40 silahlı qoçu ilə gəzən bakılı kim idi? - Bakı qoçularının sirli və ziddiyyətli tarixi

Neft milyonları, mauzerlər, məhəllə nüfuzu, qanlı qarşıdurmalar və 1918-ci ilin müdafiə döyüşləri... Köhnə Bakının tarixində elə bir sosial təbəqə olub ki, onun haqqında danışanda həm qorxu, həm hörmət, həm də mübahisəli xatirələr yada düşür. Söhbət Bakı qoçularından gedir. Bəs onlar kim idilər? Şəhərin müdafiəçiləri, varlıların silahlı mühafizəçiləri, yoxsa öz qanunları ilə yaşayan kriminal qüvvələr?

Neft bumu Bakıda yeni bir təbəqə yaratdı

XIX əsrin ikinci yarısı Bakı tarixində böyük iqtisadi və sosial dəyişikliklərlə yadda qaldı. Neft sənayesinin sürətli inkişafı şəhərin simasını dəyişdirdi. Dünyanın müxtəlif ölkələrindən sahibkarlar, tacirlər, fəhlələr, mühəndislər və macəra axtaran insanlar Bakıya üz tutdular. Şəhər qısa müddətdə Rusiya imperiyasının ən mühüm sənaye və iqtisadi mərkəzlərindən birinə çevrildi.

Neft sərvətinin yaratdığı yeni imkanlarla yanaşı, sosial bərabərsizlik, mülkiyyət mübahisələri, oğurluq, hədə-qorxu və digər cinayət hadisələri də artdı. Varlı neft sahibkarları və tacirlər özlərinin, ailələrinin, əmlaklarının təhlükəsizliyini təmin etmək üçün xüsusi mühafizəçilərə ehtiyac duyurdular. Belə bir şəraitdə Bakı qoçuları meydana çıxdı.

Tarixi-etnoqrafik mənbələrdə onların ilkin olaraq varlı şəxslərin silahlı mühafizəçiləri kimi fəaliyyət göstərdiyi bildirilir. Güclü, cəsarətli, silahdan istifadə etməyi bacaran gənclər bu dəstələrə cəlb olunurdu. Onlara yaxşı geyim, silah və müəyyən məvacib verilirdi.

Tarixçi Ronald Qriqor Suninin "Encyclopaedia Iranica" ensiklopediyasında dərc olunmuş Bakı tarixinə dair araşdırması da XIX əsrin sonlarında şəhərdə neft sənayesinin yaratdığı yeni iqtisadi elitanın və mürəkkəb sosial münasibətlərin formalaşmasını təsdiqləyir.

İlkin mərhələdə mühafizə məqsədi daşıyan bu dəstələr sonradan müstəqil qüvvəyə çevrilməyə başladı. Artıq onların bəziləri hansısa milyonçunun mühafizəsi ilə kifayətlənmir, bütöv məhəllələrdə nüfuz sahibi olur, münaqişələrə müdaxilə edir, bəzən isə özləri zorakılığın iştirakçısına çevrilirdilər. 

Qoçu sözünün mənşəyi: Qoç, yoxsa qorçu?

Qoçu sözünün mənşəyi ilə bağlı bir neçə fərziyyə mövcuddur.

Birinci ehtimala görə, söz türk xalqlarının ənənəvi mədəniyyətində gücün, igidliyin və cəsarətin rəmzi hesab edilən «qoç» anlayışından yaranıb. Xalq arasında igid, qorxmaz insanlara «qoç igid», «Qoç Koroğlu» kimi müraciətlərin edilməsi də bu versiyanı gücləndirir.

Digər fərziyyə isə sözü Səfəvilər dövlətində fəaliyyət göstərən qorçu institutu ilə əlaqələndirir. Qorçular Səfəvi hökmdarlarının hərbi mühafizə sistemində mühüm yer tuturdular. Lakin Bakı qoçularının birbaşa həmin təşkilatın davamı olduğunu təsdiqləyən yetərli tarixi sübut yoxdur.

Maraqlı bir xalq rəvayəti də mövcuddur. Yazıçı Manaf Süleymanovun köhnə bakılılardan topladığı xatirələrdə Qobustan tərəfdən Bakıya gəlmiş, Qoçu adlandırılan güclü və cəsarətli bir gəncdən bəhs edilir. Rəvayətə görə, onun qeyri-adi fiziki gücü və qorxmazlığı insanlarda böyük təəssürat yaradıb. Sonradan belə xarakterli şəxslərə ümumi şəkildə qoçu deyilməyə başlanıb. Bu hekayə maraqlı olsa da, sözün etimologiyasını təsdiqləyən elmi fakt deyil. 

