Yer kürəsinin görünməyən dünyası: Okeanın dibindəki həyat

Günəş işığının heç vaxt çatmadığı okean dərinliklərində, qaynar su mənbələrinin ətrafında, kilometrlərlə buzun altında və hətta Yer qabığının yüzlərlə kilometr dərinliyində həyatın mövcudluğu ilə bağlı elmi faktlar insan təsəvvürünün sərhədlərini genişləndirir. Alimlərin kəşfləri göstərir ki, həyatın yaranması və mövcudluğu üçün zəruri hesab etdiyimiz şərtlər düşündüyümüz qədər məhdud olmaya bilər. Bəs Yer kürəsində hələ tam öyrənilməmiş hansı həyat formaları mövcuddur və bu kəşflər kainatda həyat axtarışına necə təsir göstərir?

İnsanlıq minilliklər boyu həyatın mahiyyətini anlamağa çalışıb. Bizim üçün həyat dedikdə ilk növbədə Günəş işığı, su, oksigen, bitkilər, heyvanlar və müəyyən temperatur şəraiti təsəvvür olunur. Yer üzündəki canlıların böyük əksəriyyəti bu şərtlərə uyğunlaşsa da, elmi araşdırmalar göstərir ki, həyatın mövcudluğu üçün mütləq şəkildə işıq, adi temperatur və Yer səthindəki atmosfer şəraiti tələb olunmur.

Əslində, planetimizin ən əlçatmaz guşələrində alimləri heyrətləndirən bütöv ekosistemlər mövcuddur. Onların bir qismi okeanın kilometrlərlə dərinliyində, digərləri buz qatlarının altında, bəziləri isə yer qabığının dərinliklərində yaşayır. Bu canlılar nəinki ekstremal şəraitə uyğunlaşıb, hətta özlərinə məxsus qida zəncirləri və həyat dövrləri formalaşdırıblar.

Bu mənada Yer kürəsi yalnız üzərində yaşadığımız planet deyil, həm də hələ tam kəşf edilməmiş nəhəng bioloji sistemdir.

Okeanın qaranlıq dərinliklərində həyat necə yaranır?

1977-ci il okeanoqrafiya tarixində mühüm hadisələrdən biri kimi yadda qalıb. Həmin il alimlər Qalapaqos adaları yaxınlığında, Sakit okeanın dərinliklərində apardıqları tədqiqatlar zamanı əvvəllər təsəvvür etmədikləri bir mənzərə ilə qarşılaşdılar. Okean dibində qara tüstünü xatırladan axınlar buraxan qəribə geoloji strukturlar və onların ətrafında məskunlaşmış canlılar aşkar edildi.

Bu strukturlar sonradan hidrotermal bacalar, qara rəngli formaları isə «qara siqaretçilər» adlandırıldı.

Hidrotermal bacalar okean suyunun Yer qabığındakı çatlara daxil olması, maqmatik istilik hesabına qızması və yenidən dəniz dibinə çıxması nəticəsində formalaşır. Bu proses zamanı su müxtəlif minerallar və kimyəvi birləşmələrlə zənginləşir. Bəzi hidrotermal axınların temperaturu 400 dərəcəni keçir. Lakin okeanın böyük dərinliklərindəki yüksək təzyiq suyun adi şəraitdə olduğu kimi qaynamasına imkan vermir. İlk baxışdan belə bir mühitdə hər hansı canlı orqanizmin yaşaması mümkünsüz görünür. Çünki burada günəş işığı yoxdur, temperatur kəskin dəyişir, su müxtəlif kimyəvi maddələrlə zəngindir və təzyiq okean səthindəkindən yüzlərlə dəfə yüksək ola bilir. Ancaq məhz bu şəraitdə alimlər zəngin canlı aləmi ilə qarşılaşdılar. Nəhəng boru qurdları, krevetlər, molyusklar, xərçəngkimilər və müxtəlif mikroorqanizmlər hidrotermal bacaların ətrafında özünəməxsus ekosistem yaradıblar.

Ən maraqlı məqam isə bu ekosistemin enerji mənbəyidir.

Yer üzündə həyatın böyük hissəsi birbaşa və ya dolayı yolla Günəş enerjisindən asılıdır. Bitkilər fotosintez vasitəsilə günəş işığını kimyəvi enerjiyə çevirir, heyvanlar isə bitkilərlə və ya digər canlılarla qidalanaraq enerji əldə edirlər.

