Bakıdan Antalyaya: COP29-un mirası, COP31-in sınağı – Azərbaycan və Türkiyənin iqlim diplomatiyasında yeni mərhələ

Dünya iqlim dəyişikliklərinin yaratdığı çağırışlarla mübarizədə yeni mərhələyə qədəm qoyarkən, beynəlxalq iqlim konfransları artıq yalnız ekoloji problemlərin müzakirə edildiyi platformalar olmaqdan çıxır. Bu tədbirlər dövlətlərin siyasi mövqelərini nümayiş etdirdiyi, iqtisadi maraqlarını uzlaşdırdığı, enerji təhlükəsizliyi məsələlərini müzakirə etdiyi və beynəlxalq tərəfdaşlıqlarını möhkəmləndirdiyi mühüm diplomatik mərkəzlərə çevrilir.

Noyabrın 9-da Türkiyənin Antalya şəhərində fəaliyyətə başlayan BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının 31-ci Tərəflər Konfransı – COP31 də məhz bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Noyabrın 20-dək davam edəcək tədbir Türkiyənin beynəlxalq diplomatiyadakı mövqeyini nümayiş etdirməklə yanaşı, Bakıdan Antalyaya ötürülən iqlim gündəliyinin davamlılığını da gündəmə gətirir. 

Əslində, COP31-ə yalnız növbəti beynəlxalq ekoloji toplantı kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Burada iqlim dəyişiklikləri ilə mübarizə, enerji keçidi, maliyyələşmə, yaşıl iqtisadiyyat və dövlətlərarası münasibətlər vahid siyasi-iqtisadi mənzərənin ayrı-ayrı elementləri kimi çıxış edir. Bu mənzərədə Türkiyənin ev sahibliyi, Azərbaycanın COP29 təcrübəsi və iki ölkənin strateji tərəfdaşlığı xüsusi diqqət çəkir.

Türkiyənin ev sahibliyi: iqlim gündəliyindən diplomatik nüfuza

Türkiyənin COP31-ə ev sahibliyi etməsi Ankara üçün sadəcə beynəlxalq tədbirin təşkilatçısı olmaq demək deyil. Bu, ölkənin regional və qlobal məsələlərdə diplomatik fəallığını artırmaq, müxtəlif siyasi və iqtisadi güc mərkəzləri ilə dialoq imkanlarını genişləndirmək baxımından da əhəmiyyətlidir.

Antalyada keçirilən konfransda 95 ölkəni və yeddi beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 102 dövlət və hökumət başçısının iştirakının gözlənilməsi tədbirin miqyasını göstərir. Ümumilikdə isə konfrans BMT-nin iqlim danışıqlarında iştirak edən dövlətləri, beynəlxalq təşkilatları, ekspertləri, biznes nümayəndələrini və vətəndaş cəmiyyəti təmsilçilərini bir araya gətirir. 

Türkiyənin ətraf mühit, şəhərsalma və iqlim dəyişikliyi naziri Murat Kurum COP31-in prezidenti kimi fəaliyyətə başlayıb. Danışıqların prezidenti funksiyasını isə Avstraliyanın nümayəndəsi Kris Bouen həyata keçirir. Beləliklə, Türkiyə və Avstraliya arasında qurulan əməkdaşlıq konfransın təşkilati və danışıqlar istiqamətlərini birləşdirən mühüm mexanizmə çevrilib. 

Ankara üçün əsas məsələlərdən biri iqlim diplomatiyasını özünün daha geniş xarici siyasət gündəliyi ilə uzlaşdırmaqdır. Türkiyə Avropa, Asiya, Yaxın Şərq və Aralıq dənizi hövzəsi arasında yerləşən geosiyasi mövqeyindən istifadə etməklə müxtəlif ölkələrlə əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirməyə çalışır.

Antalya Liderlər Sammiti bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Noyabrın 11-12-də keçirilən yüksək səviyyəli görüşlərdə dövlət və hökumət başçıları çıxışlar etməklə yanaşı, ikitərəfli təmaslar üçün də imkan əldə ediblər. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın müxtəlif ölkələrin liderləri ilə görüşləri COP31-in iqlim məsələləri ilə yanaşı, geniş diplomatik müzakirələr platforması olduğunu göstərir. 

Antalyada baş verənlər bir daha təsdiqləyir ki, müasir beynəlxalq münasibətlərdə iqlim diplomatiyası ənənəvi siyasi diplomatiyadan ayrı mövcud deyil. Əksinə, enerji, təhlükəsizlik, investisiya və regional əməkdaşlıq məsələləri getdikcə daha çox iqlim gündəliyi ilə əlaqələndirilir.

