Güclü maqnit qasırğalarında Yer atmosferinin rolu aşkarlanıb
2024-cü ilin mayında baş verən güclü maqnit qasırğası zamanı Yer ətrafında yaranan yüklü hissəciklərin təxminən 85 faizinin Günəşdən deyil, planetin öz atmosferindən gəldiyi müəyyən edilib.
Crossmedia.az xəbər verir ki, bu barədə "Science Advances" elmi jurnalında dərc olunan araşdırmada məlumat verilib.
Yaponiyalı tədqiqatçılar Yerin maqnitosferini araşdıran Arase peykinin məlumatlarını təhlil edərək belə qənaətə gəliblər. Nəticələr ekstremal geomaqnit hadisələrinin yaranma mexanizmləri ilə bağlı mövcud təsəvvürləri dəyişə bilər.
Yer atmosferinin gözlənilməz rolu
2024-cü ilin mayında Günəşdə baş verən bir neçə güclü plazma atılması nəticəsində maqnitləşmiş plazma buludları Yerə doğru hərəkət edib. Kosmosda qarşılıqlı təsirdən sonra yüklü hissəcik axınları planetin maqnitosferinə çataraq son onilliklərin ən güclü geomaqnit qasırğalarından birinə səbəb olub.
Hadisə zamanı adətən nadir hallarda müşahidə edilən bölgələrdə də parlaq qütb parıltıları qeydə alınıb.
Gannon qasırğası və ya “Analar Günü qasırğası” adlandırılan hadisə zamanı SYM-H indeksinin göstəricisi mənfi 518 nanoteslaya çatıb. Bu, 1981-ci ildən aparılan ölçmələr tarixində qeydə alınan ikinci ən güclü geomaqnit pozuntu olub. Buna bənzər hadisə sonuncu dəfə 2004-cü ilin noyabrında müşahidə edilib.
Geomaqnit pozuntularının əsas səbəblərindən biri Yer ətrafında bir neçə min kilometr yüksəklikdə dövr edən enerjili yüklü hissəciklərdən ibarət halqavari cərəyandır. O, əsasən oksigen və hidrogen ionlarından təşkil olunur. Bu hissəciklərin hərəkəti öz maqnit sahəsini yaradır və həmin sahə qismən Yerin maqnit sahəsinə qarşı təsir göstərir. Nəticədə planetin səthində ölçülən maqnit sahəsinin gücü azalır.
Alimlər indiyədək halqavari cərəyanı formalaşdıran hissəciklərin iki əsas mənbəyini müəyyən etmişdilər: Günəşdən gələn günəş küləyi və Yer atmosferinin yuxarı qatlarında yerləşən ionosfer. Güclü maqnit qasırğaları zamanı əsas payın günəş küləyinə məxsus olduğu ehtimal edilirdi.
Lakin Arase peykinin ölçmələri fərqli nəticə ortaya qoyub. Aşkar edilən ionların təxminən 85 faizini Yerin ionosferindən gələn oksigen təşkil edib. Günəş mənşəli hissəciklərin halqavari cərəyanın tərkibindəki payı isə nisbətən az olub.
Araşdırmanın aparıcı müəllifi, Naqoya Universitetinin Kosmos və Yer Ətraf Mühitinin Tədqiqi İnstitutunun əməkdaşı Naritoşi Kitamuranın sözlərinə görə, bu, belə güclü maqnit qasırğası zamanı halqavari cərəyan ionlarının və günəş küləyinin eyni vaxtda müşahidə edildiyi ilk hadisədir.
Maqnit sahəsinin gücü 40 faiz azalıb
Arase peyki maqnit qasırğasının ən güclü mərhələsində Yerdən təxminən 16 min kilometr yüksəklikdə maqnit sahəsinin intensivliyinin 40 faiz azaldığını qeydə alıb. Bu göstərici əvvəlki oxşar müşahidələrlə müqayisədə planetə daha yaxın məsafədə qeydə alınan ciddi dəyişiklikdir.
Eyni zamanda, peykin cihazları həmin bölgədə normal şəraitdə dövr edən yüksək enerjili elektronların sayının azaldığını da müəyyən edib.
Alimlər hesab edirlər ki, maqnit sahəsinin kəskin zəifləməsi elektronların hərəkət trayektoriyasını dəyişərək onları əvvəlki orbitlərindən uzaqlaşdıra bilər. Bununla belə, elektronların azalmasının birbaşa maqnit sahəsindəki dəyişiklikdən qaynaqlandığını təsdiqləmək üçün əlavə müşahidələrə ehtiyac var.
Tədqiqatçılar Yerin mənşəli ağır oksigen ionlarının yüksək konsentrasiyasının maqnit pozuntusunu gücləndirdiyini və halqavari cərəyanın maksimum intensivliyinin Yerə daha yaxın məsafədə formalaşmasına səbəb olduğunu ehtimal edirlər.
Kəşf maqnit qasırğalarının proqnozlaşdırılmasına kömək edə bilər
Geomaqnit qasırğaları təkcə peyklər və kosmik aparatlarla məhdudlaşan təhlükə yaratmır. Bu hadisələr GPS naviqasiyasının və rabitə sistemlərinin işini poza, kosmik texnika üçün radiasiya riski yarada, həmçinin elektrik şəbəkələrində nasazlıqlara səbəb ola bilər.
İndiyədək maqnit qasırğalarının proqnozlaşdırılması modelləri əsasən günəş küləyinin xüsusiyyətlərinə əsaslanıb. Yeni araşdırma isə gələcək geomaqnit pozuntularının gücünü qiymətləndirmək üçün Yerin atmosferinin yuxarı qatlarının vəziyyətinin də nəzərə alınmasının vacibliyini göstərir.
Yaponiyalı alimlər bu prosesləri daha ətraflı öyrənmək üçün FACTORS adlı iki peykdən ibarət missiya konsepsiyasını da irəli sürüblər. Layihənin Yaponiya Aerokosmik Tədqiqatlar Agentliyinin (JAXA) gələcək layihə müsabiqəsi çərçivəsində təqdim edilməsi planlaşdırılır.
Missiyanın əsas məqsədi atmosfer ionlarının maqnitosferə necə daşındığını və onların geomaqnit qasırğalarının inkişafına təsirini araşdırmaqdır.
Alimlər hesab edirlər ki, layihə reallaşarsa, Günəş mənşəli maddələrin Yer atmosferi ilə qarşılıqlı təsirini daha yaxşı anlamağa və ekstremal kosmik hava hadisələrinin proqnozlaşdırılmasını təkmilləşdirməyə imkan verəcək. Bu isə peyklər, naviqasiya sistemləri, rabitə şəbəkələri və enerji infrastrukturu üçün risklərin əvvəlcədən qiymətləndirilməsinə kömək edə bilər.
22:48 13.11.2026
Oxunuş sayı: 70