Hidrotermal bacaların ətrafında isə tamamilə fərqli mexanizm fəaliyyət göstərir. Burada həyatın əsasını kemosintez təşkil edir.

Kemosintez zamanı müəyyən bakteriya və arxeyalar hidrogen sulfid, hidrogen və digər qeyri-üzvi kimyəvi maddələrin oksidləşməsindən enerji əldə edərək üzvi maddələr yaradırlar. Başqa sözlə, bu mikroorqanizmlər Günəş işığına ehtiyac duymadan qida istehsal edə bilirlər. Onlar ətrafdakı digər canlılar üçün əsas enerji və qida mənbəyinə çevrilirlər. Bu kəşf biologiyada mühüm yanaşma dəyişikliyinə səbəb oldu. Çünki alimlər anladılar ki, mürəkkəb ekosistemin formalaşması üçün mütləq şəkildə günəş işığına əsaslanan qida zənciri tələb olunmur. 

Ağzı və mədəsi olmayan nəhəng canlı: 

Hidrotermal bacaların ətrafında yaşayan ən qeyri-adi canlılardan biri nəhəng boru qurdudur. Elmi adı Riftia pachyptila olan bu orqanizm biologiyanın ən maraqlı simbioz nümunələrindən hesab edilir. Onu digər canlılardan fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri həzm sisteminin olmamasıdır. Bu qurdun ağzı, mədəsi və bağırsağı yoxdur. İlk baxışdan qidalanma qabiliyyəti olmayan bir canlının necə yaşaya bilməsi sual doğurur. Cavab onun bədənində gizlənib. Riftia-nın daxilində trofozom adlanan xüsusi orqan mövcuddur. Burada milyardlarla kemosintez edən bakteriya yaşayır. Bakteriyalar hidrotermal mühitdən əldə edilən hidrogen sulfiddən və digər maddələrdən istifadə edərək üzvi qida hazırlayırlar. Qurd isə həmin bakteriyalarla simbioz şəraitində yaşayır. Bu münasibət qarşılıqlı faydaya əsaslanır: bakteriyalar üçün lazım olan kimyəvi maddələr və oksigen qurdun qan dövranı vasitəsilə daşınır, bakteriyalar isə öz növbəsində ev sahibini qida ilə təmin edirlər. Maraqlıdır ki, bu bakteriyalar qurdun bədən çəkisinin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edə bilir. Beləliklə, adi qidalanma mexanizmi olmadan da mürəkkəb heyvan orqanizminin yaşaması mümkün olur. Bu nümunə həyatın yalnız ayrı-ayrı orqanizmlərin müstəqil fəaliyyəti ilə deyil, müxtəlif canlıların bir-birindən asılılığı və əməkdaşlığı ilə də davam edə bildiyini göstərir. Hidrotermal bacalarla bağlı başqa bir maraqlı məsələ isə onların geoloji baxımdan uzunömürlü olmamasıdır. Tektonik və vulkanik proseslər nəticəsində bəzi bacalar fəaliyyətini dayandırır, digərləri isə yeni yerlərdə yaranır. Buna görə də burada yaşayan canlıların yeni yaşayış məkanlarına yayılması vacibdir. Alimlər onların sürfələrinin su axınları vasitəsilə daşınaraq yeni hidrotermal sahələrə çatdığını müəyyən ediblər. Bu, bir-birindən uzaq ekosistemlərin necə yenidən məskunlaşdığını izah edən əsas mexanizmlərdən biridir.  

Yer kürəsinin altında gizlənən biosfer: Həyat nə qədər dərinə gedə bilər?

Okeanın dərinliklərindəki kəşflər alimləri başqa bir sual ətrafında düşünməyə vadar etdi: əgər həyat Günəş işığı olmadan, yüksək təzyiq və kimyəvi cəhətdən aqressiv mühitdə mövcud ola bilirsə, bəs Yer kürəsinin öz daxilində hansı həyat formaları gizlənə bilər?

Bu sual elmi araşdırmalarda «dərin biosfer» adlandırılan istiqamətin inkişafına təkan verib.

