Araşdırma
İranın Fars hakimiyyətinin dövlət modeli
Dinlərin yaranması tarixi ilə məşgul olan mütəxəssislər hesab edirlər ki, İranda, Həxamənişilər dövründə ilk dəfə “din və dövlət” eyni anlayış ifadə etməyə başladı. Əlbəttə ki, bütün dinlər dövlətlə və ya güc mərkəzləri ilə hesablaşmaq məcburiyyətindədirlər. Lakin bu, din və dövlətin eyni anlama gəlməsi, dövlətin də, dinin də təmsil edənin eyni şəxs olması tam fərqli mənzərə yaradırdı.
Burada çox mühüm bir tarixi-siyasi məsələ qarşıya çıxır. Qeyd olunan mənzərəni aydın qiymətləndirmək üçün “din və dövlətin qarşılıqlı əlaqəsi”, “hakimiyyətin dini legitimləşdirilməsi” və “dövlətlə dinin vahid hakimiyyət simasında təcəssümü” anlayışlarını bir-birindən ayırmaq lazımdır. Bunlar eyni tarixi hadisə deyil və eyni inkişaf mərhələsini ifadə etmir.
Bu yanaşmanın əsas məntiqi belədir ki, “dinlərin dövlət hakimiyyətini qəbul etməsi və onunla hesablaşması başqa şeydir, dini və siyasi hakimiyyətin eyni şəxs və ya eyni hakimiyyət sistemi daxilində birləşməsi isə fərqli hadisədir. Əhəmənilər dövrünü din və dövlətin ilk dəfə tam eyniləşdiyi mərhələ olaraq adlandırmaq üçün xeyli tarixi sübutlar var və sonrakı hakimiyyətlərdə də eyni model təkrarlanır.
Əhəmənilər dövründə nə baş verdi? Əhəmənilər imperiyasının e.ə. VI–IV əsrlərdəki tarixi göstərir ki, hökmdarlıq artıq təkcə hərbi gücə, sülalə mənsubiyyətinə və idarəetmə imkanlarına deyil, həm də ilahi iradə ilə əlaqələndirilən legitimliyə əsaslanırdı. Təsadüfi deyil ki, Kruşun, Kambizin, Daryuşun şəcərələrində də kim kimin övladı və varisidir sualına cavab yoxdur. Məsələn, I Daranın (Daryuşub) kitabələrində Ahura Mazda onun hakimiyyətinin əsas ilahi dayağı kimi təqdim olunur. Hökmdar öz hakimiyyətini yalnız şəxsi qüdrətinin nəticəsi deyil, ilahi iradənin verdiyi səlahiyyət kimi əsaslandırır. Bununla yanaşı, Əhəmənilərin dini təsəvvürləri, xüsusilə imperiyanın müxtəlif bölgələrindəki dini ənənələr və hökmdarların şəxsi inancları məsələsi hal-hazırda da elmi mübahisələr doğurur.
Hökmdarın hakimiyyətini Tanrının iradəsi ilə əsaslandırması onun Tanrının özü hesab edilməsi demək deyildi. Əhəmənilər nümunəsində hökmdarın ilahi səlahiyyətlə əlaqələndirilməsi barədə sübutlar var. Bu da din və dövlətin bütün mənalarda eyniləşməsi kimi təqdim oluna bilir. Bu dövrün əhəmiyyəti dinin sadəcə hökmdarın yanında, onun timsalında mövcud olmasında deyil, eləcə də dini təsəvvürlərin imperiya hakimiyyətinin legitimliyini izah edən siyasi dilə çevrilməsindədir.
Din və dövlətin eyniləşməsi hansı səviyyələrdə baş verə bilirdi? Bu hadisəni üç fərqli model üzrə nəzərdən keçirmək olar. Birinci model - din və dövlətin qarşılıqlı münasibətidir. Dövlət dini institutlarla hesablaşır, din isə mövcud siyasi hakimiyyət şəraitində fəaliyyət göstərirdi. Onların maraqları üst-üstə düşə də bilər, eləcə də ziddiyyət təşkil edə bilərdi. Sasanilər zamanı məhz meydana gələn ziddiyyət Məzdəkilər hərəkatına başlanğıc verdi.
