Möminə Xatun türbəsi – səkkiz əsrlik memarlıq incisi
Azərbaycanın qədim tarixi yalnız yazılı mənbələrdə, salnamələrdə və tarixi sənədlərdə deyil, əsrlərin sınağından çıxaraq bu günə qədər gəlib çatmış memarlıq abidələrində də yaşayır. Ölkəmizin müxtəlif bölgələrində yerləşən qalalar, məscidlər, saraylar, körpülər və türbələr xalqımızın dövlətçilik ənənələri, mədəniyyəti, sənətkarlığı və dünyagörüşü haqqında mühüm məlumatlar verir. Bu abidələr arasında Naxçıvan şəhərində yerləşən Möminə Xatun türbəsi öz möhtəşəm görünüşü, mürəkkəb memarlıq quruluşu və tarixi əhəmiyyəti ilə xüsusi yer tutur.
Səkkiz əsrdən artıq yaşı olan bu türbə yalnız bir məzarüstü tikili deyil. O, orta əsrlərdə Azərbaycanın yüksək memarlıq və mühəndislik imkanlarına malik olduğunu göstərən nadir sənət nümunəsidir. Abidə Naxçıvan memarlıq məktəbinin ən parlaq əsərlərindən biri olmaqla yanaşı, Azərbaycan Atabəylər dövlətinin siyasi və mədəni qüdrətini də əks etdirir.
Türbənin yaranma tarixi
Möminə Xatun türbəsi XII əsrdə Azərbaycan Atabəylər dövlətinin hakimiyyəti dövründə inşa edilib. Həmin dövrdə Naxçıvan bölgəsi dövlətin mühüm siyasi, iqtisadi və mədəni mərkəzlərindən biri idi. Şəhərdə memarlıq, sənətkarlıq və ticarət inkişaf edir, monumental tikililər ucaldılırdı.
Türbənin inşası Atabəy Şəmsəddin Eldənizin həyat yoldaşı Möminə Xatunun xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədi daşıyırdı. Möminə Xatun 1175-ci ildə vəfat etdikdən sonra onun məzarı üzərində əzəmətli məqbərə tikilməsi qərara alındı. Tikintiyə Şəmsəddin Eldəniz tərəfindən başlanılsa da, onun vəfatından sonra işləri oğlu Məhəmməd Cahan Pəhləvan davam etdirərək başa çatdırdı.
Abidənin inşası 1186-cı ildə tamamlandı. Onun memarı görkəmli Azərbaycan memarı Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani idi. Tarixi mənbələrdə və elmi ədəbiyyatda türbə xalq arasında “Atabəy günbəzi” adı ilə də tanınır.
Möminə Xatun kim olub?
Türbənin tarixini daha yaxşı anlamaq üçün onun adını daşıdığı Möminə Xatunun şəxsiyyətinə nəzər salmaq lazımdır. O, Azərbaycan Atabəylər dövlətinin banisi Şəmsəddin Eldənizin həyat yoldaşı, dövlətin sonrakı hökmdarları Məhəmməd Cahan Pəhləvan və Qızıl Arslanın anası olub.
Tarixi araşdırmalarda Möminə Xatunun yalnız hökmdar ailəsinin üzvü olmadığı, dövlətin siyasi həyatında da müəyyən nüfuza malik olduğu qeyd edilir. O dövrdə saray qadınlarının diplomatik və siyasi proseslərdə iştirak etməsi qeyri-adi hal deyildi. Möminə Xatun da Atabəylər dövlətinin formalaşması və möhkəmlənməsi dövründə mühüm mövqeyə malik qadınlardan biri kimi xatırlanır.
Onun xatirəsinə belə möhtəşəm abidənin ucaldılması orta əsr Azərbaycan cəmiyyətində qadına verilən dəyərin, hökmdar ailəsinin nüfuzunun və memarlıq sənətinə göstərilən diqqətin ifadəsi kimi qiymətləndirilir.
Əcəmi Naxçıvaninin memarlıq dühası
Möminə Xatun türbəsini fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri onun memarlıq quruluşudur. Abidənin müəllifi Əcəmi Naxçıvani orta əsr Azərbaycan memarlığının ən görkəmli nümayəndələrindən hesab olunur. Onun yaradıcılığı Naxçıvan memarlıq məktəbinin formalaşması və inkişafında mühüm rol oynayıb.
Türbə yeraltı sərdabə və yerüstü hissədən ibarətdir. Binanın daxili quruluşu dairəvi, xarici görünüşü isə onüzlü formada layihələndirilib. Bu həndəsi quruluş abidəyə həm möhtəşəmlik, həm də xüsusi estetik görünüş verir.
Türbənin ilkin hündürlüyünün təxminən 34–35 metr olduğu bildirilir. Zaman keçdikcə xarici örtüyün yuxarı hissəsinin bir qismi dağılıb və abidənin əvvəlki hündürlüyü azalıb. Hazırda onun qorunub saxlanılan hissəsi təxminən 25–26 metrdir. Mənbələrdəki ölçü fərqləri abidənin ilkin hündürlüyü ilə bu günə qədər gəlib çatan hissəsinin fərqli hesablanması ilə əlaqələndirilir.