Dərin biosfer dedikdə Yer səthindən və okean dibindən aşağıda, süxurların məsamələrində, çatlarında və yeraltı sularda yaşayan mikroorqanizmlərin məcmusu nəzərdə tutulur. Burada söhbət böyük heyvanlardan və ya gözlə görünən canlılardan deyil, əsasən bakteriyalardan və arxeyalardan gedir.

Əvvəllər alimlər Yer qabığının dərinliklərini canlıların yaşaması üçün əlverişsiz hesab edirdilər. Lakin müxtəlif geoloji qazıntılar, dərin okean quyuları və mikrobioloji tədqiqatlar bu təsəvvürü dəyişdirdi.

Məsələn, 2014-cü ildə aparılan bir araşdırmada Yeni Zelandiyanın Kenterberi hövzəsində okean dibinin təxminən 1 922 metr dərinliyinə qədər uzanan çöküntü qatlarında mikroorqanizmlərin mövcudluğuna dair sübutlar əldə edildi. Tədqiqatçılar burada bakteriyalarla yanaşı, arxeyaları və bəzi eukariotlara aid genetik izləri də müəyyən etdilər. 

Bu kəşfin əhəmiyyəti yalnız yeni mikroorqanizmlərin aşkarlanması ilə məhdudlaşmır. Əsas məsələ onların hansı şəraitdə yaşamasıdır.

Dərin biosferin bəzi sakinləri son dərəcə az enerji ilə həyatlarını davam etdirirlər. Günəş işığına çıxışları yoxdur, qida ehtiyatları məhduddur və maddələr mübadiləsi olduqca zəif gedir. Bəzi mikroorqanizmlərin nəsil dəyişmə müddətinin min illərlə ölçülə biləcəyi ehtimal edilir.

Belə bir mühitdə həyatın sürəti tamamilə fərqli olur. Səthdəki canlılar üçün adi görünən bioloji proseslər dərinliklərdə son dərəcə ləng gedə bilər. Hətta bəzi mikroorqanizmlər mövcudluqlarını qorumaq üçün minimum enerji sərfiyyatı ilə yaşayırlar. 

Bu, biologiyada mühüm sual yaradır: həyatın davam etməsi üçün minimum enerji həddi nə qədərdir?

Alimlər hələ də bu suala tam cavab verə bilmirlər. Çünki Yer qabığının dərinliklərindəki bəzi mikroorqanizmlərin enerji əldəetmə mexanizmləri və uzunmüddətli sağqalma strategiyaları tam öyrənilməyib.

Yerin 400-660 kilometr dərinliyində su anbarı varmı?

Yer kürəsinin daxilində həyatla bağlı müzakirələri daha da maraqlı edən başqa bir elmi istiqamət mövcuddur. Söhbət planetin mantiyasında böyük miqdarda suyun saxlanılması ehtimalından gedir.

Yer kürəsinin daxili quruluşu bir neçə əsas təbəqədən ibarətdir. Bizim yaşadığımız səth nazik yer qabığından təşkil olunub. Onun altında mantiya, daha dərində isə nüvə yerləşir.

Mantiyanın təxminən 410-660 kilometr dərinliyində yerləşən keçid zonası geofiziklərin xüsusi marağına səbəb olub. Çünki bu dərinlikdə yüksək təzyiq altında formalaşan bəzi minerallar öz kristal quruluşlarında böyük miqdarda su saxlamaq qabiliyyətinə malikdirlər. Bunlardan biri də ringwoodit mineralıdır. 2014-cü ildə alimlər Braziliyanın Juína bölgəsindən əldə edilmiş almazın daxilində ringwoodit kristalı aşkar etdilər. Kristalın tərkibində suyun mövcudluğunu göstərən izlər müəyyənləşdirildi. Araşdırmaya əsasən, həmin mineralın su tərkibi təxminən 1 faiz səviyyəsində idi. Bu, Yer mantiyasının keçid zonasında suyun mövcudluğuna dair birbaşa mineraloloji sübutlardan biri hesab olunur. 

