Gündəm
Bakının işğaldan azad edilməsinin 108-ci ili
1918-ci il sentyabrın 15-də Nuru Paşanın komandanlıq etdiyi Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan korpusunun birgə əməliyyatı nəticəsində Bakı azad edildi. Bu hadisə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlətçilik tarixində mühüm mərhələ olmaqla yanaşı, ölkənin paytaxtının Bakıya köçürülməsinə də yol açdı.
Bakının azad edilməsindən iki gün sonra, sentyabrın 17-də Azərbaycan hökuməti Gəncədən Bakıya köçdü və şəhər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin paytaxtına çevrildi. Bu baxımdan 15 sentyabr Azərbaycan dövlətçiliyi və Azərbaycan-Türkiyə hərbi əməkdaşlığı tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyan günlərdən biridir.
1918-ci il sentyabrın 15-də Bakının işğaldan azad olunması Azərbaycan tarixində və müstəqilliyimiz baxımından mühüm hadisə olub. Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Akif Aşırlı Crossmedia.az-a açıqlamasında bildirib ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan edilərkən Bakı işğal altında idi və bolşevik qoşunları Gəncəyə doğru irəliləyərək işğal planını genişləndirirdi. Onun sözlərinə görə, yaranmış vəziyyətdə müqavimət planı hazırlanıb və Türkiyəyə müraciət olunub. “1918-ci il iyunun 4-də Türkiyə ilə, Osmanlı dövləti ilə Azərbaycan arasında dostluq və əməkdaşlıq müqaviləsi imzalandı. Həmin müqavilənin bəndlərindən biri ondan ibarət idi ki, Azərbaycan öz təhlükəsizliyini təmin etmək, asayişi bərpa etmək üçün istədiyi ölkədən hərbi yardım ala bilər. Bunun üçün də Türkiyəyə müraciət olundu və Türkiyədə Qafqaz İslam Ordusu formalaşdırıldı”.
Akif Aşırlı vurğulayıb ki, Qafqaz İslam Ordusunun tərkibində Azərbaycan milli hərbi qüvvələri ilə yanaşı, peşəkar türk hərbi heyəti də iştirak edib. O, bildirib: “Bunlar birləşdilər və 6 ay davam edən qızğın savaş nəticəsində sentyabrın 15-də Bakı öz azadlığına qovuşdu. Bakı dünya dövlətləri, xüsusən Böyük Britaniya, Almaniya və Sovet Rusiyası üçün gəlir mənbəyi kimi diqqətə alınmışdı. Çünki Bakının çox zəngin neft ehtiyatları vardı”.
Tarixçi bildirib ki, Bakının azad olunması Azərbaycan dövlətçiliyi ilə yanaşı, milli mətbuatın yenidən fəaliyyətə başlaması baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyıb. “Bizim qəzetlərimiz 1918-ci ilin mart ayının 18-də köhnə təqvimlə, yeni təqvimlə martın 31-də son saylarını nəşr etmişdilər. Bolşeviklər və ermənilər Azərbaycan milli mətbuatını sıradan çıxarmışdı. “Açıq söz”, “Kaspi” qəzetləri, Orucov qardaşlarının mətbəəsi yandırılıb, dağıdılmışdı. Hətta “Kaspi” mətbəəsində çap olunan 2 min Quran kitabı da yandırılmışdı”.
Akif Aşırlı əlavə edib ki, sentyabrın 15-də Bakı işğaldan azad edildikdən sonra milli mətbuat da yenidən dirçəlməyə başlayıb: “Gəncədə “Azərbaycan”qəzeti nəşr olunmağa başladı və 4 sayı Gəncədə çıxdı. Bununla yanaşı, Bakıda da bu müjdəli xəbəri əhaliyə çatdıran “Açıq söz” qəzeti oldu. “Açıq söz” qəzeti Məhəmməd Əmin Rəsulzadə tərəfindən 1915-ci ildə yaradılmışdı və oktyabrın 2-də nəşrə başlamışdı. Onun təxminən 750 sayı 1918-ci ilin mart ayının 18-dək nəşr olunmuşdu. Daha sonra redaksiyası yandırılmışdı. Bakı işğaldan azad olunandan sonra “Açıq söz” də yenidən nəşrə başladı və 4 səhifə həcmində “Ovrus” mətbəəsində çap olundu”.
Tarixçi vurğulayıb ki, həmin dövrdə digər mətbuat orqanlarının da fəaliyyəti bərpa olunub: “”Bəsirət”qəzeti öz fəaliyyətini davam etdirdi, “Şeypur” satirik dərgisi nəşr olunmağa başladı. Həmçinin Qarabəy Qarabəyovun və Hacı Zeynalabdin Tağıyevin maliyyələşdirdiyi “Yeni həyat” adlı mətbuat orqanı nəşr olundu. Beləliklə, gənc Azərbaycan Cümhuriyyəti dirçəldi. Sentyabrın 15-i tarixinin əhəmiyyəti bizim üçün çox böyükdür. Xüsusən də Azərbaycan jurnalistləri üçün”.
