Azərbaycan milli kimliyinin kodları Tarixi yaddaş, sosial-psixoloji arxetiplər və kollektiv şüurun fəlsəfəsi

Millət özünü necə tanıyır?

Hər bir millətin görünən tarixi ilə yanaşı, onun davranışlarında, düşüncə tərzində, emosional reaksiyalarında və dünyanı qavrama üsullarında yaşayan görünməz bir tarixi də vardır. Dövlətlərin sərhədləri dəyişə, siyasi sistemlər yenilənə, iqtisadi münasibətlər transformasiyaya uğraya bilər. Lakin cəmiyyətin dərin qatlarında formalaşmış bəzi təsəvvürlər daha uzunömürlü olur. İnsanların ədaləti necə anlaması, ailəyə hansı mənanı verməsi, torpağa münasibəti, təhlükə qarşısında necə davranması, yad insanla ünsiyyətdə hansı məsafəni saxlaması və gələcəyə necə ümid bəsləməsi həmin dərin qatların təzahürləridir. Məhz bu nöqtədə milli kimliyin kodları anlayışı meydana çıxır.

Azərbaycan milli kimliyinin kodlarını araşdırmaq, ilk növbədə, azərbaycanlıların özlərini hansı tarixi təcrübələrin davamı kimi qəbul etdiklərini, hansı sosial münasibətlər sistemində formalaşdıqlarını və hansı mənəvi dəyərlər vasitəsilə bir-birinə bağlandıqlarını anlamaq deməkdir. Burada söhbət dəyişməz, bioloji və ya irsi xüsusiyyətlərdən getmir. Milli kimlik insanlara doğuşdan hazır şəkildə verilən psixoloji proqram deyil. O, tarix, dil, ailə, coğrafiya, dini və mədəni ənənələr, dövlətçilik təcrübəsi, kollektiv yaddaş və gündəlik sosial münasibətlər vasitəsilə formalaşan dinamik sistemdir.

Azərbaycan milli kimliyinin özünəməxsusluğu da məhz bu mürəkkəbliyin daxilində meydana çıxır. Azərbaycan cəmiyyəti Şərqlə Qərbin, Şimal ilə Cənubun, müxtəlif dini ənənələrin, köç və məskunlaşma proseslərinin, imperiya və dövlətçilik təcrübələrinin qarşılıqlı təsir göstərdiyi tarixi məkanda formalaşıb. Bu coğrafiya yalnız siyasi hadisələrin baş verdiyi ərazi olmayıb; o, müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılaşdığı, uyğunlaşdığı və yeni sosial davranış formaları yaratdığı bir həyat məkanı olub.

Beləliklə, Azərbaycan milli kimliyini bircə sözlə — türkçülük, islam, dövlətçilik, qonaqpərvərlik və ya tolerantlıqla — izah etmək mümkün deyil. Bunların hər biri kimliyin müəyyən qatını ifadə edir. Əsas məsələ həmin qatların necə birləşdiyini, hansı şəraitdə gücləndiyini və müasir cəmiyyətin davranışlarına necə təsir etdiyini müəyyənləşdirməkdir.

Tarixi yaddaş kodu: Keçmişin indiki şüurda yaşaması

Millət yalnız ortaq dil və ərazi ilə deyil, həm də ortaq keçmiş haqqında təsəvvürlərlə formalaşır. İnsanlar özlərini çox vaxt yaşadıqları hadisələrdən daha geniş bir tarixi hekayənin iştirakçıları kimi dərk edirlər. Bu hekayədə əcdadların həyatı, dövlətçilik ənənələri, müharibələr, qələbələr, məğlubiyyətlər, itkilər və yenidən dirçəliş təcrübələri bir-biri ilə əlaqələndirilir.