Başqa bir modeldə hakimiyyətin dini legitimləşdirilməsidir. Hökmdar öz hakimiyyətini ilahi iradə ilə əsaslandırırdı. Din siyasi hakimiyyətə müqəddəslik və mənəvi əsas verir, lakin hökmdarla dini rəhbər mütləq eyni şəxs olmurdu. Əhəmənilərin hakimiyyət ideologiyası bu modelin mühüm nümunələrindən biridir. Üçüncü modeldə, dini və siyasi hakimiyyətin bir mərkəzdə birləşməsi Dövlət başçısı eyni zamanda dini hakimiyyətin ali təmsilçisi olur və ya siyasi idarəetmə dini hüquq və institutlarla sistemli şəkildə birləşdirilirdi. Bu modeldə din təkcə hakimiyyətin legitimlik mənbəyi deyil, idarəetmənin təşkilində də birbaşa iştirak edirdi.
Bu modelləri bir-birindən ayırmaq vacibdir. Çünki dini legitimliklə teokratiya eyni anlayış deyil. Hökmdarın dini səlahiyyətlər daşıması da avtomatik olaraq din xadimlərinin dövlət üzərində müstəqil hakimiyyəti olduğunu göstərmirdi.
Əlbəttə ki, Əhəmənilərdən əvvəl də belə nümunələrin mövcud olduğu haqqında məlumatlar verilir. Mesopotamiyanın qədim dövlətlərində hökmdarlığın ilahi aləmlə əlaqələndirilməsi, hökmdarın dini mərasimlərdə xüsusi rol oynaması və siyasi nizamın kosmik-dini nizamla əsaslandırılması Əhəmənilərdən xeyli əvvəl mövcud idi. Lakin mesapatamiya mədəniyyəti dövrü klassik dinin yenicə formalaşması mərhələsi idi və hökmdarlar haqqında yazılı abidələr əsasən mifoloji sujetlərdir.
Odur ki, Əhəmənilər dövrünü din və dövlət münasibətlərinin mütləq başlanğıcı saymaq məntiqli hesab edilə bilər. Əhəmənilər hansı mövcud siyasi-dini ənənələri yeni imperiya miqyasında sistemləşdirdilər və onlara hansı yeni məna verdilər? Burada imperiyanın miqyası xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Əhəmənilər müxtəlif xalqları, dilləri və dini ənənələri bir siyasi hakimiyyət altında birləşdirirdilər. Belə bir şəraitdə hökmdarın ilahi iradə ilə əlaqələndirilməsi yalnız fərdi inanc məsələsi deyil, geniş ərazinin siyasi birliyini əsaslandıran ideoloji vasitə də ola bilərdi.
Din və dövlət münasibətlərində əsas dönüş nöqtəsi yalnız hökmdarın həm siyasi, həm də dini səlahiyyətlərə sahib olması deyil. Daha dərin dəyişiklik burada dövlət hakimiyyətinin özünü dini həqiqətin daşıyıcısı, qoruyucusu və ya yer üzündə icraçısı kimi təqdim etməsidir.
Bu siyasi hakimiyyətin müqəddəsləşdirilməsi və dini həqiqətin dövlət tərəfindən təmsil edilməsi şəklinə gətirib çıxarır. Sonuncu məqam xüsusilə maraqlıdır. Hökmdarın Tanrı tərəfindən seçildiyini iddia etməsi ilə dövlətin müəyyən dini həqiqəti məcburi ictimai norma kimi tətbiq etməsi kimi institusional mühit yaranırdı.
Əhəmənilər dövründə siyasi hakimiyyətin ilahi iradə ilə əsaslandırılması İran dövlətçilik ənənəsində mühüm ideoloji forma aldı. Lakin bu hadisəni din və dövlətin tam eyniləşməsi, yaxud dini və siyasi hakimiyyətin mütləq bir şəxsdə birləşməsi kimi qiymətləndirmək üçün əlavə fərqləndirmələr lazımdır. Dövlət dini öz hakimiyyətini legitimləşdirmək üçün istifadə edir, yoxsa din dövləti öz həqiqətini və nizamını həyata keçirmək vasitəsinə çevirir? Məncə, İran tarixini anlamaq üçün məhz onların qarşılıqlı münasibətini izləmək lazımdır.
İran sonrakı dövrlərdə də dini öz dövlət ligitimliyi üçün geniş istifadə edib. Sasanilər dövründə də, İslamın hakim oldugu dövrlərdə də sufu və dərviş hərəkatları ilə İran-fars hakimiyyətinə xidmət edib. Nəzərə alsaq ki, din öz funksiyasını kənara qoyaraq hakimiyyət modelini müəyyənləşdirir və İran-fars dövlət modelinə ligitimlik yaratmaq üçün xeyli işlər görüb. “Həşşaşilər” hərəkatı da böyük güc mərkəzlərinə sübut etməyə çalışırdı ki, “onlar daha yüksək hakimiyyəti təmsil edirlər”.
