Araşdırma
İslam və Multikulturalizm: Mədinə modeli
İslam dini haqqında danışarkən insanların ağlına ilk növbədə ibadət, əxlaq və dini qaydalar gəlir. Halbuki İslam yalnız fərdi inanc sistemi deyil, həm də cəmiyyətin təşkili, insanlar arasında münasibətlər və birgəyaşayış prinsipləri haqqında müəyyən dəyərlər təqdim edir. Bu baxımdan, İslam tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyan hadisələrdən biri Mədinə modelinin yaranmasıdır. Bu model yalnız ilk müsəlman cəmiyyətinin idarə olunması deyil, eyni zamanda müxtəlif dinlərin, tayfaların və sosial qrupların bir siyasi birlik daxilində yaşamasının ilk uğurlu nümunələrindən biri hesab edilir.
Mədinə modeli multikulturalizm baxımından ona görə maraqlıdır ki, burada insanlar yalnız eyni dinə mənsub olduqları üçün deyil, ortaq hüquq və qarşılıqlı öhdəliklər əsasında birlik yaratmışdılar. Bu model göstərir ki, fərqli dinlərə və etnik mənsubiyyətlərə malik insanlar ortaq qaydalar çərçivəsində dinc və təhlükəsiz şəkildə yaşaya bilərlər.
Bu mövzunu öyrənərkən ilk növbədə belə bir sual yaranır: Mədinə modeli dövlət idimi, yoxsa sadəcə dini icma? Bu suala cavab vermək üçün əvvəlcə VII əsrdə Ərəbistan yarımadasındakı vəziyyətə nəzər salmaq lazımdır.
Mədinədə vəziyyət necə idi?
İslamdan əvvəl Mədinə (o dövrdə Yəsrib adlanırdı) vahid dövlətə malik deyildi. Şəhərdə müxtəlif ərəb tayfaları və yəhudi qəbilələri yaşayırdı. Ən böyük ərəb tayfaları Evs və Xəzrəc idi. Bu tayfalar uzun illər bir-biri ilə müharibələr aparmış, şəhərdə sabitlik pozulmuşdu. Bundan başqa, bir neçə yəhudi qəbiləsi iqtisadi və ticarət baxımından mühüm mövqeyə malik idi. Hər tayfanın öz rəhbəri, öz qaydaları və öz maraqları vardı. Buna görə də, Mədinədə bütün əhalini birləşdirən vahid siyasi hakimiyyət mövcud deyildi.
Belə bir şəraitdə insanların ən böyük ehtiyacı təhlükəsizlik və sabitlik idi. Tayfalar arasında davam edən münaqişələr həm iqtisadi inkişafa, həm də insanların gündəlik həyatına mənfi təsir göstərirdi. Bu səbəbdən Mədinə əhalisinin bir hissəsi mübahisələri həll edə biləcək ümumi rəhbərliyin formalaşmasını istəyirdi.
1. Hicrət və yeni mərhələnin başlanğıcı
622-ci ildə Məhəmməd Peyğəmbərin Məkkədən Mədinəyə köçü (Hicrət) İslam tarixində dönüş nöqtəsi hesab olunur. Hicrət yalnız yaşayış yerinin dəyişdirilməsi deyildi. Bu hadisə yeni ictimai və siyasi quruluşun başlanğıcı oldu.
Mədinəyə gəldikdən sonra Peyğəmbər ilk növbədə şəhərdə yaşayan müxtəlif qruplar arasında qarşılıqlı etimad yaratmağa çalışdı. Çünki yalnız müsəlmanların deyil, şəhərdə yaşayan bütün insanların təhlükəsizliyi təmin olunmalı idi. O dövrdə Mədinə əhalisi 10 min nəfərə yaxın idi. Onun təqribən yarısı yəhudilər, yarısı isə ərəb qəbilələri idi. Onlar arasında müsəlmanların sayı 1500-2000 nəfər idi.
Bu məqsədlə hazırlanmış sənəd tarixdə Mədinə Vəsiqəsi və ya Mədinə Konstitusiyası adı ilə tanınır. Bir çox tədqiqatçı bu sənədi tarixdə ilk yazılı konstitusiyalardan biri hesab etsə də, bəzi alimlər bunun daha çox siyasi müqavilə xarakteri daşıdığını bildirirlər. Hər iki yanaşmanın ortaq cəhəti ondan ibarətdir ki, bu sənəd müxtəlif qrupların hüquq və vəzifələrini müəyyən edən yazılı razılaşma idi.
Mədinə modeli niyə multikulturalizm nümunəsidir?
Müasir multikulturalizmin əsas prinsiplərindən biri müxtəlif dini və etnik qrupların hüquq bərabərliyi şəraitində yaşamasıdır. Maraqlıdır ki, bu prinsip Mədinə modelində də öz əksini tapmışdı.
Mədinə Vəsiqəsinə əsasən:
• müsəlmanlar və yəhudilər öz dinlərini sərbəst şəkildə yaşaya bilirdilər;
• hər icma öz daxili dini məsələlərini özü həll edirdi;
• şəhərə xaricdən hücum olarsa, bütün tərəflər birlikdə müdafiə olunmalı idi;
• heç bir tayfa digərinin hüquqlarını poza bilməzdi;
• mübahisələr ümumi razılaşma əsasında həll olunurdu.
Bu qaydalar göstərirdi ki, siyasi birlik yaratmaq üçün insanların eyni dinə mənsub olması vacib deyildi. Əsas məsələ ortaq məsuliyyət və qarşılıqlı hörmət idi.
Mədinə modeli dövlət idimi?
Bu sual tarixçilər arasında bu gün də müzakirə olunur.
Bəzi alimlər hesab edirlər ki, Mədinə artıq dövlət idi. Onların fikrincə burada:
• ümumi idarəetmə mövcud idi;
• yazılı hüquqi sənəd qəbul edilmişdi;
• təhlükəsizlik sistemi yaradılmışdı;
• siyasi lider müəyyən olunmuşdu.
Digər alimlər isə bildirirlər ki, müasir dövlət anlayışı ilə müqayisədə Mədinədə hələ dövlətə məxsus bəzi xüsusiyyətlər yox idi. Məsələn, daimi bürokratik aparat, peşəkar dövlət qulluqçuları və müasir dövlət sərhədləri mövcud deyildi. Buna görə də onlar Mədinəni ilk siyasi birlik və ya ilk təşkilatlanmış İslam cəmiyyəti kimi qiymətləndirirlər.
