Araşdırma

Mirqasım Çeşmazər - Güney Azərbaycan Milli Hərəkatının əsgəri

Güney Azərbaycanın milli azadlıq hərəkatında əhəmiyyətli rol oynamış Mirqasım Çeşmazər Azərbaycanın ictimai fikrində geniş təbliğ olunmayıb və çox tanınan şəxs kimi təqdim edilmir. Onun haqqında geniş tədqiqat aparılmayıb və Güney Azərbaycanın siyasi təşkilatlarında fəaliyyət göstərmiş bir qrup insanların xatirələri və Azərbaycan ruznamısinin səhifələrindən əldə edilmiş materiallar göstərir ki, o, mübariz inqilabçı, sədaqətli yoldaş, milli kimliyini tanımış və bu yolda həyatının sonuna qədər vuruşmuş bir qəhrəman Azərbaycanlı olmuşdur.

M.Çeşmazərin silahdaşlarından olmuş S.Bayramzadənin lütfikarlıqla bizə təqdim etdiyi və M.Çeşmazərin şəxsi tərəfindən təvazökarlıqla yazılmış tərcümeyi-halını oxuculara təqdim edirik.

Mən - Çeşmazər Mirqasım Mikayıl oğlu, 1920-ci ilin may ayında Azərbaycan SSR Şamxor (indiki Şəmkir) rayonunun Morul kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşam.

1928-1938-ci illərdə orta məktəbdə oxumuşam. 1938-ci ilin iyun ayında ailəmlə birlikdə yaşamaq üçün İrana getdim. Həmin ilin iyun-oktyabr aylarında Cənubi (İran) Azərbaycanının Urmiya şəhərində müxtəlif işlərdə fəhləlik edirdim. Urmiya və Salmas şəhərləri arasında hərbi telefon-teleqraf xəttində fəhlələrin tətili ilə əlaqədar İranın şah dövlətinin siyasi polisi 1938-ci il oktyabr ayının 9-da (1317 hicri şəmsi ilində) məni də həbs etdi (Mən də o xəttdə fəhlə işləyirdim).

1938-ci ilin oktyabrından 1941-ci ilin sentyabrın sonuna qədər siyasi məhbus olaraq əvvəlcə Urmiya şəhərində, sonra Tehranda müvəqqəti və mərkəzi (Qəsri Qacar) adlı həbsxanalarda saxlandım – şah hökuməti əleyhinə inqilabi mübarizə üstdə.

1941-ci il avqustun 25-də Sovet qoşunları İrana daxil olandan sonra sentyabrın son günləri Tehrana gəldikdə digər siyasi məhbuslarla birlikdə mən də həbsxanadan azad oldum.

1941-ci il sentyabrın son günlərində Tehranda İranın bir qrup görkəmli inqilabçıları ilə birlikdə mən də marksist inqilabçı partiya olan İran Xalq Partiyasını (Hizbi Tudeyi İranı) yaratmaqda iştirak etdim.

Mənim partiya stajım 17.10.1941-ci ildən başlayır. Mən oktyabr 1941-ci ildən avqust 1959-cu ilə qədər 18 il tamam partiya işində işləmişəm.

Oktyabr 1941-ci ildən sentyabr 1945-ci ilə qədər İran Xalq Partiyası Urmu vilayət komitəsinin üzvü, Təbriz vilayət komitəsinin üzvü, Sərab rayon komitəsinin birinci katibi və Azərbaycan Əyalət komitəsinin prezidium üzvü olaraq partiya işində işləmişəm. Partiya konfranslarının nümayəndəsi olmuşam. 1944-cü ilin avqustunda İran Xalq partiyasının I qurultayında nümayəndə olaraq iştirak etmişəm (Tehran şəhərində).

7 sentyabr 1945-ci ildən Azərbaycan Demokrat Partiyasının üzvü olaraq bu partiyanın işində və 12 dekabr 1945-ci ildə yaranmış Azərbaycan Milli Hökumətinin (inqilabi hökumətin məsul vəzifələrində işləmişəm. ADP-nin Təbriz şəhər komitəsinin üzvü, yanvar 1946-cı ildən ADP Mərkəzi Təftiş Komissiyasının üzvü olmuşam. 2-4.10.1945-ci ildə Təbriz şəhərində ADP-nin I qurultayında nümayəndə olaraq iştirak etmişəm. Noyabr 1945-ci ildə Təbriz əhalisi tərəfindən Azərbaycan Xalq Konqresinə nümayəndə seçildim və bu müəssisan məclisində iştirak etdim. Cənubi (İran) Azərbaycanında silahlı inqilabi hərəkat günləri (10-12.1945) mən dekabrın 10-dan 1946-cı il yanvarın ortasına qədər Təbriz şəhəri üzrə partizan (fədai) dəstələrinin komendantı (qala bəyisi-dejbanı) oldum.

1946-cı ilin yanvar-iyun aylarında Cənubi Azərbaycanın inqilabi xalq hökumətinin Nazirlər Sovetinin sədri (baş vəziri) S.C.Pişəvərinin köməkçisi (referenti) vəzifəsində işləmişəm. 1946-cı ilin aprel-dekabr aylarında Cənubi Azərbaycan Radio komitəsinin sədri olmuşam.