Azərbaycan cəmiyyətinin kollektiv yaddaşında dövlətçilik ənənələri, mədəni irs, müstəqillik uğrunda mübarizə, 20 Yanvar faciəsi, Qarabağ münaqişəsi, məcburi köçkünlük, şəhidlik və ərazi bütövlüyünün bərpası xüsusi yer tutur. Bu hadisələr müxtəlif nəsillərin şüurunda fərqli emosional çalarlarla yaşasa da, onların ümumi təsiri milli aidiyyət hissinin möhkəmlənməsində özünü göstərir.

Sosial-psixoloji baxımdan kollektiv yaddaşın mühüm funksiyası insanın şəxsi həyatını ümumi tarixi taleyə bağlamasıdır. Fərd özünün tək olmadığını, yaşadığı cəmiyyətin daha böyük bir tarixi prosesin iştirakçısı olduğunu hiss edir. Bu hiss həm mənəvi dayaq yaradır, həm də müəyyən məsuliyyət formalaşdırır. İnsan özünü yalnız ailəsinin və ya şəxsi uğurlarının daşıyıcısı kimi deyil, daha geniş bir ictimai birliyin üzvü kimi qavramağa başlayır.

Lakin tarixi yaddaşın iki istiqaməti var. Birinci istiqamət keçmişin təcrübəsindən nəticə çıxarmaq, milli həmrəyliyi gücləndirmək və gələcək quruculuğuna mənəvi əsas yaratmaqdır. İkinci istiqamət isə keçmişin ağrılarını daimi düşmənçilik hissinə çevirməkdir. Əgər milli kimlik yalnız faciələrin xatırlanması üzərində qurularsa, cəmiyyət öz gələcəyini də keçmişin emosional çərçivəsində təsəvvür etməyə başlaya bilər.

Azərbaycan milli kimliyinin yetkin inkişafı üçün yaddaşın qorunması ilə yaddaşın tənqidi dərk edilməsi arasında tarazlıq vacibdir. Tarixi unutmaq kimliyi zəiflədir, lakin tarixi yalnız emosional reaksiyalar vasitəsilə yaşamaq da onun dərslərini anlamağa mane olur. Güclü kollektiv yaddaş keçmişi müqəddəsləşdirməklə kifayətlənməməli, onu gələcək üçün məsuliyyət mənbəyinə çevirməlidir.

Dil kodu: Sözün arxasında dayanan mənəvi dünya

Dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil. O, insanın dünyanı təsnif etmə, emosiyalarını ifadə etmə və sosial münasibətləri qurma üsuludur. Ana dilindəki müraciət formaları, atalar sözləri, deyimlər, zarafatlar, ailə və qohumluq terminləri cəmiyyətin tarixi təcrübəsini gündəlik həyatın daxilində yaşadır.

Azərbaycan dilindəki “el”, “oba”, “yurd”, “ocaq”, “qonşu”, “halallıq”, “hörmət”, “abır” və “qeyrət” kimi anlayışlar təkcə lüğəvi məna daşımır. Onların bir çoxu sosial münasibətlərə, mənəvi gözləntilərə və insanın cəmiyyətdəki mövqeyinə dair təsəvvürləri də ifadə edir. Bu sözlərin konkret mənası ailədən, bölgədən, nəsildən və sosial mühitdən asılı olaraq dəyişə bilər. Bununla belə, onların mədəni yaddaşın daşıyıcısı olması danılmazdır.

Məsələn, “ocaq” anlayışı yalnız yaşayış yerini deyil, ailə davamlılığını, nəsillərarası bağlılığı və mənəvi məsuliyyəti də ifadə edə bilir. “Yurd” isə sadəcə torpaq sahəsi deyil; insanın xatirələrinin, ailə tarixinin və mənsubiyyət hissinin toplandığı məkan kimi qavranılır. Bu sözlər vasitəsilə coğrafiya emosional və sosial mənaya çevrilir.