Əslində bu iki yanaşma bir-birini tam inkar etmir. Mədinə modeli həm dini icma, həm də siyasi təşkilatlanmanın başlanğıcı idi. Ən mühüm cəhət isə, onun idarəetməsinin müəyyən prinsiplərə əsaslanması idi.
Quranda dövlət modeli varmı?
Bu mövzuda ən çox verilən suallardan biri də budur.
Qurani-Kərimdə dövlətin necə qurulacağı, parlamentin və ya hökumətin necə təşkil ediləcəyi barədə konkret model təqdim edilmir. Əvəzində idarəetmənin əsas prinsipləri göstərilir. Bunlardan ən mühümləri:
• ədalət;
• məsuliyyət;
• əmanət;
• şura (məsləhətləşmə);
• vicdan və hüquq bərabərliyi.
Başqa sözlə, Quran dövlətin formasını deyil, onun hansı dəyərlər üzərində qurulmalı olduğunu izah edir. Mədinə modeli də məhz bu prinsiplərin praktik həyata tətbiqi kimi qiymətləndirilir.
2.. Mədinə modelinin əsas xüsusiyyətləri
Mədinə idarəetmə sistemini digər siyasi modellərdən fərqləndirən bir neçə mühüm cəhət vardır.
Birincisi, burada insanların birliyi qan qohumluğu əsasında deyil, razılaşma əsasında formalaşmışdı.
İkincisi, dini müxtəliflik qəbul edilirdi. Müsəlmanlar və yəhudilər eyni siyasi birlik daxilində yaşayırdılar.
Üçüncüsü, təhlükəsizlik bütün cəmiyyətin ümumi məsuliyyəti hesab olunurdu.
Dördüncüsü, qərarlar yalnız bir şəxsin iradəsi ilə deyil, məsləhətləşmə yolu ilə qəbul edilirdi.
Beşincisi, hakimiyyət üstünlük deyil, məsuliyyət kimi başa düşülürdü.
Bu xüsusiyyətlərə görə Mədinə modeli müasir multikulturalizm və vətəndaş cəmiyyəti anlayışları ilə müəyyən oxşarlıqlar göstərir.
Bu gün dünyada müxtəlif dinlərə və mədəniyyətlərə mənsub milyonlarla insan eyni şəhərlərdə yaşayır. Bu səbəbdən müxtəlifliyin necə idarə olunacağı mühüm sosial məsələyə çevrilmişdir.
Mədinə modeli göstərir ki, fərqli dini və etnik qruplar arasında qarşılıqlı hörmət, hüquq bərabərliyi və ortaq məsuliyyət olduqda sabit cəmiyyət qurmaq mümkündür. Buna görə də, bu model təkcə İslam tarixi üçün deyil, müasir multikulturalizm nəzəriyyəsi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Mədinə Vəsiqəsi niyə qəbul edildi?
Mədinədə yaşayan insanlar uzun illər tayfa münaqişələri ilə üzləşmişdilər. Hər tayfanın öz qaydaları var idi və ümumi qanun mövcud deyildi. Şəhərə xarici təhlükə yarandıqda birlikdə hərəkət etmək çətinləşirdi. Bu vəziyyət həm təhlükəsizliyi, həm də iqtisadi həyatı zəiflədirdi.
Belə bir şəraitdə hamının qəbul edə biləcəyi ümumi qaydalara ehtiyac yaranmışdı. Mədinə Vəsiqəsi məhz bu ehtiyacın nəticəsi idi. Onun əsas məqsədi yeni dövlət yaratmaqdan daha çox şəhərdə yaşayan müxtəlif qruplar arasında sülhü, təhlükəsizliyi və qarşılıqlı əməkdaşlığı təmin etmək idi.
Vəsiqənin əsas prinsipləri
Mədinə Vəsiqəsində diqqəti cəlb edən əsas xüsusiyyət müxtəlif dini və etnik qrupların hüquqlarının tanınmasıdır. Sənəddə göstərilirdi ki, şəhərdə yaşayan bütün tərəflər ortaq siyasi birlik təşkil etsələr də, hər dini icma öz dini inancını sərbəst şəkildə yaşaya bilərdi.
Bu sənədin əsas prinsiplərini belə ümumiləşdirmək olar:
• müxtəlif tayfalar vahid siyasi birlik yaradır;
• hər dini icma öz dini həyatını sərbəst davam etdirir;
• şəhərə hücum olarsa, bütün tərəflər birlikdə müdafiə olunur;
• mübahisələr ümumi razılıq əsasında həll edilir;
• hər kəs üzərinə düşən məsuliyyəti daşıyır.
Bu prinsiplər göstərir ki, Mədinə cəmiyyətində birlik dini eynilik üzərində deyil, qarşılıqlı razılıq və ümumi məsuliyyət üzərində qurulmuşdu.
Sosial müqavilə ideyasının erkən nümunəsi
Siyasi fəlsəfədə məşhur anlayışlardan biri sosial müqavilə nəzəriyyəsidir. Tomas Hobs, Con Lokk və Jan Jak Russo kimi filosoflar dövlətin insanların qarşılıqlı razılığı əsasında yarandığını izah etmişlər.
Mədinə Vəsiqəsi bu filosoflardan təxminən min il əvvəl hazırlanmışdır. Əlbəttə, onun məzmunu müasir sosial müqavilə nəzəriyyəsi ilə tam eyni deyildir. Lakin ortaq cəhət ondan ibarətdir ki, burada da insanlar qarşılıqlı razılaşma əsasında birlik yaradır və ümumi qaydalara əməl etməyi qəbul edirlər.
Bu səbəbdən bəzi alimlər Mədinə Vəsiqəsini sosial müqavilə ideyasının erkən tarixi nümunələrindən biri hesab edirlər.
Dini müxtəliflik necə qorunurdu?
Mədinə Vəsiqəsinin ən diqqətəlayiq cəhətlərindən biri dini müxtəlifliyə münasibətdir. Şəhərdə yalnız müsəlmanlar yaşamırdı. Burada müxtəlif yəhudi qəbilələri və digər qruplar da mövcud idi.