Mauzer, uzunboğaz çəkmə və drabi papaq – qoçunun portreti

Bakı qoçularını dövrün digər sosial qruplarından fərqləndirən xüsusiyyətlərdən biri də onların geyimi və silahlanması idi. Onların ən çox istifadə etdiyi silahlardan biri mauzer tapançası hesab olunurdu. Bundan başqa, naqan, xəncər və müxtəlif odlu silahlara da rast gəlinirdi. Geyimlərinə gəlincə, qoçular adətən səliqəli, bahalı və diqqətçəkən geyimlərə üstünlük verirdilər. Drabi papaq, uzunboğaz çəkmə, silah kəməri, xəncər və tapança onların xarici görünüşünün əsas elementləri idi. Qoçunun geyimi sadəcə zövq məsələsi deyildi. Bu, həm də onun sosial statusunu və hansı qüvvəyə arxalandığını nümayiş etdirirdi. Məhəllələrdə yaşayan insanlar qoçuları çox vaxt adları, ləqəbləri və mənsub olduqları ərazilərlə tanıyırdılar. Demək olar ki, hər məhəllənin, hətta ayrı-ayrı kəndlərin öz nüfuzlu qoçusu var idi.

Qoçuların yazılmamış qanunları: Qoruyucu, yoxsa qorxu mənbəyi?

Bakı qoçularının tarixində ən maraqlı məqamlardan biri onların şəhərin gündəlik həyatında tutduqları mövqedir. Bəzi qoçular məhəllə sakinlərinin problemlərinin həllinə müdaxilə edir, haqsızlığa uğradığını düşünən insanlara kömək göstərir, qonşu məhəllələr arasında yaranan mübahisələri yoluna qoymağa çalışırdılar. Lakin bu münasibət heç də həmişə təmənnasız deyildi. Onların bir qismi ticarət obyektlərindən və sənətkar dükanlarından mütəmadi haqq toplayır, öz nüfuzunu iqtisadi maraqları üçün istifadə edirdi. Qoçular arasında rəqabət, düşmənçilik və silahlı toqquşmalar da az deyildi. Bəzən şəxsi mübahisələr bütöv dəstələrin qarşıdurmasına çevrilirdi. Belə hadisələr zamanı küçələrdə atışmalar baş verir, təsadüfi insanlar da təhlükə ilə üzləşirdilər. Şair, yazıçı və kinodramaturq İlqar Fəhminin 2024-cü ildə dərc olunmuş «Bakı qoçuları» adlı etnoqrafik yazısında qoçuların məhəllə həyatındakı nüfuzu, öz aralarındakı münasibətlər və xalq yaddaşında qorunan əhvalatlar təsvir olunur. Bu yazıda maraqlı bir məqam da diqqət çəkir: bəzi qoçular arasında şəxsi düşmənçilik olsa da, kənar təhlükə qarşısında bir-birlərinə dəstək göstərdikləri barədə xatirələr mövcuddur. Beləliklə, qoçuluq yalnız silahlı mühafizə sistemi deyil, həm də müəyyən ərazilərdə formalaşmış qeyri-rəsmi nüfuz və münasibətlər şəbəkəsi idi. 

40 silahlı qoçu ilə gəzən kim idi?

Bakı qoçuları haqqında danışarkən ən çox maraq doğuran məsələlərdən biri də bəzi nüfuzlu şəxslərin ətrafında böyük silahlı dəstələrin olmasıdır. Xalq arasında və ayrı-ayrı publisistik yazılarda 40 silahlı qoçu ilə gəzən şəxslər haqqında məlumatlara rast gəlinir. Ancaq burada mühüm bir məqamı nəzərə almaq lazımdır: məhz 40 nəfərlik silahlı dəstəyə sahib olmuş konkret bir şəxsi təsdiqləyən etibarlı ilkin tarixi sənəd hələlik müəyyənləşdirilməyib. Bu rəqəmin hansısa konkret şəxsə aid edilməsi ehtiyat tələb edir. Bununla belə, qoçuluq tarixində bir neçə tanınmış sima xüsusilə seçilir.

