, özünü "Çikatilonun tələbəsi" adlandıran seriyalı qatil Vladimir Muxankin orada cəza çəkir. O, 1995-ci ildə iki ay ərzində səkkiz nəfəri öldürüb. Son qurbanlarından birini parçalayıb, sonra cəsədin hissələrini dəmir yolu relslərinə qoyub yanında uzanıb.
1990-cı illərin əvvəllərində altı nəfəri öldürən cani Aleksandr Masliç də IK-6-da saxlanılır. O, əvvəllər Rubtsovsk koloniyasında saxlanılırdı və orada kamera yoldaşını öldürdükdən sonra Qara Delfinə köçürülür. Masliç öldürdüyü şəxsin daxili orqanlarını çıxarıb, bişirib və birbaşa öz kamerasında yeyib. 6 nömrəli İslah Koloniyasındakı ən gənc məhbus 2021-ci ildə, Kazanda 175 nömrəli Gimnaziyada terror aktı törədən 19 yaşlı İlnaz Qalyaviyevdir. O, sinif otaqlarından birində uşaqları güllələyib, sonra partlayıcı qurğunu işə salıb və doqquz nəfər ölüb, 23 nəfər yaralanıb.
Uzaq Şərqdəki ən məşhur həbsxana Xabarovsk diyarının Amur rayonunda yerləşən 6 nömrəli maksimum təhlükəsizlikli İslah Koloniyası "SNEJİNKA"dır. Bu həbsxana qeyri-rəsmi adını özünün formasına görə alıb. Binalar qar dənəciyini xatırladan şəkildə tikilib.
6 nömrəli İslah Koloniyası 2012-ci ildə tikilib və Rusiyada ən müasir və texnoloji cəhətdən inkişaf etmiş həbsxanadır. Ziyarətçilər və yeni gələnlər nəzarət məntəqələrində müayinədən keçirlər və koloniyanın binalarında yüzlərlə nəzarət kamerası və hərəkət sensoru yerləşdirilib. Təhlükəsizlik məqsədilə Snejinka ərazisində işıqlandırma günün 24 saatı işləyir.
6 nömrəli islah müəssisəsində ömürlük həbs cəzasına məhkum edilmiş məhbuslar saxlanılır. 2018-ci ildə sökülməsi planlaşdırılan Qara Berkut koloniyasında əvvəllər cəza çəkən məhbuslar ora köçürülüb.
Məsələn, Snejinkadakı tanınmış məhbuslar arasında Domodedovo Hava Limanında baş verən terror aktının təşkilatçılarından biri olan İslam Yandiyev də var. 2011-ci ildə onun əlbirlərindən biri olan Maqomed Yevloyev beynəlxalq zalda özünü partladıb. Otuz yeddi nəfər həlak olub, daha 172 nəfər yaralanıb.
Yamalo-Nenets muxtar dairəsində "Qütb Bayquşu" ən şimal məntəqədə yerləşən həbsxanalardandır. Arktika Dairəsinin şimalında, Yamalo-Nenets Muxtar Dairəsinin Xarp kəndində yerləşir. Həbsxananın ərazisində müvafiq "Qütb Bayquşu" heykəli olduğuna görə bu adla tanınır.
Məhbuslar gündə təxminən 22 saat kameralarında vaxt keçirirlər və nadir hallarda bayıra çıxmağa icazə verilir. Eyni zamanda, məhbusların işləməsinə icazə verilir. Yataq dəstləri, papaqlar və qida məhsulları həbsxana ərazisində istehsal olunur.
Bu həbsxanadan uğurla qaçan yeganə şəxs seriyalı qatil Ənvər Məsəlimovdur. O, ölüm hökmü ömürlük həbs cəzası ilə əvəz edilən ilk cinayətkar idi. O, 18 saylı İslah Koloniyasına göndərildi, sonra şərti olaraq azadlığa buraxıldı və yenidən həbs edildi. Məsəlimov son cəzasını Başqırdıstandakı başqa bir həbsxanada çəkib. Onun 2024-cü ilin dekabr ayında azadlığa buraxılması planlaşdırılırdı.