Dil kodunun digər mühüm tərəfi onun nəsillər arasında əlaqə yaratmasıdır. Nənənin danışdığı nağıl, babanın söylədiyi ailə hekayəsi, xalq mahnısı və ya atalar sözü uşağa yalnız məlumat ötürmür. Bunlar həm də dünyanı qiymətləndirmə formalarını, davranış nümunələrini və sosial gözləntiləri çatdırır.

Müasir rəqəmsal dövrdə bu kod yeni sınaqlarla qarşılaşır. Qlobal informasiya mühiti gənclərin dil seçiminə, ünsiyyət tərzinə və mədəni maraqlarına təsir göstərir. Lakin dilin qorunması yalnız keçmişin sözlərini təkrar etmək demək deyil. Azərbaycan dili elmi düşüncənin, texnologiyanın, fəlsəfənin və müasir ictimai müzakirələrin dili kimi inkişaf etdikcə milli kimliyin də ifadə imkanları genişlənir.

Ailə və qohumluq kodu: Şəxsi mənlikdən kollektiv məsuliyyətə

Azərbaycan cəmiyyətində ailə ənənəvi olaraq mühüm sosial institutlardan biri olub. Ailə yalnız insanların birgə yaşadığı məkan deyil; o, tərbiyənin, ilkin sosiallaşmanın, mənəvi dəyərlərin və gündəlik davranış normalarının ötürüldüyü mühitdir. Uşaq ilk dəfə ailədə hörmət, məsuliyyət, paylaşmaq, böyüklərlə münasibət, qonağa davranış və sosial sərhədlər haqqında təsəvvür əldə edir.

Ailə kodunun gücü onun emosional yaxınlıqla sosial nəzarəti eyni vaxtda birləşdirməsindədir. İnsan ailədən həm dəstək, həm də müəyyən davranış gözləntiləri alır. Qohumluq əlaqələri çətin vəziyyətlərdə sosial müdafiə mexanizmi kimi işləyə, iqtisadi və mənəvi yardımı asanlaşdıra bilər. Bu baxımdan ailə münasibətləri cəmiyyətin sosial kapitalının formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Lakin eyni mexanizmin ziddiyyətli tərəfləri də mövcuddur. Ailə həm fərdin inkişafına dayaq ola, həm də onun seçimlərini məhdudlaşdıra bilər. Bəzən “el nə deyər?” düşüncəsi şəxsi qərarların, peşə seçiminin, ailə qurmaqla bağlı qərarların və fərdi özünüifadənin üzərində güclü sosial təzyiq yaradır. Belə vəziyyətlərdə kollektiv qəbul olunmaq ehtiyacı fərdin müstəqil qərar vermək imkanını zəiflədə bilər.

Bu səbəbdən Azərbaycan milli kimliyinin müasir inkişafı ailə dəyərlərini qorumaqla fərdi azadlığa hörmət arasında yeni tarazlıq tələb edir. Güclü ailə fərdin əvəzinə qərar verən deyil, onun müstəqilliyini dəstəkləyən ailədir. Ənənənin davamlılığı onun dəyişməz qalmasında deyil, yeni sosial şəraitdə öz humanist məzmununu qorumasındadır.

Qonaqpərvərlik və sosial etimad kodu

Azərbaycan mədəniyyətində qonaqpərvərlik mühüm sosial dəyər kimi tanınır. Qonağa süfrə açmaq, ehtiram göstərmək, onun rahatlığını düşünmək və ehtiyacına diqqət yetirmək insan münasibətlərinin mənəvi tərəfini ifadə edir. Bu ənənə yalnız məişət davranışı deyil, sosial əlaqələrin qurulması üsuludur.

Sosial psixologiya baxımından qonaqpərvərlik qarşılıqlı etimadın yaradılmasına kömək edən simvolik davranış kimi də izah oluna bilər. İnsan evinə gələn şəxsi qəbul etməklə ona müəyyən səviyyədə yaxınlıq və etibar nümayiş etdirir. Birgə süfrə ətrafında ünsiyyət sosial məsafəni azalda, tanışlıq və əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirə bilər.