Sənəd onların dini hüquqlarını tanıyırdı. Heç bir dini icma öz inancından imtina etməyə məcbur edilmirdi. Hər bir qrup öz dini ənənələrini davam etdirə bilirdi. Bu, həmin dövr üçün olduqca mühüm yenilik idi.
Müasir multikulturalizmdə də əsas prinsiplərdən biri dini azadlıqdır. Bu baxımdan Mədinə modeli ilə müasir multikultural cəmiyyət arasında müəyyən oxşarlıqlar görmək mümkündür.
Kollektiv təhlükəsizlik prinsipi
Mədinə Vəsiqəsində yalnız hüquqlar deyil, vəzifələr də müəyyən edilmişdi. Ən mühüm vəzifələrdən biri şəhərin müdafiəsi idi.
Əgər Mədinəyə kənardan hücum olsaydı, yalnız müsəlmanlar deyil, müqaviləyə qoşulan bütün tərəflər birlikdə şəhəri müdafiə etməli idilər. Bu prinsip göstərirdi ki, təhlükəsizlik yalnız bir qrupun deyil, bütün cəmiyyətin ortaq məsuliyyətidir.
Bu yanaşma bu gün də bir çox dövlətlərdə mövcuddur. Məsələn, müasir dövlətlərdə müxtəlif dinlərə mənsub insanlar eyni orduda xidmət edir, ölkənin təhlükəsizliyini birlikdə qoruyurlar. Onları birləşdirən əsas amil dini deyil, vətəndaşlıqdır.
Fərdi məsuliyyət prinsipi
Mədinə modelində mühüm yeniliklərdən biri də fərdi məsuliyyət idi.
İslamdan əvvəl ərəb tayfalarında bir nəfərin etdiyi səhvə görə bütün tayfa məsuliyyət daşıya bilirdi. Mədinə modelində isə məsuliyyət fərdiləşdirildi. Hər kəs yalnız öz əməlinə görə cavabdeh idi. Bu yanaşma Qurandakı "Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz" prinsipinə uyğun idi.
Bu prinsip müasir hüquq sistemlərinin də əsas qaydalarından biridir.
Mədinə Vəsiqəsinin müasir əhəmiyyəti
Aradan on dörd əsrdən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, Mədinə Vəsiqəsinin bəzi prinsipləri bu gün də aktuallığını qoruyur. Xüsusilə aşağıdakı ideyalar müasir multikultural cəmiyyətlər üçün əhəmiyyətlidir:
• dini müxtəlifliyə hörmət;
• hüquq qarşısında məsuliyyət;
• qarşılıqlı əməkdaşlıq;
• təhlükəsizliyin birlikdə qorunması;
• mübahisələrin dialoq yolu ilə həlli.
Bu prinsiplər göstərir ki, sabit cəmiyyət yaratmaq üçün insanların eyni dinə və ya eyni millətə mənsub olması vacib deyil. Əsas şərt ortaq hüquqi qaydaların qəbul edilməsi və qarşılıqlı hörmətdir.
Beləliklə, Mədinə Vəsiqəsi yalnız İslam tarixinin deyil, həm də siyasi fikir tarixinin mühüm sənədlərindən biri hesab olunur. Onun əsas dəyəri müəyyən dövlət formasını təqdim etməsində deyil, müxtəlif insanların ortaq dəyərlər əsasında birgə yaşamasının mümkün olduğunu praktik şəkildə göstərməsindədir.
3. Ümmət anlayışı, vətəndaşlıq və Mədinə modelində siyasi birlik
Mədinə modeli haqqında danışarkən ən çox rast gəlinən anlayışlardan biri ümmətdir. Müasir dövrdə bu termin çox vaxt yalnız dini məna daşıyan anlayış kimi qəbul edilir. Lakin Mədinə Vəsiqəsi nəzərdən keçirildikdə görünür ki, həmin dövrdə "ümmət" anlayışı daha geniş məna ifadə edirdi. O, yalnız eyni dinə mənsub insanları deyil, müəyyən siyasi razılaşma çərçivəsində yaşayan müxtəlif qrupları da əhatə edirdi. Bu xüsusiyyət Mədinə modelini multikulturalizm baxımından maraqlı edən əsas cəhətlərdən biridir.
Ümmət nə deməkdir?
Ərəb dilində "ümmət" sözü ümumiyyətlə "bir məqsəd ətrafında birləşmiş insanlar", "icma" və ya "toplum" mənasında işlədilir. Qurani-Kərimdə bu söz müxtəlif mənalarda istifadə olunur. Bəzən bütün möminlər, bəzən müəyyən xalq, bəzən isə ümumilikdə insan birliyi nəzərdə tutulur.
Mədinə Vəsiqəsində "ümmət" anlayışı yalnız dini birlik kimi deyil, ortaq hüquq və məsuliyyət daşıyan siyasi birlik kimi təqdim edilir. Bu o deməkdir ki, Mədinədə yaşayan müxtəlif tayfalar və dini icmalar ümumi razılaşma əsasında vahid siyasi cəmiyyət təşkil edirdilər.
Dini birlik və siyasi birlik eyni anlayışdırmı?
Bu sualın cavabı "xeyr"dir. Dini birlik insanların eyni inancı paylaşması deməkdir. Siyasi birlik isə insanların ortaq qanunlara tabe olması, ümumi təhlükəsizliyi qoruması və cəmiyyətin idarə olunmasında birlik nümayiş etdirməsidir.
Mədinədə yaşayan müsəlmanlar və yəhudilər eyni dinə mənsub deyildilər. Lakin onlar şəhərin təhlükəsizliyi, hüquqi qaydalar və qarşılıqlı öhdəliklər baxımından vahid siyasi birlik yaradırdılar. Deməli, dini fərqlər siyasi əməkdaşlığa mane olmurdu.
Bu yanaşma müasir dövlətlərdə də müşahidə edilir. Məsələn, Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları arasında müsəlmanlar, xristianlar, yəhudilər və digər dini icmaların nümayəndələri vardır. Onların dini baxışları fərqli olsa da, hamısı eyni Konstitusiyaya tabedir və eyni dövlətin vətəndaşıdır. Onları birləşdirən əsas amil dini deyil, vətəndaşlıqdır.
4. Mədinə modelində vətəndaşlıq ideyası
VII əsrdə "vətəndaşlıq" anlayışı bu günkü hüquqi məzmunda mövcud olmasa da, Mədinə Vəsiqəsində onun ilkin elementlərini görmək mümkündür.