Bəzi tədqiqatçılar dinlə dövlət arasındakı münasibəti iki tərəfin bir-birindən istifadə etməsi kimi təqdim edir. Halbuki irəli sürülən bu fikirlər daha dərindir. Söhbət təkcə dinin hakimiyyətə legitimlik verməsindən getmir. Dinin özünün siyasi hakimiyyət modelinin formalaşdırılmasında iştirak etməsindən, dini nüfuzun dövlətçilik ənənəsinin bir hissəsinə çevrilməsindən və bu prosesdə dinin ilkin funksiyalarının dəyişə bilməsindən gedir. Bu yanaşma İran tarixinin təhlili üçün daha məhsuldar ola bilər. Mövzunun geniş öyrənilməsinə ehtiyac var.
Orada, din hakimiyyətin legitimləşdirilməsi vasitəsi olmaqdan çıxıb hakimiyyət modelinin qurucusuna çevrilir. Adi halda siyasi hakimiyyət əvvəlcədən bir güc mərkəzi kimi mövcud olur, sonra özünü əsaslandırmaq üçün dinə müraciət edir. Burada isə başqa proses önə çıxır. Dini institutlar, dini ideologiya və dini hərəkatlar hakimiyyətin necə təşkil olunacağını müəyyənləşdirən amillərə çevrilir. Belə olduqda dinin siyasi rolu üç səviyyədə görünür. Legitimləşdirmə mövcud hakimiyyətin qanuni və ya müqəddəs sayılmasına əsas yaratmaq. Konstruktiv funksiya- hakimiyyətin təşkilati modelinə, idarəetmə prinsiplərinə və siyasi itaət normalarına təsir göstərmək. Məqsəd və məna yaratmaq siyasi hakimiyyətin hansı ali məqsədə xidmət etməli olduğunu müəyyənləşdirmək.
İkinci və üçüncü səviyyələrdə din artıq hakimiyyətin sadəcə ideoloji bəzəyi deyil, eyni zamanda, siyasi quruluşun formalaşmasında iştirak edən qüvvəyə çevrilir. Bununla belə, dinin bu funksiyaları öz üzərinə götürməsi onun bütün ilkin dini funksiyalarını mütləq itirməsi demək olmasa da dini fəaliyyətin məqsədləri siyasi hakimiyyətin məqsədləri ilə yenidən müəyyənləşdirilir və ya onlara tabe edilir.
Sasanilər dini hakimiyyətin dövlətçilik modelini qurmaga çalışdılar. Sasanilər nümunəsi irəli sürülən model üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir. Anahid məbədinin möbidləri olaraq qarşıya çıxan Cacab ailəsinin varisləri hökmdar olurlar. Burada zərdüştiliklə monarxiya arasında qarşılıqlı legitimləşdirmə mexanizmi formalaşırdı. Şah dinin qoruyucu kimi çıxış edir, dini elita isə müəyyən şəraitdə şah hakimiyyətinin müqəddəs əsaslarını möhkəmləndirirdi. Ancaq bu münasibət tam ahəngdar işləmirdi. Bu vəziyyət təqdim olunan yanaşmanı zəiflətmir, əksinə, daha dəqiq edir. Din hakimiyyət modelinin qurulmasında iştirak etsə də, dini institutlar mütləq şəkildə dövlətin passiv alətinə çevrilmirdi. Bəzi hallarda, onların öz nüfuzları, maraqları və hakimiyyət iddiaları da olurdu. Beləliklə, Sasanilər dövründə məsələ yalnız şahın dindən istifadə etməsi deyildi. Söhbət siyasi hakimiyyətlə dini nüfuzun bir-birini möhkəmləndirdiyi, eyni zamanda öz aralarında təsir uğrunda mübarizə apardığı system idi.
Sufi və dərviş hərəkatları mənəvi nüfuzun siyasi hakimiyyətə çevrilməsi kimi də qiymətləndirilə bilər. Göstərilən sufi və dərviş hərəkatları məsələsi daha mürəkkəb və nəzəri baxımdan daha maraqlıdır. Tədqiqatçılar bu hərəkatların hamısını İran-fars hakimiyyətinə xidmət edən vahid qüvvə kimi qiymətləndirməsələr də məlumdur ki, fars ədəbi dilinin, poeziya və fəlsəfəsinin formalaşdırılmasında müstəsna rol oynamışdılar. Bəzi sufi birlikləri mövcud hakimiyyətlə əməkdaşlıq edir, bəziləri ona qarşı çıxır, bəziləri isə öz mənəvi nüfuzunu müstəqil siyasi təşkilata çevirirdilər.
