Mirqasım Çeşmazər - Güney Azərbaycan Milli Hərəkatının əsgəri
Güney Azərbaycanın milli azadlıq hərəkatında
əhəmiyyətli rol oynamış Mirqasım Çeşmazər Azərbaycanın ictimai fikrində geniş təbliğ olunmayıb və çox tanınan şəxs kimi təqdim edilmir. Onun haqqında geniş tədqiqat
aparılmayıb və Güney Azərbaycanın siyasi təşkilatlarında fəaliyyət göstərmiş
bir qrup insanların xatirələri və Azərbaycan ruznamısinin səhifələrindən əldə
edilmiş materiallar göstərir ki, o, mübariz inqilabçı, sədaqətli yoldaş, milli
kimliyini tanımış və bu yolda həyatının sonuna qədər vuruşmuş bir qəhrəman Azərbaycanlı
olmuşdur.
M.Çeşmazərin silahdaşlarından olmuş S.Bayramzadənin lütfikarlıqla bizə təqdim etdiyi və M.Çeşmazərin şəxsi tərəfindən təvazökarlıqla yazılmış tərcümeyi-halını oxuculara təqdim edirik.
Mən - Çeşmazər Mirqasım Mikayıl oğlu, 1920-ci ilin may ayında Azərbaycan SSR Şamxor
(indiki Şəmkir) rayonunun Morul kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşam.
1928-1938-ci illərdə orta məktəbdə oxumuşam. 1938-ci
ilin iyun ayında ailəmlə birlikdə yaşamaq üçün İrana getdim. Həmin ilin
iyun-oktyabr aylarında Cənubi (İran) Azərbaycanının Urmiya şəhərində müxtəlif
işlərdə fəhləlik edirdim. Urmiya və Salmas şəhərləri arasında hərbi telefon-teleqraf
xəttində fəhlələrin tətili ilə əlaqədar İranın şah dövlətinin siyasi polisi
1938-ci il oktyabr ayının 9-da (1317 hicri şəmsi ilində) məni də həbs etdi (Mən
də o xəttdə fəhlə işləyirdim).
1938-ci ilin oktyabrından 1941-ci ilin sentyabrın
sonuna qədər siyasi məhbus olaraq əvvəlcə Urmiya şəhərində, sonra Tehranda
müvəqqəti və mərkəzi (Qəsri Qacar) adlı həbsxanalarda saxlandım – şah
hökuməti əleyhinə inqilabi mübarizə üstdə.
1941-ci il avqustun 25-də Sovet qoşunları İrana daxil
olandan sonra sentyabrın son günləri Tehrana gəldikdə digər siyasi məhbuslarla
birlikdə mən də həbsxanadan azad oldum.
1941-ci il sentyabrın son günlərində Tehranda İranın
bir qrup görkəmli inqilabçıları ilə birlikdə mən də marksist inqilabçı partiya
olan İran Xalq Partiyasını (Hizbi Tudeyi İranı) yaratmaqda iştirak etdim.
Mənim partiya stajım 17.10.1941-ci ildən başlayır. Mən oktyabr 1941-ci ildən avqust 1959-cu ilə qədər 18 il
tamam partiya işində işləmişəm.
Oktyabr 1941-ci ildən sentyabr 1945-ci ilə qədər İran
Xalq Partiyası Urmu vilayət komitəsinin üzvü, Təbriz vilayət komitəsinin üzvü,
Sərab rayon komitəsinin birinci katibi və Azərbaycan Əyalət komitəsinin
prezidium üzvü olaraq partiya işində işləmişəm. Partiya konfranslarının
nümayəndəsi olmuşam. 1944-cü ilin avqustunda İran Xalq partiyasının I
qurultayında nümayəndə olaraq iştirak etmişəm (Tehran şəhərində).
7 sentyabr 1945-ci ildən Azərbaycan Demokrat
Partiyasının üzvü olaraq bu partiyanın işində və 12 dekabr 1945-ci ildə
yaranmış Azərbaycan Milli Hökumətinin (inqilabi hökumətin məsul vəzifələrində
işləmişəm. ADP-nin Təbriz şəhər komitəsinin üzvü, yanvar 1946-cı ildən ADP
Mərkəzi Təftiş Komissiyasının üzvü olmuşam. 2-4.10.1945-ci ildə Təbriz
şəhərində ADP-nin I qurultayında nümayəndə olaraq iştirak etmişəm. Noyabr 1945-ci
ildə Təbriz əhalisi tərəfindən Azərbaycan Xalq Konqresinə nümayəndə seçildim və
bu müəssisan məclisində iştirak etdim. Cənubi (İran) Azərbaycanında silahlı
inqilabi hərəkat günləri (10-12.1945) mən dekabrın 10-dan 1946-cı il yanvarın
ortasına qədər Təbriz şəhəri üzrə partizan (fədai) dəstələrinin komendantı
(qala bəyisi-dejbanı) oldum.
1946-cı ilin yanvar-iyun aylarında Cənubi Azərbaycanın
inqilabi xalq hökumətinin Nazirlər Sovetinin sədri (baş vəziri) S.C.Pişəvərinin
köməkçisi (referenti) vəzifəsində işləmişəm. 1946-cı ilin aprel-dekabr
aylarında Cənubi Azərbaycan Radio komitəsinin sədri olmuşam.