Bununla belə, qonaqpərvərliyi bütün azərbaycanlıların eyni dərəcədə nümayiş etdirdiyi dəyişməz xüsusiyyət kimi qəbul etmək düzgün olmazdı. Sosial davranışlar regiona, ailəyə, iqtisadi şəraitə və fərdi xarakterə görə dəyişir. Qonaqpərvərlik mədəni ideal və geniş yayılmış ənənə kimi əhəmiyyətlidir, lakin o, hər bir fərdin davranışını avtomatik müəyyən etmir.

Bu kodun müasir mənası da dəyişə bilər. Qonaqpərvərlik yalnız evdə süfrə açmaqla məhdudlaşmır; o, ictimai məkanda nəzakət, fərqli düşüncəyə hörmət, yeni gələn insanın cəmiyyətə inteqrasiyasına yardım və sosial həssaslıq kimi formalarda da təzahür edə bilər. Beləliklə, ənənə müasir vətəndaşlıq mədəniyyətinin bir hissəsinə çevrilə bilər.

Ədalət və ləyaqət kodu: Sosial münasibətlərin mənəvi ölçüsü

İnsanların cəmiyyətə münasibətini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri ədalət haqqında təsəvvürləridir. İnsan yalnız maddi imkanlarına görə deyil, ona necə davranıldığına görə də öz sosial mövqeyini qiymətləndirir. Ədalətsizlik hissi bəzən iqtisadi itkidən daha güclü emosional reaksiya yarada bilər. Çünki burada insanın ləyaqətinə, bərabərliyinə və cəmiyyət tərəfindən tanınmasına dair gözləntilər pozulur.

Azərbaycanın şifahi xalq yaradıcılığında haqq, halallıq, mərdlik, sözə sədaqət və zülmə qarşı münasibət kimi mövzuların geniş yer tutması bu mənəvi gözləntilərin mədəni ifadələrindən biridir. Dastanlar, nağıllar və atalar sözləri insan davranışlarını yalnız fayda baxımından deyil, mənəvi qiymətləndirmə baxımından da təqdim edir.

Lakin ədalət haqqında ideal təsəvvürlə real sosial təcrübə həmişə üst-üstə düşmür. İnsanlar bir tərəfdən haqqın qorunmasını tələb edə, digər tərəfdən özlərinə yaxın şəxslərin maraqlarını üstün tuta bilərlər. Bu ziddiyyət yalnız Azərbaycana xas deyil; bütün cəmiyyətlərdə ümumi norma ilə şəxsi maraq arasında gərginlik mövcuddur.

Milli kimliyin dərinləşməsi həmin gərginliyin aradan qaldırılmasından deyil, onun şüurlu şəkildə idarə edilməsindən asılıdır. Ədalət yalnız şəxsi münasibətlərdə mərdlik göstərmək deyil. O, qanunun hamıya eyni tətbiqi, ictimai institutlara etimad, əməyin qiymətləndirilməsi, imkanların ədalətli bölüşdürülməsi və insan ləyaqətinin qorunması deməkdir. Əgər ədalət milli kimliyin mühüm mənəvi kodudursa, onun ən dolğun ifadəsi gündəlik sosial institutlarda görünməlidir.

Dövlətçilik kodu: Tarixi təcrübədən siyasi məsuliyyətə

Azərbaycan milli kimliyinin mühüm qatlarından biri dövlətçilik təsəvvürüdür. Tarixi dövlətçilik təcrübələri, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması, sovet dövrünün siyasi mirası və müstəqilliyin bərpası müasir milli şüurun formalaşmasında fərqli izlər buraxıb.

