Araşdırma
İlk avtomobili kim idarə edib? - Tarixə səyahət
Bu gün milyonlarla insanın gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilən avtomobilin yaranması bəşəriyyətin nəqliyyat tarixində ən böyük texnoloji dönüşlərdən biri hesab olunur. Sürücüsüz hərəkət edən avtomobillərdən elektrik mühərrikli modellərə, adi ailə maşınlarından yüksək sürətli idman avtomobillərinə qədər geniş imkanlara malik bu nəqliyyat vasitələrinin arxasında yüzilliklərə söykənən ixtira və təkmilləşdirmə prosesi dayanır. Lakin avtomobilin ilk dəfə nə vaxt hərəkətə gətirildiyi və sükanı arxasına kimin əyləşdiyi barədə danışarkən bir mühüm məqamı nəzərə almaq lazımdır: tarixdə ilk özüyeriyən nəqliyyat vasitəsi ilə müasir avtomobil eyni anlayış deyil.
İlk avtomobilin yaranmasından əvvəl
İnsanlar əsrlər boyu məsafələri qət etmək üçün əsasən atlardan, dəvələrdən və digər heyvanlardan istifadə ediblər. Yük və sərnişin daşınmasında at arabaları, faytonlar və müxtəlif qoşqulu nəqliyyat vasitələri mühüm rol oynayıb. Ancaq sənaye və texnologiyanın inkişafı ilə insanları və yükləri heyvan qüvvəsindən asılı olmadan daşıya bilən mexanizmlərə ehtiyac yaranıb.
Özüyeriyən nəqliyyat vasitəsi yaratmaq ideyası hələ XVII–XVIII əsrlərdə ixtiraçıların diqqətini cəlb edirdi. Bu istiqamətdə mühüm addımlardan birini fransız mühəndis Nikolas-Jozef Künyo atıb. O, 1769-cu ildə Fransa ordusunun ehtiyacları üçün buxar mühərriki ilə hərəkət edən üçtəkərli nəqliyyat vasitəsi hazırlayıb. Bu qurğu əsasən ağır hərbi yüklərin, xüsusilə topların daşınması üçün nəzərdə tutulmuşdu.
Künyonun hazırladığı vasitə müasir avtomobilə bənzəməsə də, öz mühərrikinin gücü ilə hərəkət edən ilk yol nəqliyyat vasitələrindən biri hesab olunur. Onun sürəti çox aşağı idi, idarə edilməsi çətinlik yaradırdı və tez-tez texniki problemlərlə üzləşirdi. Buna baxmayaraq, bu ixtira sonrakı avtomobil texnologiyalarının inkişafı üçün mühüm başlanğıc oldu.
Müasir avtomobilin banisi kimdir?
Avtomobil tarixində ən mühüm adlardan biri alman mühəndis Karl Benzdir. O, XIX əsrin ikinci yarısında daxiliyanma mühərriklərinin inkişafı üzərində işləyirdi. Benzinlə işləyən mühərriki sadəcə mövcud arabaya quraşdırmaq əvəzinə, mühərriki, şassini və hərəkət sistemini vahid konstruksiyada birləşdirmək ideyası onun əsas yeniliklərindən biri idi.
Karl Benz 1885-ci ildə üçtəkərli avtomobilini hazırladı. 1886-cı il yanvarın 29-da isə bu nəqliyyat vasitəsi üçün patent müraciəti etdi. Həmin patent müasir benzin mühərrikli avtomobilin yaranma tarixində əsas hadisələrdən biri kimi qəbul edilir.
Benz Patent-Motorwagen adlanan bu avtomobil indiki maşınlarla müqayisədə olduqca sadə idi. Onun bir silindrli, təxminən 0,75 at gücünə malik mühərriki vardı. Avtomobilin maksimum sürəti saatda təxminən 16 kilometrə çatırdı. Sürücü nəqliyyat vasitəsini sükan çarxı ilə deyil, idarəetmə qolu vasitəsilə istiqamətləndirirdi. Bununla belə, həmin model müasir avtomobillərin əsas konstruktiv prinsiplərini özündə birləşdirirdi.
İlk avtomobili kim sürüb?
Bu sualın cavabında Karl Benz və onun həyat yoldaşı Bertha Benzin adları xüsusi qeyd olunmalıdır.
Karl Benz hazırladığı avtomobilin ilk sınaqlarını özü həyata keçirib. O, 1886-cı ilin iyulunda Almaniyanın Mannheim şəhərində nəqliyyat vasitəsini ictimai yolda nümayiş etdirib. Lakin avtomobilin gündəlik həyatda istifadə oluna biləcəyinə dair cəmiyyətdə ciddi şübhələr vardı. İnsanlar at arabalarına öyrəşmişdi və mühərriklə hərəkət edən yeni vasitənin nə qədər etibarlı olacağına inanmırdılar.
Bu şübhələri aradan qaldırmaqda Bertha Benzin rolu xüsusilə böyük oldu. 1888-ci il avqustun 5-də o, ərinin hazırladığı avtomobillə iki oğlu Eugen və Richardı da götürərək Mannheim şəhərindən Pforzheimə yola düşdü. Təxminən 106 kilometrlik bu səfər avtomobil tarixində ilk uzun məsafəli səyahət kimi tanınır.
Bertha Benz səfər zamanı bir sıra texniki problemlərlə qarşılaşdı. Yanacaq əldə etmək üçün apteklərdən birinə müraciət etdi, avtomobilin bəzi hissələrini isə özü təmir etməli oldu. O dövrdə xüsusi yanacaqdoldurma məntəqələri mövcud deyildi. Berthanın bu səfəri avtomobilin yalnız qısa sınaq yürüşləri üçün deyil, real nəqliyyat vasitəsi kimi də istifadə oluna biləcəyini sübut etdi.