1947-ci ilin martından SSRİ-də siyasi pənahəndə
olmuşam. O tarixdən Bakıda yaşayıram.
Mart 1947 – iyul 1951 Azərbaycan KP MK nəzdində Ali
partiya məktəbində oxumuşam. Oktyabr 1951 – oktyabr 1954-cü illərdə Azərbaycan
Dövlət universitetinin marsizm-leninizm kafedrasının aspiranturasında oxumuşam.
Oktyabr 1947-ci ildən 1953-cü ilin yanvarına qədər
Azərbaycan Demokrat Partiyasının MK-nın xüsusi təbliğat komitəsinin sədri
vəzifəsində işlədim.
İyun 1953 – sentyabr 1959 Azərbaycan Demokrat
Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü, 1-ci (oktyabr 1954), 2-ci (1957) və 3-cü
(1960) konfranslarının nümayəndəsi olmuşam.
İyun 1953 – sentyabr 1954 Azərbaycan Demokrat
Partiyası MK təşkilat şöbə müdiri olmuşam.
1954-cü ilin sentyabrından 1959-cu il 7 avqusta qədər
5 il Azərbaycan Demokrat Partiyası MK-nın 1-ci katibi (sədri) seçilmişəm və bu
vəzifədə işləmişəm.
Hazırda İranlı Siyasi Pənahəndələr Cəmiyyətinin
Azərbaycan şöbəsinin Mərkəzi Şurasının prezidium üzvüyəm (1979-dan). Eyni
zamanda İXP-nin Azərbaycan təşkilatı Azərbaycan Demokrat Partiyasının (ADP)
Bakı komitəsinin üzvüyəm (1981-ci ildən).
Sentyabr 1959-cu ildə Azərbaycan Dövlət tibb
institutuna daxil olmuşam və 1965-ci ilin iyununda onun müalicə-profilaktika
fakültəsini qurtararaq həkim ixtisası almışam.
Oktyabr 1964-cü ildən Azərbaycan SSR EA-nın
Şərqşünaslıq institutunda elmi işdə işləyirəm.
1981-ci il iyulun 6-da “Azərbaycan Demokrat
Partiyasının yaranması və fəaliyyəti (1945-1946)” elmi işi müdafiə edib
10.02.1982-ci ildə tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsi aldım.
Heç bir partiya cəzam yoxdur. 1945-1946-cı illərdə Cənubi (İran) Azərbaycanında
milli-azadlıq və demokratik hərəkat vaxtı iki dəfə təltif edilmişəm:
1. Cənubi Azərbaycanda xalq hakimiyyəti yaranması
uğrunda silahlı mübarizədə fəal iştirak etdiyimə görə (oktyabr-dekabr 1945) 20
min nəfərlə birlikdə məni də Azərbaycan Milli Məclisi (Xalq Məclisi) 1946-cı
ilin martında “21 Azər” adlı inqilab medalı ilə təltif etmişdir;
2.Cənubi Azərbaycanda Azərbaycan Demokrat Partiyasının
yaranmasında (03.09.1945), Xalq hakimiyyəti qurulması uğrunda siyasi və silahlı
mübarizədə (oktyabr-dekabr 1945) və Azərbaycan Milli hökumətinin (xalq
hakimiyyətinin) inqilabi demokratik tədbirlərinin həyata keçirilməsində fəal
iştirak etdiyinə görə 10 nəfərlə birlikdə Azərbaycan Əyalət Əncüməni və
Azərbaycan Demokrat Partiyası Mərkəzi Komitəsi məni də “Səttarxan” adlı inqilab
ordeni ilə təltif etdi (03.09.1946).
1986-cı il oktyabrın 31-də SSRİ Ali Soveti Prezidiumu
adından “Əmək Veteranı” medalı ilə təltif edilmişəm.
Atam Çeşmazər Seyid Mikayıl Seyid Eyvaz oğlu Cənubi
Azərbaycanın Mərənd mahalının Kəhriz Yekan kəndindəndir (1884-1948)
1913-1938-ci ilərdə Rusiyad, SSRİ-də yaşayıb. 1938-1948-ci illərdə Urmu və
Təbrizdə yaşayıb. Fəhlə olub. Təbrizdə (1948) vəfat edib.
Anam Əzətxanım (1901-1977). Hazırda 2 bacım və 2 qardaşım Bakıda yaşayır.
1979-cu ilin mayından evliyəm. Qadınım Elmira İbrahimova Qurban qızı (Sovet vətəndaşıdır). 28.01.1987. İmza: Çeşmazər.
Mirqasım Çeşmazər bu tərcümeyi halını yazdıqda hələ sovet hakimiyyəti
illəri idi və qarşıda çox-çox hadisələr olacaqdı. O, Azərbaycanın
müstəqilliyini də gördü və 20 yanvar hadisələrinin aktiv iştirakçısı oldu.
Kifayət qədər yaşlı olmasına baxmayaraq Milli Hərakatın bütün epizodlarında
iştirak edir və cavanlarla öz zəngin təcrübəsini
paylaşırdı.
Bütün şüurlu həyatını Güney Azərbaycanın milli mübarizəsinə həsr
etmiş bu böyük ziyalı 2000-ci ildə Bakı şəhərində dünyasını dəyişdi.
18:35 03.03.2026
Oxunuş sayı: 1836