Qoçu Nəcəfqulu – Maştağanın ən məşhur qoçularından biri kimi tanınır. Nəcəfqulu Rzaqulu oğlu haqqında yayılan məlumatlarda onun həm nüfuzlu məhəllə rəhbəri, həm də 1918-ci il hadisələrinin iştirakçısı olduğu bildirilir. Onun öz vəsaiti hesabına silah-sursat alaraq yerli əhalinin müdafiəsinə kömək göstərdiyi qeyd olunur.

Məşədi Adil – Kürdəxanı ilə əlaqələndirilən məşhur qoçulardandır. Onun 1918-ci il hadisələri zamanı müdafiə işlərində iştirak etdiyi barədə məlumatlar mövcuddur.

Malbaş Yusif – Köhnə Bakı haqqında yazılarda adı çəkilən nüfuzlu qoçulardan biridir. Xüsusilə kənd və ətraf ərazilərin müdafiəsi ilə bağlı xatirələrdə onun adına rast gəlinir.

Qafar Nağıyev – Sabunçu ərazisi ilə əlaqələndirilən qoçulardan biridir. Bəzi publisistik mənbələrdə onun fəaliyyət göstərdiyi mühitdə 40-dan artıq qoçunun olduğu bildirilir. Lakin bu məlumat Qafar Nağıyevin şəxsən 40 nəfərlik dəstəyə rəhbərlik etməsi kimi qəbul edilməməlidir.

Teymur bəy Aşurbəyov, Kəblə Hacı Bala, Ağa Kərim, Məşədi Adil və Şiruyə də müxtəlif köhnə Bakı xatirələrində qoçuluq mühitinin tanınmış nümayəndələri sırasında çəkilirlər.

Burada bir fərqi də vurğulamaq lazımdır: qoçu dəstələrinin üzvləri ilə milyonçuların şəxsi mühafizəçiləri eyni anlayış deyil. Hər qoçunun mütləq 40 nəfərlik dəstəsi olmayıb. Əksər hallarda onların ətrafında daha kiçik silahlı qruplar fəaliyyət göstərirdi.

Qoçu Nəcəfqulu və 1918-ci ilin qanlı hadisələri

Bakı qoçularının tarixində ən mühüm mərhələlərdən biri 1918-ci ilin mart hadisələri ilə bağlıdır.

1918-ci il martın 30-dan aprelin əvvəlinədək Bakıda bolşevik qüvvələri ilə daşnak silahlı dəstələrinin iştirakı fonunda ağır silahlı toqquşmalar və azərbaycanlı mülki əhaliyə qarşı kütləvi qırğınlar baş verdi.

Həmin dövrdə şəhərdə vahid komandanlığa tabe olan, yaxşı təşkilatlanmış milli müdafiə qüvvələrinin olmaması vəziyyəti daha da ağırlaşdırırdı.

Məhəllə və kəndlərdə nüfuz sahibi olan qoçular öz dəstələrini səfərbər etməyə başladılar. Yerli əhalinin müdafiəsi üçün silahların paylanması, müdafiə mövqelərinin qurulması və döyüşçülərin təşkilatlanması istiqamətində fəaliyyət göstərənlər oldu.

Xüsusilə Maştağalı Qoçu Nəcəfqulunun adı bu hadisələrlə bağlı xatırlanır. Müxtəlif publisistik mənbələrdə onun öz hesabına silah-sursat alaraq yerli sakinlərə payladığı və müdafiə dəstələri yaratdığı bildirilir.

Kürdəxanılı Məşədi Adil, Malbaş Yusif və digər qoçuların da Biləcəri–Xocahəsən istiqamətində müdafiə tədbirlərində iştirak etdiyi barədə məlumatlar var.

Bununla belə, həmin hadisələrin bütün iştirakçılarını və konkret hərbi əməliyyatları müəyyənləşdirmək üçün dövrün arxiv sənədləri, hərbi raportları və müstəqil şahid ifadələri ayrıca araşdırılmalıdır.

Tarixi baxımdan vacib məqam budur ki, 1918-ci ildə Bakı uğrunda mübarizə yalnız hərbi qüvvələrin deyil, həm də yerli əhalinin, könüllü dəstələrin və müxtəlif ictimai qüvvələrin iştirak etdiyi mürəkkəb proses idi.

Sentyabrın 15-də Qafqaz İslam Ordusunun Bakını azad etməsi ilə bu mübarizənin mühüm mərhələsi başa çatdı. Qoçuların yerli müdafiədəki iştirakını qeyd etmək vacib olsa da, şəhərin azad edilməsində Qafqaz İslam Ordusunun həlledici hərbi rolunu da unutmaq olmaz. 