Müqaviləyə qoşulan hər bir tayfa və dini icma müəyyən hüquqlara malik idi. Eyni zamanda onların öhdəlikləri də vardı. Hücum zamanı şəhəri birlikdə müdafiə etmək, razılaşdırılmış qaydalara əməl etmək və sülhü qorumaq bütün tərəflərin ümumi vəzifəsi idi.
Bu baxımdan Mədinə modelində insanların cəmiyyətə mənsubiyyəti yalnız qan qohumluğu ilə müəyyən olunmurdu. Onların siyasi birliyə qoşulması qarşılıqlı razılığa əsaslanırdı. Bu xüsusiyyət müasir vətəndaşlıq anlayışının bəzi elementlərini xatırladır.
Tayfa münasibətlərindən hüquqi münasibətlərə keçid
İslamdan əvvəl Ərəbistanda insanların əsas bağlılığı tayfa ilə idi. İnsan ilk növbədə öz tayfasının üzvü hesab olunurdu və hüquqları da əsasən tayfa mənsubiyyəti ilə müəyyən edilirdi.
Mədinə modeli bu yanaşmada mühüm dəyişiklik yaratdı. İnsanlar yalnız tayfalarının deyil, ümumi siyasi birliyin də üzvü oldular. Bu, cəmiyyətin idarə olunmasında yeni mərhələ idi.
Sadə bir nümunəyə baxaq. Əvvəllər iki tayfa arasında münaqişə yarananda qarşıdurma uzun illər davam edə bilərdi. Mədinə Vəsiqəsindən sonra isə belə məsələlərin ümumi qaydalar əsasında həll edilməsi nəzərdə tutulurdu. Bu, şəxsi və tayfa maraqlarından daha çox ictimai sabitliyə üstünlük verildiyini göstərirdi.
Hüquq və məsuliyyət arasında tarazlıq
Mədinə modelində yalnız hüquqlar deyil, məsuliyyət də mühüm yer tuturdu. Müqaviləyə daxil olan hər bir qrup öz hüquqlarından istifadə etməklə yanaşı, ümumi qaydalara əməl etməli idi.
Bu prinsip bu gün də demokratik dövlətlərin əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Məsələn, hər bir vətəndaş söz azadlığına malikdir, lakin bu azadlıq başqalarının hüquqlarını pozmaq hüququ vermir. Eyni şəkildə dini azadlıq da digər insanların dini etiqadına hörmət etməyi tələb edir.
5. Multikulturalizm baxımından Mədinə modelinin əhəmiyyəti
Mədinə modeli göstərir ki, cəmiyyətin birliyi yalnız dini və ya etnik eynilik üzərində qurulmur. İnsanları birləşdirən əsas amillər ortaq hüquqi qaydalar, qarşılıqlı etimad və ümumi məsuliyyətdir.
Məhz buna görə müasir tədqiqatçılar Mədinə modelini yalnız İslam tarixinin hadisəsi kimi deyil, həm də müxtəlifliyin idarə olunmasının erkən tarixi nümunələrindən biri kimi qiymətləndirirlər. Burada məqsəd bütün insanların eyni düşünməsini təmin etmək deyildi. Əsas məqsəd onların fərqli inanclarını qoruyaraq birgə yaşamasını mümkün etmək idi.
Bu ideya müasir multikulturalizmin əsas prinsipləri ilə səsləşir. Müxtəlif dinlərin, mədəniyyətlərin və etnik qrupların nümayəndələri eyni cəmiyyət daxilində hüquq bərabərliyi, qarşılıqlı hörmət və əməkdaşlıq şəraitində yaşaya bilərlər.
Beləliklə, Mədinə modelində "ümmət" anlayışı təkcə dini icmanı deyil, həm də ortaq hüquq və məsuliyyət əsasında formalaşmış siyasi birliyi ifadə edirdi. Bu yanaşma sonrakı dövrlərdə İslam siyasi fikrinin inkişafına təsir göstərmiş və müasir dövrdə multikulturalizm, vətəndaşlıq və birgəyaşayış məsələlərinin öyrənilməsində mühüm nəzəri əhəmiyyət qazanmışdır.
Quranda müxtəliflik ideyası və Hucurat surəsi: multikulturalizmin dini əsasları
Müasir multikulturalizm insanların irqi, dili, dini və mədəniyyətindən asılı olmayaraq bərabər hüquqlara malik olmasını və qarşılıqlı hörmət şəraitində yaşamasını nəzərdə tutur. Maraqlıdır ki, bu ideyanın bəzi əsas prinsiplərinə Qurani-Kərimdə də rast gəlinir. Quranda insanların müxtəlif xalqlara, tayfalara və dillərə mənsub olması təsadüfi hadisə kimi deyil, Allahın yaratdığı təbii müxtəliflik kimi təqdim edilir. Buna görə də, İslam müxtəlifliyi aradan qaldırmağa deyil, onun düzgün idarə olunmasına və insanlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın formalaşdırılmasına çağırır.
Bu baxımdan Qurani-Kərimin Hucurat surəsinin 13-cü ayəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ayədə belə buyurulur: "Ey insanlar! Biz sizi bir kişi və bir qadından yaratdıq, sonra bir-birinizi tanıyasınız deyə sizi xalqlara və tayfalara ayırdıq. Allah yanında ən hörmətliniz Ona qarşı ən təqvalı olanınızdır." (Hucurat, 49:13).
Bu ayə İslamın insan müxtəlifliyinə münasibətini aydın şəkildə ifadə edir. Ayədə diqqəti cəlb edən ilk məqam bütün insanların eyni mənşədən yaradıldığının vurğulanmasıdır. Bu fikir insanların irqinə, milliyyətinə və ya sosial mənşəyinə görə üstün olmadığını göstərir. İnsanlar arasında mövcud olan fərqlər onların dəyərini müəyyən etmir.
Ayədə diqqət çəkən ikinci fikir insanların xalqlara və tayfalara bölünməsinin məqsədidir. Burada məqsəd qarşıdurma, düşmənçilik və ya üstünlük yaratmaq deyil, "bir-birinizi tanıyasınız" ifadəsi ilə göstərildiyi kimi, qarşılıqlı ünsiyyət və əməkdaşlıqdır. Başqa sözlə, müxtəliflik cəmiyyət üçün problem deyil, təbii reallıqdır.