Deməli, dini hərəkat yalnız dövlətə legitimlik vermir. Dini təşkilatın özü dövlət yaradır, dövlətin ideoloji əsaslarını müəyyənləşdirir və hakimiyyətə gəldikdən sonra əvvəlki dini ənənəni yeni siyasi məqsədlərə uyğunlaşdıra bilirdi. Dövlətin yaranmasına kömək edən dini hərəkatla dövlətin sonradan rəsmiləşdirdiyi din eyni tarixi forma olaraq qalmır. Hakimiyyət dini ənənəni dəyişdirə bildiyi kimi, dini ənənə də hakimiyyətin quruluşuna və legitimlik mənbələrinə təsir göstərirdi.
“Həşşaşilər” mövcud hakimiyyətin legitimlik monopoliyasına etiraz olaraq təqdim edilir. Söhbət “Nizari” İsmaililərindən, xüsusilə də Ələmut mərkəzli siyasi-dini qurumdan gedirsə, onların iddiası sadəcə başqa dövlətlərdən daha güclü olduqlarını göstərmək deyildi. Nizari İsmaililərinin siyasi-dini təlimində imamın nüfuzu və dini həqiqəti şərh etmək səlahiyyəti mühüm yer tuturdu. Ələmutda Həsən Sabbahın rəhbərliyi altında formalaşmış təşkilat Səlcuq hakimiyyətinin siyasi və dini nüfuzuna alternativ legitimlik mənbəyi yaratmışdı. Tədqiqatlarda bu qurum yalnız siyasi müxalifət kimi deyil, öz rəhbərliyi, “tərəfdarların dəvət olunma sistemi” və qalalar şəbəkəsi olan ayrıca siyasi təşkilatlanma modeli kimi də qarşıya çıxırdı.
Bu mənzərədə üç səviyyəli qarşıdurma görmək mümkündür. Siyasi qarşıdurma mövcud hakimiyyətin ərazi və idarəetmə üstünlüyünə meydan oxumaq. Dini qarşıdurma kimin həqiqi dini hakimiyyət və legitimlik daşıyıcısı olduğunu mübahisələndirmək. Hakimiyyətin alternativ modeli dini nüfuz əsasında özünəməxsus siyasi təşkilat yaratmaq. Bu üç səviyyənin qarşıya çıxdıgı tarixdən səkkiz yüz il keçsə də İran İslam Pespublikasının davranışlarında bu gün də aydın şəkildə özünü göstərir.
Bu baxımdan “daha yüksək hakimiyyəti təmsil etmək” ifadəsi İran din hakimiyyəti tərəfindən əhəmiyyətlidir. Çünki söhbət yalnız dünyəvi hakimiyyətə qarşı üsyandan getmir. Rəqib tərəf özünü daha yüksək dini-siyasi legitimliyin təmsilçisi hesab etdikdə, mövcud dövlətin hakimiyyət iddiasının əsasını da şübhə altına alır. Lakin Həşşaşiləri Sasanilərdən və ya sonrakı İran dövlətlərindən fərqləndirmək də olar. Nizari İsmaililərinin Ələmut dövləti İran-fars dövlət modelini möhkəmləndirməklə yanaşı, öz dini-siyasi legitimliyinə əsaslanan alternativ hakimiyyət qurumu idi. Dini hərəkatlar yalnız mövcud dövlətə xidmət etmir, onunla rəqabət aparan hakimiyyət modelini də yaradırlar.
İranda daima dini doktrinanın hakimiyyət tərəfindən yenidən formalaşdırılması baş verir. Dini institutların dövlət maraqlarına uyğunlaşdırılması, dini nüfuzun nəzarətə alınması və ya alternativ dini-siyasi qüvvələrin sıxışdırılması müşaidə olunur. Bu modelin mühüm xüsusiyyəti odur ki, proses yalnız bir istiqamətdə getmir. Dini nüfuz siyasi hakimiyyət yarada bilər, siyasi hakimiyyət isə sonradan dini institutları yenidən qurar və onların ictimai funksiyalarını dəyişdirə bilər. Bəzən bu iki proses uzlaşır, bəzən isə qarşıdurmaya çevrilir. İran İslam Respublikası bu ziddiyyəti ustalıqla idarə edir.