Dövlətçilik yalnız siyasi hakimiyyətin mövcudluğu deyil. O, ümumi siyasi məkanın, hüquqi qaydaların, ictimai məsuliyyətin və gələcək haqqında ortaq təsəvvürlərin təşkilidir. İnsan dövlətə münasibətində həm təhlükəsizlik, həm ədalət, həm də tanınma gözləntisi daşıyır. Buna görə dövlətçilik kodu yalnız tarixi qürurla deyil, vətəndaşın gündəlik təcrübəsi ilə də bağlıdır.

Müstəqil dövlət ideyası cəmiyyətin öz gələcəyini müəyyənləşdirmək imkanını simvolizə edir. Lakin müasir şəraitdə dövlətçilik şüurunun keyfiyyəti təkcə dövlət atributlarına emosional bağlılıqla ölçülə bilməz. Onun mühüm göstəriciləri hüquqa hörmət, ictimai məsuliyyət, dövlət institutlarının səmərəliliyi, vətəndaşların iştirak imkanları və ümumi rifaha töhfə vermək mədəniyyətidir.

Dövlətə bağlılıqla dövlət institutlarının fəaliyyətini tənqidi qiymətləndirmək bir-birinə zidd deyil. Əksinə, məsuliyyətli vətəndaşlıq həm ümumi siyasi birliyə sədaqəti, həm də ictimai problemləri açıq müzakirə etmək iradəsini ehtiva edir. Dövlətçilik kodunun yetkin forması vətəndaşı yalnız tarixin tamaşaçısı deyil, dövlətin və cəmiyyətin inkişafında iştirak edən məsuliyyətli subyekt kimi qəbul edir.

Dözümlülük və çoxqatlı kimlik kodu

Azərbaycanın tarixi və mədəni mühiti müxtəlif dini, etnik və mədəni qrupların qarşılıqlı təmasları ilə formalaşıb. Bu təcrübə cəmiyyətin mədəni müxtəliflik haqqında təsəvvürlərinə təsir göstərib. Lakin müxtəlifliyin mövcudluğu ilə müxtəlifliyə münasibətin keyfiyyəti eyni şey deyil. Bir cəmiyyət müxtəlif qrupların birgə yaşadığı məkan ola bilər, amma bu, avtomatik olaraq bütün sosial münasibətlərdə tam bərabərlik və qarşılıqlı anlaşma olduğunu göstərmir.

Dözümlülük yalnız başqasının mövcudluğuna dözmək deyil. Onun daha dərin forması fərqli insanın hüquqlarını, ləyaqətini və özünəməxsusluğunu tanımaqdır. Bu baxımdan mədəni müxtəliflik milli kimliyi zəiflədən amil deyil; ümumi vətəndaşlıq çərçivəsində birləşdirildikdə onu zənginləşdirən təcrübədir.

Azərbaycan milli kimliyi türk dil-mədəni irsi, islam dini, müxtəlif fəlsəfi təsirlər, regional ənənələr və müasir dövlətçilik təcrübəsi ilə qarşılıqlı əlaqədə formalaşıb. Bu qatları bir-birinə zidd, mütləq seçim tələb edən kimliklər kimi təqdim etmək tarixi mürəkkəbliyi sadələşdirərdi. İnsan eyni zamanda müəyyən etnomədəni ənənəyə bağlı ola, dini və ya dünyəvi dünyagörüşünə sahib ola, regional mənsubiyyətini qoruya və ümumi vətəndaşlıq kimliyini paylaşa bilər.

Müasir Azərbaycanın qarşısında duran vəzifələrdən biri bu çoxqatlılığı ümumi siyasi və hüquqi birliklə əlaqələndirməkdir. Milli birlik hamının eyni cür düşünməsi demək deyil. O, fərqli baxışların ortaq hüquq, qarşılıqlı hörmət və vətəndaş məsuliyyəti çərçivəsində mövcud ola bilməsidir.