Bəs bu nə deməkdir? Məsələ ondadır ki, ringwoodit və ona bənzər minerallar suyu adi maye şəklində deyil, kristal quruluşlarında hidrogen və oksigenlə əlaqəli birləşmələr formasında saxlaya bilirlər. Yəni söhbət yerin altında nəhəng, açıq su hövzələrinin mövcudluğundan getmir. Bəzi elmi modellər mantiyanın bu hissəsində saxlanılan suyun miqdarının Yer səthindəki okeanların ümumi həcmi ilə müqayisə edilə biləcəyini göstərir. Lakin bu ehtimalın bütün planet üzrə nə dərəcədə doğru olduğu hələ də müzakirə mövzusudur. Müxtəlif tədqiqatlar suyun miqdarı ilə bağlı fərqli nəticələr ortaya qoyur. Burada mühüm bir məqamı xüsusi qeyd etmək lazımdır: mantiyada suyun mövcudluğuna dair sübutlar orada həyatın da mövcud olduğunu göstərmir. Belə dərinliklərdə temperatur, təzyiq, mineral quruluş və enerji şəraiti indiyə qədər məlum olan canlıların yaşaması üçün ciddi maneələr yaradır. Bununla belə, bu kəşf planetimizin daxili quruluşu haqqında təsəvvürlərimizi dəyişir. Yer kürəsi yalnız səthdəki okeanlardan ibarət su sisteminə malik deyil. Onun daxilində də böyük həcmdə su saxlayan mineral rezervuarlar mövcud ola bilər. Beləliklə, alimlərin qarşısında iki ayrı, lakin bir-birinə bağlı sual dayanır: Yer kürəsinin daxilində su necə hərəkət edir və bu su ilə əlaqəli geoloji proseslər həyatın mövcud olduğu dərin ekosistemlərə hansı təsiri göstərir?

Antarktida buzlarının altında milyonlarla illik sirr: Vostok gölü

Yer kürəsində həyatın qeyri-adi şəraitdə mövcudluğunu araşdıran alimlərin diqqət mərkəzində olan digər məkan Antarktidadır. Bu qitənin böyük hissəsi qalın buz təbəqəsi ilə örtülüb. Lakin buzların altında min illər, hətta milyonlarla il ərzində xarici mühitdən təcrid olunmuş su hövzələri mövcuddur. Onlardan ən məşhuru Vostok gölüdür. Antarktidanın şərqində yerləşən bu göl təxminən 4 kilometr qalınlığında buz təbəqəsinin altında gizlənir. Onun suyu Yer səthindəki adi göllərdən tamamilə fərqli şəraitdədir. Burada günəş işığı yoxdur, temperatur donma nöqtəsindən aşağıdır, yüksək təzyiq hökm sürür. Bütün bunlara baxmayaraq, alimlər Vostok gölünün potensial bioloji yaşayış mühiti ola biləcəyini düşünürlər. 1999-cu ildə «Science» jurnalında dərc edilmiş tədqiqatda gölün üzərindəki buz qatından götürülmüş nümunələrdə mikroorqanizmlərə aid hüceyrələr və bakterial DNT izləri aşkar edildiyi bildirilmişdi. Bu nəticələr göldə mikrobioloji həyatın mövcud ola biləcəyinə dair ilkin sübutlar kimi qiymətləndirildi. 

Lakin burada elmi dəqiqliyi qorumaq vacibdir. Vostok gölünün öz suyundan götürülmüş nümunələrdə həyatın mövcudluğu məsələsi hələ də tam qəti şəkildə həll edilməyib. Buz nümunələrinin qazma avadanlığı və xarici mühit vasitəsilə çirklənməsi ehtimalı tədqiqatçıların qarşısında ciddi problem yaradıb. 2015-ci ildə dərc olunan araşdırmada gölün su nümunələrinin təmiz şəraitdə əldə edilməsinin, çirklənmə mənbələrinin müəyyənləşdirilməsinin və mikrobioloji nəticələrin dəfələrlə yoxlanılmasının vacibliyi vurğulanırdı.  Vostok gölü ilə bağlı maraq doğuran əsas məqam onun uzun müddət xarici mühitdən təcrid olunmasıdır. Əgər burada həqiqətən müstəqil mikrobioloji ekosistem mövcuddursa, bu, həyatın qapalı və ekstremal mühitlərdə necə davam edə bildiyini anlamaq baxımından mühüm elmi nəticə olacaq. Üstəlik, bu araşdırmalar yalnız Antarktida ilə məhdudlaşmır. Alimlər oxşar şəraitin Günəş sistemindəki buzla örtülü göy cisimlərində də mövcud ola biləcəyini düşünürlər.