Bu ideyanı gündəlik həyatımızdan sadə bir nümunə ilə izah etmək olar. Təsəvvür edin ki, bir universitetdə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən, eləcə də başqa ölkələrdən gəlmiş tələbələr təhsil alırlar. Onların dilləri, adətləri, dini inancları və mədəniyyətləri fərqli ola bilər. Lakin bu fərqlər onların birlikdə oxumasına, dostluq etməsinə və ortaq layihələr hazırlamasına mane olmur. Əksinə, müxtəliflik onların dünyagörüşünü genişləndirir və yeni biliklər əldə etməsinə kömək edir. Hucurat surəsində ifadə olunan "bir-birinizi tanıyasınız" prinsipi də məhz bu məzmunu daşıyır.
Ayənin son hissəsində isə insanların üstünlüyünün milliyyət, irq, dil və ya maddi imkanlarla deyil, mənəvi keyfiyyətlərlə müəyyən edildiyi bildirilir. Bu yanaşma sosial bərabərlik ideyasını gücləndirir. İslam baxımından insanın dəyəri onun hansı xalqa mənsub olmasından deyil, davranışından və mənəvi keyfiyyətlərindən asılıdır.
Quranda dini müxtəlifliyə münasibət
Qurani-Kərimdə insanların müxtəlif inanclara malik olacağı da təbii hal kimi təqdim edilir. Bir sıra ayələrdə göstərilir ki, insanlar inanc məsələsində seçim azadlığına malikdirlər. Bu baxımdan Quranda yer alan aşağıdakı ayə xüsusilə məşhurdur: "Dində məcburiyyət yoxdur." (Bəqərə, 2:256).
Bu ayə İslam hüququnda və din fəlsəfəsində vicdan azadlığının əsas mətnlərindən biri hesab edilir. İnanc insanın daxili seçimidir və onu zor tətbiq etməklə qəbul etdirmək mümkün deyil.
Quranda başqa dinlərin nümayəndələri ilə qarşılıqlı hörmət də təşviq edilir. Məsələn, Nəhl surəsinin 125-ci ayəsində insanları hikmət və gözəl nəsihətlə doğru yola dəvət etmək tövsiyə olunur. Bu, dini münasibətlərdə zorakılığın deyil, qarşılıqlı anlaşmanın üstün tutulduğunu göstərir.
İnsan müxtəlifliyi Allahın yaratdığı qanundur
Quranda müxtəlif dillərin, rənglərin və xalqların mövcudluğu Allahın qüdrətinin əlamətlərindən biri kimi təqdim olunur. Rum surəsinin 22-ci ayəsində insanların dillərinin və rənglərinin müxtəlifliyi ilahi yaradılışın nümunəsi kimi göstərilir.
Bu yanaşma mühüm nəticəyə gətirib çıxarır: əgər müxtəliflik Allahın yaratdığı təbii reallıqdırsa, insanın vəzifəsi onu məhv etmək deyil, ona hörmətlə yanaşmaqdır. Məhz buna görə İslam alimlərinin əksəriyyəti hesab edir ki, müxtəlif xalqların və mədəniyyətlərin mövcudluğu bəşəriyyət üçün zənginlikdir.
6. Qurani-Kərim və müasir multikulturalizm
Əlbəttə, Qurani-Kərim müasir dövrdə formalaşmış "multikulturalizm" terminindən istifadə etmir. Çünki bu anlayış XX əsrdə meydana çıxmış siyasi və sosial nəzəriyyədir. Lakin Quranda yer alan insan ləyaqəti, vicdan azadlığı, müxtəlifliyin qəbul edilməsi, ədalət və qarşılıqlı hörmət kimi prinsiplər müasir multikulturalizmin əsas ideyaları ilə uyğunluq təşkil edir.
Burada vacib bir məqama diqqət yetirmək lazımdır. Multikulturalizm bütün dinlərin eyni olduğunu iddia etmir. O, müxtəlif dinlərin nümayəndələrinin hüquq və ləyaqət baxımından bərabər olduğunu qəbul edir. Qurani-Kərimdə də insanlar arasında münasibətlər qurularkən ədalətə, dürüstlüyə və insan ləyaqətinə hörmət əsas prinsiplər kimi göstərilir.
Müasir cəmiyyət üçün əhəmiyyəti
Bu gün dünyada yüzlərlə xalq, minlərlə etnik qrup və müxtəlif dinlər mövcuddur. İnsanların hamısının eyni düşünməsi və eyni mədəniyyətə malik olması mümkün deyil. Buna görə də müasir cəmiyyətlərdə sabitliyin əsas şərti fərqləri aradan qaldırmaq deyil, onları düzgün idarə etməkdir.
Quranda ifadə olunan "bir-birinizi tanıyasınız" prinsipi bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Bu prinsip insanları bir-birindən uzaqlaşdırmağa deyil, əməkdaşlığa və qarşılıqlı hörmətə çağırır. Məhz buna görə Hucurat surəsinin 13-cü ayəsi həm İslam etikası, həm də multikulturalizm mövzusunda ən çox istinad edilən ayələrdən biri hesab olunur.
Beləliklə, Qurani-Kərimdə müxtəliflik qarşıdurmanın deyil, qarşılıqlı tanınmanın və əməkdaşlığın əsası kimi təqdim edilir. Bu yanaşma Mədinə modelinin formalaşmasına da təsir göstərmiş və müxtəlif dini icmaların bir siyasi birlik daxilində yaşamasının dini-fəlsəfi əsasını yaratmışdır.
7. Şura prinsipi və Mədinə modelində idarəetmə
Mədinə modelinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri idarəetmədə şura, yəni məsləhətləşmə prinsipinin tətbiq olunması idi. Bu prinsip Qurani-Kərimdə də xüsusi vurğulanır və İslam siyasi düşüncəsinin əsas prinsiplərindən biri hesab olunur. Şura o deməkdir ki, cəmiyyətə aid mühüm qərarlar yalnız bir şəxsin iradəsi ilə deyil, müxtəlif insanların fikirləri dinlənildikdən sonra qəbul edilir.
Bu prinsip Qurani-Kərimin Ali-İmran surəsinin 159-cu ayəsində belə ifadə olunur: "...İşlərdə onlarla məsləhətləş..."