Torpaq və yurd kodu: Coğrafiyanın emosional mənası

Torpaqla münasibət milli kimliyin ən dərin emosional qatlarından biri ola bilər. İnsan yaşadığı məkanı yalnız iqtisadi resurs və ya coğrafi ərazi kimi qavramır. Həmin məkan onun şəxsi xatirələri, ailə tarixçəsi, dil və mədəni təcrübəsi ilə birləşir. Buna görə yurdun itirilməsi bəzən təkcə yaşayış yerinin dəyişməsi deyil, insanın öz keçmişi ilə əlaqəsinin sarsılması kimi yaşanır.

Azərbaycan cəmiyyətində Qarabağla bağlı yaddaş bu münasibətin güclü nümunəsidir. Məcburi köçkünlük təcrübəsi ailələrin həyatında, nəsillərarası hekayələrdə və milli təsəvvürlərdə uzunmüddətli izlər buraxıb. Doğma yurda qayıdış arzusu bu səbəbdən yalnız əraziyə qayıtmaq deyil, şəxsi və kollektiv həyatın müəyyən bütövlüyünü bərpa etmək istəyi ilə də bağlıdır.

Lakin torpaq kodunun sosial-psixoloji əhəmiyyəti yalnız itki ilə məhdudlaşmır. O, məsuliyyət, quruculuq və gələcək nəsillər üçün mühit yaratmaq ideyasını da ehtiva edir. Yurdu sevmək onun tarixi və mədəni irsini qorumaq, təbiətinə qayğı göstərmək, yaşayış məkanlarını inkişaf etdirmək və həmin məkanda insan ləyaqətinə uyğun həyat qurmaq deməkdir.

Torpağa bağlılıq insanın başqa xalqların yurdla əlaqəsini anlamaq qabiliyyətini aradan qaldırmamalıdır. Öz yurduna bağlılıqla başqasının insan hüquqlarına hörmət arasında ziddiyyət yoxdur. Əksinə, yurd anlayışının mənəvi dəyəri insanın ev, təhlükəsizlik və mənsubiyyət ehtiyacının ümumbəşəri xarakterini anlamağa imkan verir.

Müasirlik kodu: Ənənə ilə gələcəyin dialoqu

Milli kimlik yalnız keçmişin qorunması ilə yaşaya bilməz. Hər bir nəsil irs aldığı dəyərləri yeni iqtisadi, texnoloji və sosial şəraitdə yenidən mənalandırır. Bu proses dayanarsa, ənənə gündəlik həyatın canlı hissəsi olmaqdan çıxaraq yalnız simvolik nümayişə çevrilə bilər.

Azərbaycan cəmiyyəti hazırda rəqəmsallaşma, qlobal informasiya axınları, şəhərləşmə, əmək bazarının dəyişməsi və yeni nəsillərin fərqli sosial gözləntiləri ilə qarşılaşır. Bu dəyişikliklər ailə münasibətlərinə, dil istifadəsinə, peşə seçiminə, siyasi iştirak formalarına və mədəni zövqlərə təsir göstərir.

Rəqəmsal mühit milli kimliyin həm qorunması, həm də yenidən qurulması üçün imkanlar yaradır. Elektron arxivlər, rəqəmsal kitabxanalar, onlayn təhsil, milli musiqi və ədəbiyyatın yeni platformalarda yayılması mədəni irsin əlçatanlığını artırır. Eyni zamanda informasiya manipulyasiyası, tarixin sadələşdirilməsi və emosional qütbləşmə riskləri də güclənir.

Buna görə müasir milli kimliyin mühüm göstəricilərindən biri informasiya savadlılığıdır. Öz tarixini bilən, lakin məlumatın etibarlılığını yoxlaya bilməyən insan manipulyasiyaya açıq qala bilər. Milli kimliyin davamlılığı keçmiş haqqında məlumatın çoxluğu ilə yanaşı, həmin məlumatı tənqidi qiymətləndirmək bacarığından da asılıdır.