Kosmosda belə sağ qala bilən canlılar: Su ayılarının sirri

Həyatın ekstremal şəraitə uyğunlaşma qabiliyyətindən danışarkən tardigradları, yəni su ayılarını xüsusi qeyd etmək lazımdır. Bu mikroskopik canlılar əsasən rütubətli mühitlərdə, mamırlarda, torpaqda və su hövzələrində yaşayırlar. Ölçüləri çox kiçik olsa da, sağqalma qabiliyyətləri alimləri uzun illərdir heyrətləndirir. Tardigradların ən qeyri-adi xüsusiyyəti əlverişsiz şəraitdə xüsusi qorunma vəziyyətinə keçə bilmələridir. Bu vəziyyət «tun» adlanır. Su ayısı bədənindəki suyun böyük hissəsini itirərək fəaliyyətini minimuma endirir, metabolizmi kəskin şəkildə zəiflədir və əlverişli şərait yaranana qədər hərəkətsiz qala bilir. Bu zaman orqanizm adi həyat fəaliyyətini faktiki olaraq dayandırır. Lakin bu, onun öldüyü demək deyil. Müvafiq şərait yarandıqda yenidən aktivləşə bilir. Tardigradlar üzərində aparılan təcrübələr onların vakuum, güclü radiasiya və çox aşağı temperatur kimi ekstremal təsirlərə müəyyən müddət dözə bildiyini göstərib. 2007-ci ildə aparılan kosmik təcrübələr zamanı bəzi tardigradların kosmosun açıq vakuumuna məruz qaldıqdan sonra Yerə qaytarılaraq sağ qaldığı müəyyən edilmişdi. Ancaq bu canlıları məhv edilməz hesab etmək düzgün olmazdı. Onların davamlılığı növdən, temperaturdan, radiasiyanın səviyyəsindən və təsirin müddətindən asılıdır. Xüsusilə yüksək dozalı radiasiya onların da bioloji sistemlərinə zərər verir. Su ayılarının öyrənilməsi alimlər üçün başqa bir mühüm istiqamət açır: canlı orqanizmlər həyat fəaliyyətlərini nə dərəcədə minimuma endirə və ekstremal şəraitdə nə qədər müddət qoruya bilərlər? Bu sual həm Yer kürəsindəki ekstremal ekosistemlərin, həm də gələcək kosmik missiyaların araşdırılması üçün əhəmiyyətlidir.

Radiasiyaya davamlı bakteriya: «Conan» niyə məhv olmur?

Ekstremal həyat formalarının digər məşhur nümunəsi Deinococcus radiodurans bakteriyasıdır. Elmi ictimaiyyətdə bəzən «Conan the Bacterium» adlandırılan bu mikroorqanizm yüksək dozalı ionlaşdırıcı radiasiyaya davamlılığı ilə tanınır. Radiasiya əksər canlıların DNT-sinə ciddi zərər vurur. Bu təsir nəticəsində hüceyrənin genetik materialı parçalanır və orqanizmin normal fəaliyyəti pozulur. Lakin Deinococcus radiodurans zədələnmiş DNT-sini bərpa etmək üçün olduqca effektiv mexanizmlərə malikdir. Onun hüceyrələri radiasiyanın yaratdığı çoxsaylı DNT qırılmalarından sonra belə genetik materialı yenidən bərpa edə bilir. Məhz bu xüsusiyyət bakteriyanı ekstremal şəraitə davamlı mikroorqanizmlərin öyrənilməsində mühüm modelə çevirib. Burada bir məqamı da dəqiqləşdirmək lazımdır: bu bakteriyanın nüvə reaktorunun daxilində adi şəraitdə sərbəst yaşadığı barədə təsəvvür düzgün deyil. Onun əsas elmi əhəmiyyəti radiasiyaya qarşı müstəsna davamlılığı və DNT-ni bərpaetmə qabiliyyətidir. Alimlər bu mexanizmləri öyrənməklə hüceyrələrin genetik zədələnmələrdən necə qorunduğunu, ekstremal şəraitdə bioloji sistemlərin necə fəaliyyət göstərdiyini anlamağa çalışırlar.

Bütün bu kəşflər Mars və digər planetlərdə həyat ehtimalını artırırmı?