Türbənin xarici səthində bişmiş kərpicdən istifadə olunub. Kərpiclərin müxtəlif formalarda düzülməsi nəticəsində mürəkkəb həndəsi naxışlar yaradılıb. Abidənin üzərindəki kufi xətti ilə işlənmiş kitabələr də memarlıq kompozisiyasının ayrılmaz hissəsidir. Bu yazılar sadəcə dekorativ element deyil, eyni zamanda tarixi məlumat daşıyıcısıdır.
Tikilinin üzərindəki naxışlarda həndəsi fiqurlar, kərpic düzülüşləri və firuzəyi kaşı elementləri bir-birini tamamlayır. Memar müxtəlif material və formaları vahid kompozisiyada birləşdirərək abidənin hər tərəfinə fərqli görünüş verib. Bu xüsusiyyətlər Möminə Xatun türbəsini orta əsr Şərq memarlığının seçilən nümunələrindən birinə çevirib.
Əsrlərdən gələn mesaj
Türbənin ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri onun üzərindəki kitabələrdir. Abidənin giriş hissəsində kufi xətti ilə həkk edilmiş məşhur ifadə yer alır:
“Biz gedirik, ancaq qalır ruzigar. Biz ölürük, əsər qalır yadigar”.
Bu sözlər türbənin yalnız tarixi deyil, fəlsəfi əhəmiyyətini də ifadə edir. İnsan ömrünün müvəqqətiliyi, yaratdığı əsərlərin isə əsrlər boyu yaşaya bilməsi fikri abidənin üzərində daşlara həkk olunaraq bu günə qədər gəlib çatıb.
Əslində, Möminə Xatun türbəsinin özü də həmin fikrin canlı nümunəsidir. Onu inşa etdirən hökmdarlar, memarı və tikintidə çalışan sənətkarlar əsrlər əvvəl dünyasını dəyişsələr də, yaratdıqları əsər bu gün də yaşayır. Hər bir kərpic, naxış və kitabə həmin dövrün insanlarının dünyagörüşü və sənətkarlıq səviyyəsi haqqında məlumat verir.
Türbə zamanın sınağından necə keçib?
Əsrlər ərzində müxtəlif təbii təsirlər, hava şəraiti və digər amillər abidənin vəziyyətinə təsir göstərib. Xüsusilə yuxarı hissədəki örtüyün dağılması türbənin ilkin görünüşünün dəyişməsinə səbəb olub. Buna baxmayaraq, abidənin əsas konstruksiyası və zəngin dekorativ elementlərinin əhəmiyyətli hissəsi qorunub saxlanılıb.
Möminə Xatun türbəsinin qorunması istiqamətində müxtəlif dövrlərdə bərpa işləri aparılıb. 2003-cü ildə abidə əsaslı şəkildə bərpa edilib. Sonrakı illərdə isə onun texniki vəziyyətinin araşdırılması və qorunması məsələsi yenidən gündəmə gəlib.
2023–2025-ci illərdə yerli və xarici ekspertlərin apardığı baxış və tədqiqatlar nəticəsində türbədə bərpa və konservasiya işlərinin görülməsinin zəruri olduğu müəyyənləşdirilib. Prezident İlham Əliyev 2025-ci ildə abidənin bərpası və konservasiyası ilə bağlı sərəncam imzalayıb. Bu işlər onun tarixi və memarlıq dəyərinin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Niyə bu abidə yalnız Naxçıvan üçün deyil, bütün Azərbaycan üçün əhəmiyyətlidir?
Möminə Xatun türbəsi Azərbaycan memarlıq tarixinin inkişaf səviyyəsini göstərən mühüm nümunədir. Onun inşa edildiyi dövrdə istifadə olunan mühəndislik həlləri, həndəsi naxışlar və memarlıq kompozisiyası orta əsr sənətkarlarının yüksək bilik və bacarıqlara malik olduğunu nümayiş etdirir.
Bu abidə həm də Azərbaycan Atabəylər dövlətinin tarixi irsinin mühüm hissəsidir. Orta əsrlərdə Naxçıvanın siyasi və mədəni mərkəz kimi inkişaf etdiyini, burada monumental tikililər yaratmaq üçün kifayət qədər iqtisadi və sənətkarlıq potensialının olduğunu sübut edir.
Bu gün türbə yerli və xarici turistlərin, tarixçilərin, memarlıq mütəxəssislərinin və tədqiqatçıların maraq göstərdiyi məkanlardan biridir. Onun beynəlxalq səviyyədə tanıdılması Azərbaycanın zəngin mədəni irsinin dünyaya təqdim edilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Möminə Xatun türbəsi əsrlər əvvəl daşlara həkk olunan bir həqiqəti bu gün də xatırladır: insan həyatı sona çatsa da, yaratdığı sənət əsəri, tarixə və mədəniyyətə verdiyi töhfə nəsillər boyu yaşaya bilər. Naxçıvanın mərkəzində ucalan bu memarlıq incisi də səkkiz əsrdən artıqdır ki, Azərbaycanın keçmişindən gələcəyə uzanan tarixi yaddaşını qoruyur.
Məhəbbət Tərlanoğlu
20:21 13.11.2026
Oxunuş sayı: 103