Başqa bir ayədə isə, möminlərin xüsusiyyətləri sadalanarkən onların işlərini qarşılıqlı məsləhətləşmə ilə gördükləri bildirilir: "...Onların işləri öz aralarında məsləhətləşmə (şura) ilə həyata keçirilir..." (Şura, 42:38).
Bu ayələr göstərir ki, İslam idarəçiliyində məsləhətləşmə təsadüfi deyil, əsas prinsiplərdən biridir.
Şura nədir?
Şura ərəb dilində "məsləhətləşmə", "müşavirə" və ya "ortaq qərarvermə" mənasını verir. Bu prinsipə görə cəmiyyətə aid mühüm məsələlərdə müxtəlif insanların fikirləri dinlənilir, müzakirələr aparılır və daha məqsədəuyğun qərar qəbul edilir.
Şura yalnız siyasi məsələlərlə məhdudlaşmırdı. O, ictimai problemlərin həllində, müharibə və sülh məsələlərində, iqtisadi və sosial qərarların qəbulunda da tətbiq olunurdu.
Sadə dillə desək, şura "mən qərar verdim, hamı buna əməl etsin" prinsipi deyil, "gəlin birlikdə düşünək və ən düzgün yolu seçək" prinsipidir.
Mədinədə qərarlar necə qəbul edilirdi?
Məhəmməd Peyğəmbər mühüm məsələlərdə səhabələrin fikirlərini dinləyir, müxtəlif təklifləri müzakirə edir və daha uyğun hesab etdiyi qərarı qəbul edirdi. Bu, xüsusilə hərbi, ictimai və iqtisadi məsələlərdə aydın görünür.
Məsələn, Uhud döyüşündən əvvəl şəhərin daxilində müdafiə olunmaq və ya şəhərdən kənarda döyüşmək məsələsi müzakirə edilmişdi. Peyğəmbərin şəxsi fikri şəhərdə müdafiə olunmaq olsa da, əksəriyyət açıq döyüşü üstün tutdu və nəticədə onların rəyi qəbul edildi.
Bu hadisə göstərir ki, şura formal xarakter daşımırdı. Məsləhətləşmə həqiqətən qərarların qəbul edilməsinə təsir göstərirdi.
Şura demokratiyadırmı?
Şura ilə demokratiya arasında oxşarlıqlar da var, fərqlər də.
Oxşar cəhətlər bunlardır:
• qərar qəbul edilməzdən əvvəl məsləhətləşmə aparılır;
• müxtəlif fikirlərə hörmət edilir;
• ictimai məsələlər müzakirə olunur;
• ortaq qərar qəbul edilməsinə çalışılır.
Lakin fərqli cəhətlər də mövcuddur. Müasir demokratiyada qərarlar adətən səsvermə yolu ilə qəbul edilir və dövlət hakimiyyəti xalqın seçdiyi nümayəndələr vasitəsilə həyata keçirilir. Mədinə modelində isə şura dini və mənəvi prinsiplərlə də sıx bağlı idi və müasir parlament sistemi mövcud deyildi.
Deməli, şuranı müasir demokratiya ilə tam eyniləşdirmək düzgün olmaz. Bununla belə, hər iki sistemdə məsləhətləşmənin və müxtəlif fikirlərin nəzərə alınmasının vacibliyi qəbul edilir.
Şura və məsuliyyət
Şura prinsipinin əsas üstünlüklərindən biri qərar qəbul edən şəxsin məsuliyyətini artırmasıdır. İnsan müxtəlif fikirləri dinlədikdə daha obyektiv qərar vermək imkanı əldə edir.
Gündəlik həyatda da bu prinsipdən istifadə edirik. Məsələn, bir universitetdə yeni tədris proqramı hazırlanarkən yalnız rektorun fikri deyil, müəllimlərin, tələbələrin və mütəxəssislərin rəyi də öyrənilir. Bu zaman qəbul edilən qərar daha səmərəli olur.
Ailə daxilində də mühüm qərarların birlikdə müzakirə edilməsi şura prinsipinə uyğun davranış hesab edilə bilər.
Şura və multikulturalizm
Şura yalnız idarəetmə prinsipi deyil, həm də multikultural dəyərdir. Çünki müxtəlif insanların fikirlərini dinləmək, onların baxışlarına hörmət etmək və qərar qəbul edərkən onları nəzərə almaq multikultural cəmiyyətin əsas xüsusiyyətlərindən biridir.
Müxtəlif etnik və dini qrupların yaşadığı cəmiyyətlərdə bütün qərarların yalnız bir qrupun maraqları əsasında qəbul edilməsi sosial narazılıq yarada bilər. Əgər müxtəlif icmaların fikirləri nəzərə alınırsa, qarşılıqlı etimad güclənir və cəmiyyət daha sabit olur.
Bu baxımdan Mədinə modelində tətbiq olunan məsləhətləşmə prinsipi müasir iştirakçılıq idarəçiliyi ilə müəyyən oxşarlıqlar göstərir.
Şura prinsipinin müasir əhəmiyyəti
Bu gün dünyanın əksər dövlətlərində qərarların qəbul edilməsində müxtəlif məsləhətləşmə mexanizmlərindən istifadə olunur. Parlamentlər, bələdiyyələr, ictimai şuralar, ekspert qrupları və vətəndaş cəmiyyəti institutları bu məqsədə xidmət edir.
Əlbəttə, müasir idarəetmə sistemi VII əsrdəki Mədinə modeli ilə eyni deyil. Lakin insanların fikirlərinin dinlənilməsi, müxtəlif baxışların nəzərə alınması və ortaq qərar qəbul edilməsi kimi prinsiplər bu gün də öz aktuallığını qoruyur.
8. İslam hüququnda dini plüralizm və vicdan azadlığı
İslam və multikulturalizm mövzusu öyrənilərkən ən vacib məsələlərdən biri dini plüralizm və vicdan azadlığıdır. Bu anlayışlar müxtəlif dinlərin nümayəndələrinin eyni cəmiyyət daxilində hüquqlarının necə qorunmasını izah edir. Mədinə modelində bu prinsiplər yalnız nəzəri fikir kimi deyil, gündəlik ictimai həyatda tətbiq edilən hüquqi normalar kimi meydana çıxmışdı.
Dini plüralizm nədir?