Yer kürəsində aparılan bu tədqiqatların ən böyük əhəmiyyəti yalnız planetimizin bioloji müxtəlifliyini öyrənməklə bitmir. Onlar kainatda həyatın axtarışı ilə bağlı elmi yanaşmaları da dəyişir. Uzun müddət alimlər başqa planetlərdə həyat axtararkən əsasən Yer səthinə bənzər şəraitə diqqət yetirirdilər. Maye su, uyğun temperatur, atmosfer və Günəş enerjisi həyatın mövcudluğu üçün əsas göstəricilər hesab olunurdu. Lakin hidrotermal bacalar, dərin biosfer və ekstremal şəraitdə yaşayan mikroorqanizmlər göstərdi ki, həyat üçün alternativ enerji mənbələri də mövcud ola bilər. Bu baxımdan Günəş sistemindəki bir neçə göy cismi xüsusi maraq doğurur. Mars: Qırmızı planetdə keçmişdə çayların, göllərin və digər su hövzələrinin mövcudluğuna dair çoxsaylı geoloji sübutlar əldə edilib. Hazırda onun səthində həyatın mövcudluğu üçün əlverişli şərait olduqca məhduddur. Bununla belə, alimlər Marsın yeraltı qatlarında buz və ehtimal olunan maye su mühitlərinin mikrobioloji həyat baxımından araşdırılmasına maraq göstərirlər. Əsas sual budur: əgər Marsda həyat nə vaxtsa yaranıbsa, onun izləri planetin dərinliklərində qorunub qala bilərmi?

Avropa (Europa): Yupiterin bu peyki buz təbəqəsi ilə örtülüb. Onun səthinin altında böyük maye su okeanının mövcudluğuna dair güclü elmi sübutlar var. Planet alimlərini xüsusilə maraqlandıran məqam okeanın maye qalmasına imkan verən daxili istilik mənbələri və mümkün su-qaya qarşılıqlı təsirləridir. Avropanın buz örtüyünün altında mövcud ola biləcək okean həyatın yaranması üçün zəruri kimyəvi şəraitin formalaşdığı məkan ola bilər. Lakin orada hər hansı canlı orqanizmin aşkar edildiyini demək üçün hələ əsas yoxdur. 

Enselad (Enceladus): Saturnun bu kiçik peyki isə son illərdə astrobiologiyanın ən maraqlı tədqiqat obyektlərindən birinə çevrilib. Enseladın cənub qütbündəki çatlar vasitəsilə kosmosa su buxarı və buz hissəcikləri püskürür. NASA-nın «Cassini» kosmik aparatının apardığı müşahidələr həmin materiallarda müxtəlif üzvi birləşmələrin, duzların və həyat üçün əhəmiyyətli kimyəvi elementlərin olduğunu göstərib.

2023-cü ildə NASA alimləri Enseladın kosmosa atdığı buz hissəciklərində fosfor aşkar edildiyini açıqlayıblar. Fosfor Yer üzündə DNT, RNT və hüceyrələrin enerji mübadiləsi üçün vacib elementlərdən biridir. Bundan əlavə, əvvəlki araşdırmalar peykin okeanında hidrotermal fəaliyyətin mövcudluğuna dair sübutlar ortaya qoyub. Burada həyatın mövcudluğu üçün zəruri hesab edilən maye su, enerji mənbələri və müxtəlif kimyəvi birləşmələr mövcud ola bilər. 

Bu xüsusiyyətlər Enseladı Yer kürəsindəki hidrotermal ekosistemlərlə müqayisə etmək üçün əlverişli edir. Təsəvvür edin: əgər Yer okeanlarının dibində Günəş işığı olmadan kemosintez hesabına həyat mövcuddursa, bəs Enseladın buz təbəqəsinin altındakı qaranlıq okeanda da oxşar bioloji sistem yarana bilməzmi? Bu, hazırda elmi cəhətdən araşdırılan ehtimallardan biridir. Ancaq mühüm fərq var: Enseladda həyatın mövcudluğu hələ təsdiqlənməyib. Alimlər yalnız onun yaşamaq üçün əlverişli ola biləcək şəraitə malik olduğunu müəyyən ediblər.

Əsas sirr: Həyatın sərhədlərini nə müəyyən edir?