Azərbaycanın dövlətçilik tarixində 15 sentyabr 1918-ci il xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tarixçi Faiq Ələkbərli açıqlamasında bildirib ki, 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan xalqı özündən əvvəlki dövlətlərin, o cümlədən Səfəvilərin, Baharlıların və Bayandurların dövlətçilik ənənələrinin davamı olaraq yeni dövlət qurub. Onun sözlərinə görə, bu dövlət olduqca ağır bir dövrdə, Birinci Dünya müharibəsinin sonlarına yaxın və Azərbaycan torpaqlarının uzun müddət Çar Rusiyasının işğalı altında olduğu bir şəraitdə yaradılıb. “1828-ci ildən 1918-ci ilə qədərki təxminən 90 illik işğal dövründə Çar Rusiyası Azərbaycan xalqına, Azərbaycan türklərinə böyük çətinliklər yaşatmışdı. O dönəmdə bir çox dəyərlərimiz, adət-ənənələrimiz, dövlətçilik dəyərlərimiz aradan qaldırıldı. Qasım bəy Zakirin sözü ilə desək, milli adət-ənənələrimizi rus qanunları tutdu”.
Faiq Ələkbərli vurğulayıb ki, mayın 28-də Tiflisdə Azərbaycan dövlətinin elan olunmasından sonra qarşıda duran əsas məsələlərdən biri də dövlətin ərazi bütövlüyünün və paytaxtının təmin edilməsi idi. Tarixçinin sözlərinə görə, yeni dövlətin paytaxtının əvvəlcə Gəncə olması, daha sonra Bakıya köçürülməsi təsadüfi deyildi: “O zaman Azərbaycanın, yəni Şimali Azərbaycanın yarısı Bakı Xalq Komissarları Sovetinin işğalı altında idi. Bakı Xalq Komissarları Sovetinə Stepan Şaumyan rəhbərlik edirdi. Bu qurum əsasən ermənilər və ruslardan təşkil olunmuşdu. Orada cəmi üç azərbaycanlı, Azərbaycan türkü var idi və onların da demək olar ki, heç bir rolu yox idi”.
O qeyd edib ki, belə bir şəraitdə Osmanlı Azərbaycanın köməyinə gəlib: “O zaman Osmanlıda İttihad və Tərəqqi Partiyası hakimiyyətdə idi. Baş nazir Tələt Paşa, hərbi nazir Ənvər Paşa bu işdə mühüm rol oynadı”.
Tarixçi bildirib ki, sentyabrın 15-də Bakının azad edilməsi həmin dövr üçün böyük tarixi hadisə olub. “Biz bilirik ki, ona qədər Bakı şəhərində təkcə 12 min insan qətlə yetirilmişdi, Bakı Xalq Komissarları Soveti və onun dəstəklədiyi erməni-daşnaklar tərəfindən. Eyni zamanda Qubada, Lənkəranda, Salyanda, Şamaxıda böyük qətliamlar olmuşdu. Belə bir şəraitdə Qafqaz İslam Ordusu Nuru Paşanın başçılığı ilə gəldi. Azərbaycan Cümhuriyyəti 28 Mayda qurulmuşdusa, 15 Sentyabr onun əsas təməli oldu. Azərbaycan Cümhuriyyətinin qurucusu, milli ideoloq Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin təbirincə desək, Bakının qurtuluşu Azərbaycanın qurtuluşu idi və Azərbaycan dövlətçiliyinin özünü təsdiq etməsi idi”, - deyə Faiq Ələkbərli vurğulayıb.
O bildirib ki, 15 sentyabrın tarixi əhəmiyyətinin cəmiyyətə daha geniş şəkildə çatdırılması vacibdir: “Mən hesab edirəm ki, Bakının Qurtuluş Günü kimi qeyd etmək lazımdır. Bakının Qurtuluş Günü bəlkə də bir bayrama çevrilməlidir. Ola bilsin, müəyyən anlamda bayram günü elan olunmaya bilər, ancaq ən azı Bakının Qurtuluş Günü olmalıdır. Bu çox vacibdir. Çünki Bakının qurtuluşu əslində Azərbaycanın qurtuluşu idi, Qafqazın qurtuluşu idi və Türk-Müsəlman əhalinin qurtuluşu idi”. Tarixçi əlavə edib ki, 108 il əvvəl baş verən hadisənin əhəmiyyətinin dərk edilməsi bu gün də vacibdir və 15 sentyabrın tarixi dəyəri daha geniş şəkildə təbliğ olunmalıdır.
Faiq Ələkbərli qeyd edib ki, Bakının qurtuluşu ilə 8 Noyabr Zəfər Günü arasında tarixi və mənəvi bağlılıq var: “Əlbəttə, bizim yeni dövr tariximizdə 8 Noyabr bir Zəfər Günüdür. Ancaq Bakının qurtuluşunu da anlamaq lazımdır, çünki Zəfər Günü əslində Bakının qurtuluşu ilə çox bağlıdır. Orada da Azərbaycan əsgəri, Osmanlı əsgəri, bütövlükdə Türk-Müsəlman əsgərləri şəhid olublar, qazi olublar və böyük bir iş görüblər. Buna görə mən hesab edirəm ki, Bakının qurtuluşu və 8 Noyabr Zəfər Günü bunların fəlsəfəsi bir-birini tamamlayır. Biz bu fəlsəfədən çıxış etməliyik. Əgər bu fəlsəfədən çıxış etsək, inşallah, daha böyük Azərbaycan, böyük və qüdrətli bir Azərbaycan da bizim üçün gerçək olacaqdır”.
Nigar Xəlilli
17:15 15.09.2026
Oxunuş sayı: 65