Murtuza Muxtarov – qoçuların qənimi, yoxsa onların himayədarı?

Bakı tarixinin maraqlı simalarından biri də milyonçu və xeyriyyəçi Murtuza Muxtarovdur. Onun adı bəzi xalq rəvayətlərində qoçularla mübarizə aparan, onların özbaşınalığına qarşı çıxan nüfuzlu şəxs kimi çəkilir. Muxtarov haqqında danışılan əhvalatların birində onun bir qoçunun özbaşınalığına son qoyduğu və bununla şəhərdə böyük nüfuz qazandığı bildirilir. Ancaq Murtuza Muxtarovu qoçu kimi təqdim etmək düzgün deyil. O, əsasən neft sənayeçisi, milyonçu və xeyriyyəçi kimi tanınırdı. Onun qoçularla bağlı əhvalatlarda xatırlanması daha çox dövrün sosial münasibətlərini, varlı sahibkarların təhlükəsizlik məsələlərinə yanaşmasını və qoçuların şəhərdəki nüfuzunu anlamaq baxımından maraqlıdır.

Qoçu Əsgər – real tarixin komik səhnə obrazı

Bakı qoçularının xalq yaddaşında yaşamasında Azərbaycan teatr və kino sənətinin də xüsusi rolu var. Üzeyir Hacıbəylinin məşhur «O olmasın, bu olsun» operettasında yaradılan Qoçu Əsgər obrazı bunun ən parlaq nümunəsidir. Sonralar əsərin ekranlaşdırılması ilə bu obraz daha geniş auditoriyaya tanındı. Qoçu Əsgər özünü qorxmaz, nüfuzlu və hamının çəkindiyi bir şəxs kimi aparır. Lakin hadisələrin inkişafı onun xarakterindəki ziddiyyətləri, lovğalığı və bəzən qorxaqlığı üzə çıxarır. Bu obraz yalnız bir insanın xarakterini deyil, bütövlükdə qoçuluq mühitinin müəyyən xüsusiyyətlərini satirik şəkildə təqdim edir. Bununla belə, ekran əsərindəki Qoçu Əsgəri tarixi qoçuların dəqiq portreti hesab etmək olmaz. Bədii əsərin məqsədi tarixi sənədləşdirmə deyil, cəmiyyətdəki mənfi xüsusiyyətləri satira vasitəsilə ifşa etməkdir. Maraqlıdır ki, bəzi müasir araşdırmalarda Qoçu Əsgərin real Bakı qoçularından birinin prototipi əsasında yaradıldığı iddia edilir. Qoçu Nəcəfqulunun adı da bu kontekstdə çəkilir. Lakin bu əlaqəni qəti tarixi fakt kimi təsdiqləyən mötəbər sənəd göstərilmədiyindən, onu ehtimal kimi qiymətləndirmək daha doğrudur. 

Sovet hakimiyyəti və Bakı qoçularının sonu

1920-ci ilin aprelində Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulması Bakı qoçularının tarixində yeni və faciəli mərhələnin başlanğıcı oldu. Sovet hakimiyyəti özünə tabe olmayan silahlı qrupları aradan qaldırmağa çalışırdı. Bu baxımdan müstəqil nüfuz sahibi olan, öz dəstələrinə rəhbərlik edən qoçular yeni siyasi sistem üçün arzuolunmaz qüvvə hesab edilirdilər. 1920-ci ilin mayında bir sıra tanınmış Bakı qoçuları həbs olundu. Onların bir qismi bolşevik Əli Bayramovun qətlində ittiham edildi. Müxtəlif publisistik yazılarda 1920-ci il mayın 28-də 19 nəfər qoçunun ölüm hökmünə məhkum edildiyi və hökmün ertəsi gün icra olunduğu bildirilir. Bu hadisənin dəqiq təfərrüatlarını müəyyənləşdirmək üçün məhkəmə və istintaq sənədlərinə müraciət etmək vacibdir. Sonrakı dövrdə də çoxsaylı qoçular təqiblərə məruz qaldılar. Onların bir qismi həbs edildi, bəziləri güllələndi, digərləri isə fəaliyyətini dayandıraraq şəhərdən uzaqlaşdı. Beləliklə, XIX əsrin sonlarında meydana çıxmış və XX əsrin əvvəllərində Bakının ictimai həyatında müəyyən nüfuza sahib olmuş qoçuluq fenomeni tədricən tarixə qovuşdu. 

Ayhan