1947-ci ilin martından SSRİ-də siyasi pənahəndə olmuşam. O tarixdən Bakıda yaşayıram.

Mart 1947 – iyul 1951 Azərbaycan KP MK nəzdində Ali partiya məktəbində oxumuşam. Oktyabr 1951 – oktyabr 1954-cü illərdə Azərbaycan Dövlət universitetinin marsizm-leninizm kafedrasının aspiranturasında oxumuşam.

Oktyabr 1947-ci ildən 1953-cü ilin yanvarına qədər Azərbaycan Demokrat Partiyasının MK-nın xüsusi təbliğat komitəsinin sədri vəzifəsində işlədim.

İyun 1953 – sentyabr 1959 Azərbaycan Demokrat Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü, 1-ci (oktyabr 1954), 2-ci (1957) və 3-cü (1960) konfranslarının nümayəndəsi olmuşam.

İyun 1953 – sentyabr 1954 Azərbaycan Demokrat Partiyası MK təşkilat şöbə müdiri olmuşam.

1954-cü ilin sentyabrından 1959-cu il 7 avqusta qədər 5 il Azərbaycan Demokrat Partiyası MK-nın 1-ci katibi (sədri) seçilmişəm və bu vəzifədə işləmişəm.

Hazırda İranlı Siyasi Pənahəndələr Cəmiyyətinin Azərbaycan şöbəsinin Mərkəzi Şurasının prezidium üzvüyəm (1979-dan). Eyni zamanda İXP-nin Azərbaycan təşkilatı Azərbaycan Demokrat Partiyasının (ADP) Bakı komitəsinin üzvüyəm (1981-ci ildən).

Sentyabr 1959-cu ildə Azərbaycan Dövlət tibb institutuna daxil olmuşam və 1965-ci ilin iyununda onun müalicə-profilaktika fakültəsini qurtararaq həkim ixtisası almışam.

Oktyabr 1964-cü ildən Azərbaycan SSR EA-nın Şərqşünaslıq institutunda elmi işdə işləyirəm.

1981-ci il iyulun 6-da “Azərbaycan Demokrat Partiyasının yaranması və fəaliyyəti (1945-1946)” elmi işi müdafiə edib 10.02.1982-ci ildə tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsi aldım.

Heç bir partiya cəzam yoxdur. 1945-1946-cı illərdə Cənubi (İran) Azərbaycanında milli-azadlıq və demokratik hərəkat vaxtı iki dəfə təltif edilmişəm:

1. Cənubi Azərbaycanda xalq hakimiyyəti yaranması uğrunda silahlı mübarizədə fəal iştirak etdiyimə görə (oktyabr-dekabr 1945) 20 min nəfərlə birlikdə məni də Azərbaycan Milli Məclisi (Xalq Məclisi) 1946-cı ilin martında “21 Azər” adlı inqilab medalı ilə təltif etmişdir;

2.Cənubi Azərbaycanda Azərbaycan Demokrat Partiyasının yaranmasında (03.09.1945), Xalq hakimiyyəti qurulması uğrunda siyasi və silahlı mübarizədə (oktyabr-dekabr 1945) və Azərbaycan Milli hökumətinin (xalq hakimiyyətinin) inqilabi demokratik tədbirlərinin həyata keçirilməsində fəal iştirak etdiyinə görə 10 nəfərlə birlikdə Azərbaycan Əyalət Əncüməni və Azərbaycan Demokrat Partiyası Mərkəzi Komitəsi məni də “Səttarxan” adlı inqilab ordeni ilə təltif etdi (03.09.1946).

1986-cı il oktyabrın 31-də SSRİ Ali Soveti Prezidiumu adından “Əmək Veteranı” medalı ilə təltif edilmişəm.

Atam Çeşmazər Seyid Mikayıl Seyid Eyvaz oğlu Cənubi Azərbaycanın Mərənd mahalının Kəhriz Yekan kəndindəndir (1884-1948) 1913-1938-ci ilərdə Rusiyad, SSRİ-də yaşayıb. 1938-1948-ci illərdə Urmu və Təbrizdə yaşayıb. Fəhlə olub. Təbrizdə (1948) vəfat edib.

Anam Əzətxanım (1901-1977). Hazırda 2 bacım və 2 qardaşım Bakıda yaşayır.

1979-cu ilin mayından evliyəm. Qadınım Elmira İbrahimova Qurban qızı (Sovet vətəndaşıdır). 28.01.1987. İmza: Çeşmazər.

Mirqasım Çeşmazər bu tərcümeyi halını yazdıqda hələ sovet hakimiyyəti illəri idi və qarşıda çox-çox hadisələr olacaqdı. O, Azərbaycanın müstəqilliyini də gördü və 20 yanvar hadisələrinin aktiv iştirakçısı oldu. Kifayət qədər yaşlı olmasına baxmayaraq Milli Hərakatın bütün epizodlarında iştirak edir və cavanlarla öz zəngin təcrübəsini paylaşırdı.

Bütün şüurlu həyatını Güney Azərbaycanın milli mübarizəsinə həsr etmiş bu böyük ziyalı 2000-ci ildə Bakı şəhərində dünyasını dəyişdi.

🖨 Çap et

18:35 03.03.2026

Oxunuş sayı: 5944