"Dini plüralizm" dedikdə bir cəmiyyətdə müxtəlif dini icmaların mövcudluğunun qəbul edilməsi və onların hüquqlarına hörmət göstərilməsi başa düşülür. Bu anlayış bütün dinlərin eyni olması demək deyil. Əksinə, müxtəlif dinlərin öz inanc və ibadətlərini sərbəst şəkildə yaşamaq hüququnun tanınması deməkdir.
Məsələn, müasir Azərbaycanda müsəlmanlarla yanaşı xristianlar, yəhudilər və digər dini icmalar yaşayırlar. Onların hər biri öz ibadət yerlərinə, dini bayramlarına və dini ayinlərinə malikdir. Bu, dini plüralizmin praktik nümunəsidir.
Əhli-kitab anlayışı
İslam hüququnda digər dinlərin nümayəndələrinə münasibətdə mühüm anlayışlardan biri Əhli-kitab anlayışıdır. Bu termin əsasən yəhudilər və xristianlara aid edilir (həmçinin məcusi-zərdüştilərə, sabiilərə). Qurani-Kərimdə onların ilahi kitablara sahib olduqları qeyd edilir və müsəlmanlarla münasibətlərdə müəyyən hüquqi prinsiplər müəyyənləşdirilir.
Əhli-kitab anlayışının məqsədi müxtəlif dini icmaların mövcudluğunu qəbul etmək və onlarla münasibətləri hüquqi əsaslar üzərində qurmaq idi. Bu yanaşma İslamın ilk dövrlərində müsəlmanlarla yəhudi və xristian icmaları arasında qarşılıqlı münasibətlərin tənzimlənməsində mühüm rol oynamışdır.
Vicdan azadlığı
Vicdan azadlığı insanın istədiyi dinə etiqad etmək, dinini dəyişmək və ya heç bir dini qəbul etməmək hüququnu ifadə edir. Müasir insan hüquqları sistemində bu hüquq əsas hüquqlardan biri hesab edilir.
Qurani-Kərimdə bu prinsip aşağıdakı ayədə ifadə olunmuşdur: "Dində məcburiyyət yoxdur." (Bəqərə, 2:256).
Bu ayə göstərir ki, dini inanc insanın daxili seçimi ilə bağlıdır və zor tətbiq etməklə həqiqi iman yaratmaq mümkün deyil. İslam alimlərinin əksəriyyəti bu ayəni dini etiqad azadlığının əsas prinsiplərindən biri kimi qiymətləndirirlər.
Mədinə modelində dini azadlıq
Mədinə Vəsiqəsində şəhərdə yaşayan müxtəlif dini icmaların öz dini həyatlarını davam etdirməsi qəbul edilirdi. Yəhudi qəbilələri öz dini qaydalarına uyğun yaşayır, ibadətlərini sərbəst şəkildə yerinə yetirirdilər. Onlar müsəlman olmağa məcbur edilmirdilər. Bu, həmin dövr üçün mühüm hüquqi yenilik hesab edilə bilər.
Burada diqqət yetirilməli olan məqam ondan ibarətdir ki, dini azadlıq hüquq və məsuliyyətlə birlikdə həyata keçirilirdi. Müxtəlif dini icmaların hüquqları tanınsa da, onlar ümumi ictimai sabitliyi və təhlükəsizliyi qorumaq öhdəliyi daşıyırdılar.
Dini plüralizm və tolerantlıq arasında fərq
Bu iki anlayış bəzən eyni mənada işlədilsə də, əslində fərqlənirlər.
Tolerantlıq başqasının fərqli dini baxışlarına hörmət göstərmək və ona qarşı dözümlü olmaq deməkdir.
Dini plüralizm isə, bundan daha geniş anlayışdır. O, müxtəlif dini icmaların hüquqlarının qanunla tanınmasını, onların cəmiyyətin tamhüquqlu üzvləri kimi qəbul edilməsini nəzərdə tutur.
Başqa sözlə, tolerantlıq daha çox insanların davranışı ilə bağlıdır, plüralizm isə hüquqi və ictimai münasibətləri əhatə edir.
Müasir dünyada dini plüralizmin əhəmiyyəti
Bu gün dünyanın əksər dövlətləri çoxdinli cəmiyyətlərdir. Qloballaşma və miqrasiya nəticəsində müxtəlif dini icmalar eyni ölkədə yaşayırlar. Belə şəraitdə dini plüralizm sosial sabitliyin mühüm şərtlərindən birinə çevrilmişdir.
Əgər müxtəlif dini qrupların hüquqları qorunursa, onlar cəmiyyətin inkişafında daha fəal iştirak edir, qarşılıqlı etimad artır və sosial gərginlik azalır. Əksinə, dini ayrı-seçkilik və hüquq bərabərliyinin pozulması münaqişələrə səbəb ola bilər.
Azərbaycan təcrübəsi
Azərbaycan dini plüralizmin praktik nümunələrindən biri hesab olunur. Ölkədə müxtəlif dini icmaların fəaliyyət göstərməsi üçün hüquqi şərait yaradılmışdır. Məscidlər, kilsələr və sinaqoqlar fəaliyyət göstərir, dini bayramlar sərbəst şəkildə qeyd olunur. Dövlət dini etiqad azadlığını Konstitusiya ilə təmin edir və bütün dini icmalara qanun qarşısında bərabər yanaşır.
Bu təcrübə göstərir ki, dini müxtəliflik cəmiyyət üçün təhlükə deyil. Əksinə, qarşılıqlı hörmət və hüquqi bərabərlik şəraitində o, sosial həmrəyliyi və mədəni zənginliyi gücləndirən amilə çevrilə bilər.
Beləliklə, İslam hüququnda dini plüralizm və vicdan azadlığı mühüm prinsiplərdən biri hesab olunur. Mədinə modelində müxtəlif dini icmaların hüquqlarının tanınması, onların sərbəst dini həyat sürməsi və ümumi cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşıması multikultural birgəyaşayışın erkən tarixi nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Bu prinsiplər müasir multikultural cəmiyyətlər üçün də aktualdır və qarşılıqlı hörmətin, sosial sabitliyin möhkəmlənməsinə xidmət edir.
