"Həyat" qəzeti bu gün yaransaydı...
Bir əsrə yaxın vaxt keçib. 1905-ci il iyunun 7-si. Bakı küçələrində neft qoxusu, tətillərin səsi, senzuranın ağır nəfəsi və bir qrup ziyalının əlində yenicə çıxmış qəzet: "Həyat". Hacı Zeynalabdin Tağıyevin maddi dayaq, Əli bəy Hüseynzadənin, Əhməd bəy Ağaoğlunun və Əlimərdan bəy Topçubaşovun isə məfkurə dayaq olduğu o qəzet cəmi 325 nömrə çıxdı. Lakin o 325 nömrə bir xalqın oyanış salnaməsinə çevrildi. Türkçülüyün nizamnaməsi sayılan "Türklər kimdir və kimlərdən ibarətdir" silsiləsi orada doğuldu. Ana dilinin, maarifin, qadın hüquqlarının, milli birliyin səsi oradan yüksəldi. Qafqazdan Volqaboyuna, Orta Asiyadan İrana və Osmanlıya qədər yayılan o səs sanki zamanın özünə "biz varıq" dedi.
İndi isə təsəvvür edək: həmin "Həyat" 2026-cı ilin payızında, bu gün, yenidən doğulur.
O artıq kağızın sarıya çalan səhifələrində yox, ekranların işığında, smartfonların cibimizdə, süni intellektin sevinc və qorxusu arasında yaranır. Lakin ruhu eynidir. Çünki "Həyat" heç vaxt sadəcə qəzet olmayıb. O, yaşamaq istəyinin adıdır.
Bu günkü "Həyat" ilk səhifəsində nə yazardı?
O, 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra azad olunmuş torpaqlarda bitən ilk budağı, Xocalının yaddaşını qoruyan nənənin səsini, Şuşanın daşlarında yenidən səslənən muğamı yazardı. Lakin təkcə qələbənin şöhrətini yox, qələbədən sonra gələn daha çətin sualı da: "İndi necə yaşamalıyıq ki, bu azadlıq əbədi olsun?" Tarixi "Həyat" 1905-ci ildə erməni-müsəlman qarşıdurmalarının qanında doğulmuşdu. Bu günkü "Həyat" isə 2020-ci ilin zəfərindən sonra doğulardı və deyərdi ki: zəfər silahla qazanılır, lakin həyat mədəniyyətlə, elm ilə, ədalətlə qorunur.
O, süni intellektin Azərbaycan dilində danışmasını tələb edərdi. Əli bəy Hüseynzadə bir vaxtlar ümumi ədəbi türk dilindən danışırdısa, bu günkü "Həyat" deyərdi ki: ChatGPT-nin Azərbaycan dilindəki cavabları hələ də rus və ya ingilis dilinin kölgəsində qalır. Bizim dilimiz rəqəmsal dünyada necə yaşayacaq? Qarabağın dağlarında uçan dronlar kimi dilimiz də alqoritmlərdə uçmalıdır. Yoxsa bir gün gələcək ki, nəvələrimiz "Həyat"sözünü yalnız köhnə arxivlərdə axtaracaq.
Qəzet qadın haqqında yazardı. 1905-ci ildə Nəcəf bəy Vəzirovun felyetonlarında cəhalətə qarşı mübarizə var idisə, bu günkü "Həyat" kənd məktəbində dərs deyən gənc müəllimənin, IT şirkətində kod yazan qızın, Şuşada bərpa işlərində çalışan memarın hekayəsini yazardı. Çünki həyat yalnız kişilərin döyüş meydanı deyil. Həyat ananın laylası, qızın arzusu, nənənin yaddaşıdır.
O, ekologiya haqqında da danışardı. Xəzərin suyunun çəkilməsi, Abşeronun havası, Qarabağın minaları – bunlar da "Həyat"ın mövzusu olardı. Çünki bir vaxtlar neftin qara qızılı xalqı oyatmışdısa, bu gün torpağın, suyun, havanın qiymətini bilməmək bizi yenidən yuxuya apara bilər.
Və ən əsası: o, türk dünyasından yazardı. 1905-ci ildə *"Həyat"* Qafqazdan Orta Asiyaya, İrana, Osmanlıya yayılırdısa, bu günkü "Həyat" Bakıdan Astanaya, Ankaradan Təbrizə, Bişkekdən Aşqabada eyni anda çatardı. TDT-nin sammitlərindən, Orta Dəhlizdən, Türk Universitetlər Birliyindən, birgə film istehsallarından, ortaq dərsliklərdən danışardı. Çünki Əli bəy Hüseynzadənin "Türklər kimdir" sualı bu gün də cavab gözləyir: biz kimik və kimlərlə birlikdə gələcəyə addımlayacağıq?
Tarixi "Həyat"ikiqat senzura ilə üzləşirdi. Bu günkü "Həyat" isə başqa bir senzura ilə qarşılaşardı: informasiya bolluğunun, yalan xəbərlərin, diqqətsizliyin senzurası ilə. Ona görə də o sadəcə xəbər verməzdi. O, düşünməyə məcbur edərdi. Faktın arxasındakı mənanı, hadisənin arxasındakı talehi axtarardı.
Əgər "Həyat" bu gün yaransaydı, onun loqosunda sadəcə "Həyat" yazılmazdı. Altında kiçik bir cümlə olardı: "Yaşamaq üçün yox, həyatı dərk etmək üçün".
Çünki Əli bəy Hüseynzadənin dediyi kimi, həyat sadəcə varlıq deyil. Həyat – varlığın mənasını axtarmaqdır.
Və o axtarış hələ bitməyib.
Zeynəb Həsən
16:00 25.09.2026
Oxunuş sayı: 20