Ənənəni qorumağın ən səmərəli yolu onu dəyişiklikdən təcrid etmək deyil. Onun insani, etik və mədəni dəyərlərini yeni dövrün imkanları ilə birləşdirməkdir. Beləliklə, milli kimlik qapalı müdafiə sistemi olmaqdan çıxaraq yaradıcı inkişaf mənbəyinə çevrilir.

Milli kimliyin əsas kodu məsuliyyətdir

Azərbaycan milli kimliyinin kodlarını araşdırarkən qarşımıza bir-birindən təcrid olunmuş xüsusiyyətlər deyil, qarşılıqlı əlaqədə olan sosial-mədəni mexanizmlər sistemi çıxır. Tarixi yaddaş keçmişlə əlaqəni qoruyur; dil mənəvi təcrübəni nəsillərə ötürür; ailə ilkin sosiallaşmanı təmin edir; qonaqpərvərlik və qarşılıqlı yardım sosial əlaqələri möhkəmləndirir; ədalət və ləyaqət təsəvvürləri mənəvi gözləntiləri formalaşdırır; dövlətçilik ümumi siyasi məkan yaradır; mədəni müxtəliflik kimliyin çoxqatlılığını göstərir; torpaq və yurd bağlılığı isə coğrafiyanı şəxsi və kollektiv mənaya çevirir.

Bu kodların heç biri dəyişməz və bütün insanlarda eyni şəkildə təzahür edən psixoloji xüsusiyyət deyil. Onlar tarixi şəraitdən, sosial institutlardan, iqtisadi münasibətlərdən, təhsildən və fərdi təcrübələrdən asılı olaraq yenilənir. Buna görə milli kimliyi romantikləşdirmək və ya onu yalnız keçmişin qəhrəmanlıq hekayəsinə endirmək onun həqiqi sosial mexanizmlərini anlamağa mane olur.

Azərbaycan milli kimliyinin gələcəyi keçmişin hansı dəyərlərinin qorunacağı ilə yanaşı, həmin dəyərlərin necə yaşadılacağından da asılıdır. Qonaqpərvərlik ictimai həmrəyliyə, ədalət şəxsi münasibətlərdən hüquqi institutlara, dövlətçilik tarixi qürurdan vətəndaş məsuliyyətinə, dil isə gündəlik ünsiyyətdən elmi və texnoloji yaradıcılığa çevrildikdə milli kimlik yeni inkişaf mərhələsinə keçir.

Milli kimliyin ən dərin kodu, bəlkə də, öz keçmişini qoruyaraq gələcəyə açıq qalmaq bacarığıdır. Öz tarixini bilən, lakin onun əsiri olmayan; ənənəsinə bağlı olan, lakin yeniliyə qapılmayan; milli mənsubiyyətini qoruyan, lakin başqa insanların ləyaqətinə hörmət edən cəmiyyət daha davamlı inkişaf edə bilər.

Azərbaycan milli kimliyinin gücü yalnız keçmişdə nələrin yaşandığında deyil, həmin təcrübələrdən hansı mənəvi və sosial nəticələrin çıxarılmasında üzə çıxır. Tarixi yaddaş milli şüura dərinlik verir, lakin gələcəyi qurmaq üçün təkcə yaddaş kifayət etmir. Bunun üçün bilik, ədalət, məsuliyyət, yaradıcılıq və qarşılıqlı etimad da lazımdır.

Nəticə etibarilə, milli kimlik keçmişdən miras alınan hazır bir model deyil. O, hər nəsildə yenidən qurulan, sosial münasibətlərdə təsdiqlənən və gələcək haqqında qərarlarda ifadə olunan canlı prosesdir. Azərbaycan cəmiyyətinin əsas vəzifəsi bu prosesi tarixi yaddaşın zənginliyini qorumaqla yanaşı, azad düşüncəyə, elmi inkişafı dəstəkləyən dünyagörüşünə, sosial ədalətə və insan ləyaqətinə əsaslanan müasir milli özünüdərk istiqamətində inkişaf etdirməkdir.