9. Mədinə modelinin müasir multikulturalizm üçün əhəmiyyəti və Azərbaycan modeli ilə müqayisəsi
Aradan on dörd əsrdən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, Mədinə modeli bu gün də tarixçilərin, hüquqşünasların, ilahiyyatçıların və siyasi filosofların diqqət mərkəzindədir. Bunun əsas səbəbi onun yalnız İslam tarixinin bir hadisəsi olmaması, eyni zamanda müxtəlif dinlərin və etnik qrupların birgə yaşamasını tənzimləyən ilk yazılı siyasi razılaşmalardan biri hesab edilməsidir. Mədinə modelində tətbiq olunan bəzi prinsiplər bu gün də multikultural cəmiyyətlərin idarə edilməsində aktuallığını qoruyur.
Mədinə modelinin əsas ideyası ondan ibarət idi ki, insanlar müxtəlif dinlərə və tayfalara mənsub olsalar da, ortaq hüquqi prinsiplər əsasında birlikdə yaşaya bilərlər. Burada cəmiyyətin əsasını dini və ya etnik eynilik deyil, qarşılıqlı razılıq, hüquq və məsuliyyət təşkil edirdi.
Bu modeldən çıxarıla biləcək bir neçə mühüm nəticə vardır:
Birincisi, cəmiyyətin sabitliyi yalnız insanların eyni dinə mənsub olmasından asılı deyil. Müxtəlif dini icmalar da qarşılıqlı hörmət şəraitində dinc yaşaya bilərlər.
İkincisi, hüquqlar və vəzifələr bir-birindən ayrılmazdır. İnsan yalnız hüquqlara malik olmur, eyni zamanda cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşıyır.
Üçüncüsü, mübahisələrin həllində dialoq və məsləhətləşmə zorakılıqdan daha səmərəli üsuldur.
Dördüncüsü, təhlükəsizlik bütün cəmiyyətin ortaq məsuliyyətidir. Müxtəlif qrupların əməkdaşlığı sosial sabitliyin əsas şərtlərindən biridir.
Mədinə modeli ilə müasir multikulturalizm arasında oxşarlıqlar
Mədinə modeli ilə müasir multikulturalizm arasında tam eynilik yoxdur. Çünki onlar fərqli tarixi dövrlərdə və fərqli siyasi şəraitdə formalaşmışdır. Bununla belə, müəyyən oxşar cəhətlər mövcuddur.
Hər iki yanaşmada:
• dini müxtəliflik qəbul edilir;
• müxtəlif icmaların hüquqları tanınır;
• qarşılıqlı hörmət vacib hesab olunur;
• hüquq və məsuliyyət arasında tarazlıq yaradılır;
• ictimai sabitlik əsas məqsədlərdən biri sayılır.
Bu səbəbdən bəzi alimlər Mədinə modelini müasir multikulturalizmin tarixi sələflərindən biri kimi qiymətləndirirlər. Bununla yanaşı, Mədinə modelini bugünkü demokratik dövlətlə tam eyniləşdirmək düzgün olmaz. Müasir dövlətlərin hüquqi sistemi, vətəndaşlıq anlayışı və dövlət institutları VII əsrdə mövcud deyildi.
Mədinə modeli ilə Azərbaycan modelinin oxşar cəhətləri
Azərbaycan tarixən müxtəlif dinlərin və mədəniyyətlərin nümayəndələrinin birlikdə yaşadığı ölkələrdən biridir. Burada müsəlmanlarla yanaşı xristianlar, yəhudilər və digər dini icmalar da uzun əsrlərdir fəaliyyət göstərirlər.
Mədinə modeli ilə Azərbaycan multikulturalizm modeli arasında bir sıra oxşarlıqlar müşahidə olunur.
Əvvəla, hər iki model dini müxtəlifliyi cəmiyyətin təbii xüsusiyyəti kimi qəbul edir. Müxtəlif dini icmalar öz dini ayinlərini sərbəst şəkildə yerinə yetirə bilirlər.
İkincisi, hər iki modeldə ictimai sabitlik və qarşılıqlı hörmət əsas dəyər hesab olunur.
Üçüncüsü, müxtəlif dini icmalar cəmiyyətin ümumi inkişafında iştirak edirlər. Onlar yalnız öz dini həyatlarını yaşamır, həm də ölkənin sosial, iqtisadi və mədəni inkişafına töhfə verirlər.
Məsələn, Azərbaycanda müxtəlif dini icmaların nümayəndələri elm, təhsil, səhiyyə, biznes və dövlət idarəçiliyində fəal iştirak edirlər. Bu, dini müxtəlifliyin sosial inteqrasiyaya mane olmadığını göstərir.
Fərqli cəhətlər
Oxşarlıqlarla yanaşı, Mədinə modeli ilə müasir Azərbaycan modeli arasında mühüm fərqlər də vardır.
Ən əsas fərq dövlət quruluşundadır. Mədinə modeli VII əsrin ictimai və siyasi şəraitində formalaşmışdı. Azərbaycan isə müasir, dünyəvi və konstitusiyaya əsaslanan dövlətdir.
Mədinə Vəsiqəsi müxtəlif tayfalar arasında bağlanmış siyasi razılaşma idi. Azərbaycan Respublikasında isə hüquqi münasibətlər Konstitusiya, qanunlar və beynəlxalq hüquq normaları əsasında tənzimlənir.
Digər mühüm fərq vətəndaşlıq anlayışıdır. Müasir dövrdə bütün vətəndaşlar hüquq qarşısında bərabərdir və dini mənsubiyyət onların hüquqi statusuna təsir göstərmir. Bu yanaşma müasir insan hüquqları sisteminin əsas prinsiplərindən biridir.
Mədinə modeli müasir dövrdə tətbiq oluna bilərmi?
Bu sual alimlər arasında müxtəlif müzakirələrə səbəb olur.
Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Mədinə modeli müasir İslam dövlətləri üçün nümunə ola bilər. Digərləri isə bildirirlər ki, həmin model konkret tarixi şəraitdə formalaşmışdır və onu olduğu kimi müasir dövrə tətbiq etmək mümkün deyildir.
Ən geniş qəbul olunan yanaşmaya görə, Mədinə modelinin idarəetmə forması deyil, əsas prinsipləri bu gün də aktualdır. Bunlara aşağıdakılar daxildir:
• hüququn aliliyi;
• dini müxtəlifliyə hörmət;
• ictimai həmrəylik;
• qarşılıqlı məsuliyyət;
• dialoq və məsləhətləşmə;
• ədalət.
Məhz bu prinsiplər müasir multikultural cəmiyyətlərin inkişafında mühüm rol oynaya bilər.
18:15 21.09.2026
Oxunuş sayı: 60