Beləliklə, Karl Benz müasir benzin mühərrikli avtomobilin yaradıcılarından biri kimi tarixə düşdüsə, Bertha Benz ilk uzun məsafəli avtomobil səfərini həyata keçirən qadın kimi xüsusi yer qazandı. Onun bu addımı yeni ixtiranın tanıdılmasına və kommersiya baxımından inkişafına da kömək etdi.
Avtomobil sənayesində yeni mərhələ
XIX əsrin sonlarında avtomobil istehsalı yalnız Karl Benzin fəaliyyəti ilə məhdudlaşmırdı. Alman mühəndis Qotlib Daymler və onun əməkdaşı Vilhelm Maybax da daxiliyanma mühərrikləri və avtomobil konstruksiyaları üzərində işləyirdilər. 1886-cı ildə Daymler və Maybax dördtəkərli, benzin mühərriki ilə hərəkət edən nəqliyyat vasitəsi hazırladılar.
Bu dövrdə avtomobillər hələ bahalı, texniki baxımdan mürəkkəb və geniş əhali kütləsi üçün əlçatmaz idi. Onların istehsalı əsasən əl əməyinə əsaslanırdı. Hər bir avtomobilin hazırlanması uzun vaxt tələb edirdi.
XX əsrin əvvəllərində amerikalı sənayeçi Henri Ford avtomobil sənayesində yeni istehsal üsulunun tətbiqinə başladı. 1908-ci ildə təqdim edilən Ford Model T avtomobilin daha geniş əhali üçün əlçatan olmasında mühüm rol oynadı. 1913-cü ildə isə Ford zavodlarında hərəkətli konveyer sisteminin tətbiqi istehsal prosesini əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirdi.
Əvvəllər bir avtomobilin hazırlanması üçün çoxlu vaxt və işçi qüvvəsi tələb olunurdusa, konveyer üsulu ilə eyni modeldən çoxsaylı avtomobillər daha qısa müddətdə istehsal edilə bildi. Bu, avtomobilin lüks əşyadan kütləvi istehlak məhsuluna çevrilməsində mühüm mərhələ oldu.
Avtomobil necə dəyişdi?
XX əsr avtomobil texnologiyalarının sürətlə inkişaf etdiyi dövr oldu. Əvvəlcə avtomobillərin əsas məqsədi insanları bir məntəqədən digərinə daşımaq idisə, zaman keçdikcə rahatlıq, təhlükəsizlik, sürət və yanacaq səmərəliliyi də əsas prioritetlərə çevrildi.
İlk avtomobillərdə sürücünü və sərnişinləri qoruyan ciddi təhlükəsizlik sistemləri yox idi. Sonrakı illərdə qapalı kuzov, şüşələr, təhlükəsizlik kəmərləri, hava yastıqları, əyləclərin təkmilləşdirilməsi və elektron idarəetmə sistemləri avtomobillərin ayrılmaz hissəsinə çevrildi.
Mühərrik texnologiyaları da ciddi dəyişikliklərə məruz qaldı. Əvvəlcə avtomobillərdə əsasən benzin və dizel mühərriklərindən istifadə olunurdu. Daha sonra hibrid avtomobillər meydana çıxdı. Bu modellərdə daxiliyanma mühərriki ilə elektrik mühərriki birlikdə işləyir. Məqsəd yanacaq sərfiyyatını və zərərli tullantıları azaltmaqdır.
Son illərdə isə elektrik avtomobilləri avtomobil sənayesinin əsas inkişaf istiqamətlərindən birinə çevrilib. Bu nəqliyyat vasitələri ənənəvi yanacaq əvəzinə elektrik enerjisi ilə işləyir. Batareya texnologiyalarının təkmilləşdirilməsi, enerji doldurma şəbəkələrinin genişlənməsi və ekoloji tələblərin sərtləşməsi elektrik avtomobillərinə marağı artırır.
Gələcəyin avtomobilləri
Müasir avtomobil sənayesində ən böyük yeniliklərdən biri sürücüyə yardım və avtonom idarəetmə sistemləridir. Artıq bəzi avtomobillər zolaqda hərəkəti qorumaq, əyləcləmək, sürəti tənzimləmək və müəyyən şəraitdə sükan idarəetməsini həyata keçirmək imkanına malikdir.
Süni intellektin avtomobillərə inteqrasiyası bu sahədə yeni mərhələ açır. Kameralar, radarlar, sensorlar və proqram təminatı vasitəsilə ətraf mühitin təhlili, maneələrin müəyyən edilməsi və hərəkət qərarlarının verilməsi mümkün olur. Bununla belə, tam avtonom idarəetmənin geniş yayılması üçün texniki etibarlılıq, yol infrastrukturu, hüquqi məsuliyyət və təhlükəsizlik məsələləri hələ də həllini gözləyir.
Avtomobilin tarixi göstərir ki, bir vaxtlar cəmi bir neçə kilometr məsafəni çətinliklə qət edən mexaniki qurğu bu gün qlobal sənayenin, iqtisadiyyatın və gündəlik həyatın əsas elementlərindən birinə çevrilib. Karl Benzin 1886-cı ildə patentləşdirdiyi üçtəkərli avtomobildən süni intellektlə idarə olunan nəqliyyat vasitələrinə qədər uzanan bu yol texnologiyanın insan həyatını necə dəyişdirdiyinin ən parlaq nümunələrindən biridir.
Məhəbbət Tərlanoğlu
20:50 13.11.2026
Oxunuş sayı: 143