Eyni zamanda, dinin hakimiyyətə xidmət etməsi ilə onun müəyyən etnik-siyasi layihəyə xidmət etməsi də fərqli məsələlərdir. Bunları birləşdirmək üçün konkret dövrdə dini institutların hansı sosial qrupları təmsil etdiyini, hansı siyasi qüvvələrlə əməkdaşlıq etdiyini və hansı kollektiv kimliyi möhkəmləndirdiyini göstərmək lazımdır. Diqqəti cəlb edən odur ki, İran İslam Respublikası İranın islam doktrinasının əsasını fars dilli mədəniyyətin dominantlığı üzərində qurub. Ərəb dili isə islamın başlanğıcı və yayıcısı kimi daima tənqid obyektidir.
Dini nüfuz hansı tarixi və sosial şəraitdə siyasi hakimiyyətin qurulması, legitimləşdirilməsi və yenidən təşkili üçün müstəqil qüvvəyə çevrilir, hakimiyyət isə sonradan bu dini nüfuzu necə öz nəzarətinə alır? Bu sual Sasanilər dövründə dini elita ilə monarxiyanın münasibətlərini, Səfəvilərin sufi hərəkatından dövlətə çevrilməsini, Nizari İsmaililərinin alternativ siyasi-dini legitimlik iddiasını və müasir İranın dini-siyasi institutlarını eyni nəzəri çərçivədə araşdırmağa imkan verir.
İranda dini yalnız hakimiyyətin ideoloji vasitəsi kimi deyil, hakimiyyət modeli yaradan, ona legitimlik verən, onunla rəqabət aparan və sonda onun tərəfindən yenidən təşkil edilən sosial-siyasi qüvvə kimi özünü göstərir. Bu, din və dövlət münasibətlərinin sadə ikiliyindən daha geniş, İran tarixində müqayisələrlə özünü təsdiqləmiş bir modeldir.
İran-fars dövlətçilik ənənəsində dini və siyasi hakimiyyətin konsolidasiyası ayrı-ayrı hökmdarların dini inanclarından və ya dinin dövlət tərəfindən instrumental istifadəsindən daha geniş tarixi fenomendir. Bu prosesdə dini nüfuz siyasi hakimiyyətin legitimləşdirilməsi ilə yanaşı, hakimiyyət modelinin qurulmasında, kollektiv siyasi kimliyin formalaşdırılmasında və dövlətçilik ənənəsinin davamlılığının təmin edilməsində iştirak edir. Tarixi şərait dəyişdikcə bu birliyin ideoloji və institusional formaları da dəyişir.
“Konsolidasiya” anlayışını da dəqiq müəyyənləşdirmək vacibdir. Onu dinlə dövlətin sadəcə əməkdaşlığı deyil, dini legitimliyin və siyasi hakimiyyətin bir-birinin təkrar istehsalında sistemli rol oynaması kimi başa düşmək olar. Yəni dövlət dini legitimləşdirir, dini institutlar isə öz növbəsində dövlət hakimiyyətinin əsaslarını müəyyənləşdirir və möhkəmləndirirlər. Bu əlaqə zamanla siyasi ənənəyə çevrilir və daxildən yenilənir.
Əhəmənilərdən müasir İran İslam Respublikasına qədər eyni dövlət quruluşunun fasiləsiz mövcud olduğunu iddia etmək olmaz. Türk dövlətlərinin hakimiyyəti din-dövlət modelindən əsaslı şəkildə fərqlənirdi. Lakin tarixin bu mərhələsində də müxtəlif müdaxilələr və dini klanlar yaradılaraq dövləti ələ keçirmək cəhdləri olmuşdu. Sülalələr, dini sistemlər, siyasi institutlar və əhalinin etnik-mədəni tərkibi dəyişirdi lakin din-dövlət ideologiyası “miras” olaraq ötürülürdü.
İran-fars dövlətçilik ənənəsi dini və siyasi hakimiyyətin konsolidasiyası, tarixi genezis, transformasiya və davamlılıq mərhələlərini keçib. Bu din-dövlət modelinin qurucularının da mütləq farslardan ibarət olduğunu iddia etmək də sadəlövlük olar. Proses tarixi sınağını keçərək bir ümumiran ideologiyasına çevrilib və tərəfdarları sırasında mənşəcə müxtəlif millətlərin nümayəndələri ola bilir. Bu, milli kimliyini idealogiyaya qurban vermiş şəxslərdir və İran İslam Respublikasında belələri çoxdur.
13:30 19.10.2026
Oxunuş sayı: 130