Bütün bu nümunələr bir həqiqəti ortaya qoyur: həyatın mövcudluğu üçün zəruri olan şərtlər haqqında təsəvvürlərimiz dəyişir. Əvvəllər Günəş işığının olmadığı, oksigenin az olduğu, temperaturun həddindən artıq yüksək və ya aşağı olduğu mühitlər həyat üçün yararsız hesab edilirdi. İndi isə məlumdur ki, mikroorqanizmlər belə şəraitlərin bir çoxuna uyğunlaşa bilir. Bununla belə, alimlər həyatın sonsuz imkanlara malik olduğunu iddia etmirlər. Hər bir canlı orqanizmin müəyyən fiziki və kimyəvi məhdudiyyətləri var. Temperatur, təzyiq, suyun mövcudluğu, enerji mənbələri və kimyəvi elementlər həyatın davam etməsində mühüm rol oynayır. Məsələn, Yer kürəsində məlum olan bütün canlılar karbon əsaslı biokimyaya malikdir. Onların genetik məlumatı DNT və ya RNT-də saxlanılır, hüceyrə quruluşu isə müəyyən biokimyəvi prinsiplərə əsaslanır. Bəs kainatın başqa guşələrində həyat tamamilə fərqli biokimyəvi əsaslar üzərində formalaşa bilərmi? Bu, astrobiologiyanın ən çətin suallarından biridir. Hazırda karbon əsaslı həyatın alternativlərini təsdiqləyən etibarlı sübut yoxdur. Lakin alimlər həyatın yaranması üçün hansı kimyəvi və fiziki şərtlərin zəruri olduğunu daha dərindən anlamağa çalışırlar. Burada başqa bir maraqlı məqam da var: bəlkə də biz həyatın izlərini axtararkən onun yalnız bizə tanış olan formalarını nəzərə alırıq. Bu səbəbdən elmi tədqiqatlarda yalnız canlı orqanizmlərin özləri deyil, onların yaratdığı kimyəvi izlər, metabolik proseslər və ətraf mühitdə buraxdıqları dəyişikliklər də araşdırılır.

İnsanlığın qarşısında hələ açılmamış böyük bir dünya var

Bütün bu elmi kəşflərin ortaq nəticəsi ondan ibarətdir ki, insanlıq yaşadığı planet haqqında hələ də hər şeyi bilmir. Biz okeanların səthini xəritələşdirsək də, onların dərinliklərindəki ekosistemlərin böyük hissəsi tam öyrənilməyib. Yer qabığının dərinliklərində yaşayan mikroorqanizmlərin müxtəlifliyi, enerji mənbələri və bioloji imkanları haqqında hələ çoxlu açıq suallar var. Antarktidanın buzları altında gizlənən su hövzələri isə öz növbəsində yeni tədqiqatların aparılmasını tələb edir. Bəlkə də gələcəyin ən böyük bioloji kəşfi yeni bir heyvan növünün aşkarlanması deyil, həyatın indiyədək bilmədiyimiz bir mexanizminin üzə çıxarılması olacaq. Hidrotermal bacalarda Günəşsiz həyatın mövcudluğu, dərin biosferdə mikroorqanizmlərin minilliklər boyu son dərəcə az enerji ilə yaşaması, Yer mantiyasının su saxlama qabiliyyəti və buzlaqların altında gizlənən ekosistemlər bir-birindən fərqli elmi istiqamətlər olsa da, hamısı eyni fundamental suala aparır: həyat hansı şəraitdə yarana və davam edə bilər? Bəlkə də kainatda həyat düşündüyümüzdən daha geniş yayılıb. Bəlkə də Marsın dərinliklərində, Enseladın buzla örtülmüş okeanında və ya hələ araşdırılmamış başqa bir göy cismində mikrobioloji həyat mövcuddur. Lakin bu ehtimalları təsdiqləmək üçün yeni tədqiqatlara, texnologiyalara və birbaşa elmi sübutlara ehtiyac var. Ən maraqlısı isə odur ki, başqa planetlərdə həyat axtararkən öz planetimizin hələ kəşf etmədiyimiz guşələrini də araşdırmağa davam edirik. Bəlkə də kainatın ən böyük sirri həyatın harada gizlənməsi deyil, bizim həyat haqqında indiyədək nə qədər az şey bilməyimizdir.

Ayhan