Oqennı adasında "Vologda pyatak" - Vologda vilayətindəki Oqnennı adasında, gölün ortasında, "Vologda Pyatak" kimi də tanınan 5 nömrəli İslah Koloniyasıdır. Məhbuslar burada keçmiş Kirillo-Novoezerski monastırının divarları arasında saxlanılır. Bu, Rusiyada ömürlük həbs cəzasına məhkum edilmişlər üçün ilk cəza çəkmə koloniyasıdır.
Yerləşdiyi yerə görə "Vologda Pyatak" xarici dünyadan tamamilə təcrid olunub və oradakı şərtlər olduqca sərtdir. Gündüzlər məhbuslara, hətta kameralarında belə, çarpayıda uzanmağa icazə verilmir. Yalnız yerə bərkidilmiş stulda oturmağa icazə verilir. IK-5-də "Akademqorodok manyakları" Artem Anufriev və "Molotçniki" kimi tanınan Nikita Lytkin saxlanılır. 2010-2011-ci illər arasında onlar 13 İrkutsk sakinini çəkic və dəyənəklərlə vuraraq öldürüblər və cinayətkarlar hücumlarını lentə alıblar. İK-5-də ömürlük həbs cəzası alan Permli hannibal Aleksandr Bıçkov da həyətində doqquz nəfəri öldürüb basdırıb. O, qurbanlarının ürəklərini, qaraciyərlərini və digər daxili orqanlarını çıxarıb, bişirib və yeyib.
"Ağ ququşu" kimi tanınan digər məşhur həbsxana Perm diyarının Solikamsk şəhərində yerləşir. Həbsxananın ərazisində keşişin müntəzəm olaraq iştirak etdiyi Odessa Kukşasının hörmətli ikonası olan bir kilsə var. Ömürlük həbs cəzası çəkən məhbuslar ibadətlərdə iştirak edə bilərlər. "Ağ Ququşu"dakı kameralar çox kiçikdir və adətən üç məhbus 10 kvadrat metr sahəni bölüşürlər. Məhbuslara işıqlar sönməzdən əvvəl ucadan danışmaq, siqaret çəkmək, çarpayılarında oturmaq və ya uzanmaq qadağandır.
Terrorçu hesab edilən Adam Dekkuşev bu həbsxanada ömürlük həbs cəzası çəkir. 1999-cu ildə o, bir cinayətkarla birlikdə Moskva və Volqodonskda bir neçə mənzili partlatdı və 243 nəfər öldü. 2024-cü ilin oktyabr ayında "Kamensk Çikatilo" kimi tanınan seriyalı qatil və pedofil Roman Burtsev burada xərçəngindən öldü. O, 1990-cı illərdə Rostov şəhəri Kamensk-Şaxtinskidə altı qıza təcavüz edib və öldürmüşdü.
Rusiyada ömürlük həbs cəzası çəkən bir neçə həbsxana var. O cümlədən "Ağ Ququşu", "Vologda Pyatak", "Qütb Bayquşu", "Snejinka", "Qara Qartal", "Qara Delfin" və digərləri. Bunların bəziləri haqqında məlumat verdik. Qeyd olunduğu kimi Rusiyada fəaliyyət göstərən 650 həbsxanannın ən məşhurları haqqında məlumat verməyə çalışdıq. Bu həbsxanalarda qarşıya çıxan qaydalar göstərir ki, sanki fərqli ölkələrdə yerləşirlər, bir həbsxanada olan qaydalar digərində fərqli olaraq qarşıya çıxır. Sanki eyni ölkənin eyni qanunları ilə tənzimlənmir.
Diqqəti cəlb edir ki, Rusiyanın bir sıra həbsxanaları bir müddət keçəndən sonra ya həbsxananın daxilində, ya da yaxınlıgında xatirə muzeyləri yaradırlar. Həbsxanalarda saxlanılmış məşhurlar haqqında guşələr yaradır, onların xatirələrinə sərgilər keçirir, mahnılar yazırlar. Məlum olur ki, Rusiyanın siyasi və mədəni həyatında həbsxanalarda olmuş şəxslər çoxdur və bu da onlar üçün qürur vericidir.
20:15 16.06.2026
Oxunuş sayı: 118