Azərbaycan Antalyada: COP29 təcrübəsi yeni platformada

COP31-in Azərbaycan üçün əhəmiyyətini şərtləndirən əsas amillərdən biri ölkəmizin iki il əvvəl Bakıda COP29-a ev sahibliyi etməsidir. Bu təcrübə Azərbaycanın beynəlxalq iqlim diplomatiyasında mövqeyini gücləndirməklə yanaşı, ona qlobal ekoloji gündəliyin formalaşmasında daha fəal iştirak etmək imkanı yaradıb.

Prezident İlham Əliyevin birinci xanım Mehriban Əliyeva ilə birlikdə noyabrın 11-də Antalyada keçirilən Liderlər Sammitində iştirakı Azərbaycanın bu prosesə verdiyi əhəmiyyətin göstəricisidir. Sammitdə BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Braziliya Prezidenti Luiz İnasio Lula da Silva, Avstraliyanın Baş naziri Entoni Albaniz və digər dövlət və hökumət başçıları iştirak ediblər. 

Azərbaycan nümayəndə heyəti isə yalnız yüksək səviyyəli görüşlərlə kifayətlənmir. Ölkəmiz Antalyada öz milli pavilyonunu yaradıb. "Dialoq dəhlizi" konsepsiyası əsasında təşkil olunan pavilyonda Azərbaycanın bərpaolunan enerji potensialı, yaşıl enerji dəhlizləri, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən təmiz enerji layihələri, enerji saxlama sistemləri və Xəzər dənizinin biomüxtəlifliyinin qorunması istiqamətində görülən işlər nümayiş etdirilir.

Pavilyonda konfrans müddətində panel müzakirələri, təqdimatlar və ikitərəfli görüşlər də daxil olmaqla 40-dan çox tədbirin keçirilməsi nəzərdə tutulub. Bu, Azərbaycanın iqlim siyasətini beynəlxalq auditoriyaya təqdim etmək baxımından mühüm platformadır. 

Diqqətçəkən məqamlardan biri də Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Azərbaycanı COP31-in təşkilinə verdiyi töhfəyə görə xüsusi qeyd etməsidir. Ərdoğan Liderlər Sammitində çıxışı zamanı Avstraliya, Braziliya və Azərbaycana əvvəlki təcrübələrini bölüşdüklərinə görə təşəkkür edib. Bu, Azərbaycanın COP29-dan sonra da beynəlxalq iqlim prosesində iştirakını davam etdirdiyini göstərir. 

Burada mühüm bir məqam var: Bakı artıq yalnız COP29-un keçirildiyi şəhər kimi deyil, növbəti iqlim konfranslarının təşkilinə təcrübə ötürən tərəfdaş kimi də çıxış edir. Bu isə Azərbaycanın diplomatik kapitalının davamlılığını təmin edən amillərdən biridir.

COP29-un nəticələri: Bakıdan Antalyaya ötürülən gündəlik

2024-cü ilin noyabrında Bakıda keçirilən COP29 beynəlxalq iqlim diplomatiyası baxımından mühüm qərarlarla yadda qaldı. Konfransın əsas nəticələrindən biri inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün iqlim maliyyələşməsinin 2035-ci ilədək illik 300 milyard dollara çatdırılması barədə razılaşmanın əldə olunması idi. Bundan başqa, bütün maliyyə mənbələri hesabına iqlim maliyyəsinin illik 1,3 trilyon dollara çatdırılması istiqamətində səylərin genişləndirilməsi hədəfi müəyyənləşdirildi. 

Bu qərarların əhəmiyyəti yalnız maliyyə göstəriciləri ilə məhdudlaşmır. Əslində, söhbət iqlim dəyişikliklərinin nəticələrindən daha çox zərər görən, lakin onların qarşısının alınması üçün kifayət qədər resurslara malik olmayan ölkələrə dəstək mexanizminin gücləndirilməsindən gedir.

COP29-un Bakı üçün əsas diplomatik nəticələrindən biri də inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələr arasında iqlim maliyyəsi ilə bağlı dialoqun irəliləməsinə töhfə verməsi oldu.

Lakin qəbul edilən qərarların reallaşdırılması ayrıca məsələdir. Maliyyə öhdəliklərinin faktiki vəsaitlərə çevrilməsi, vəsaitlərin əlçatanlığı, onların hansı mexanizmlərlə bölüşdürülməsi və inkişaf etməkdə olan dövlətlərin ehtiyaclarına uyğun istifadəsi hələ də beynəlxalq iqlim gündəliyinin mühüm problemlərindəndir.

Məhz buna görə də COP31-in əsas istiqamətlərindən biri əvvəlki konfranslarda əldə olunmuş razılaşmaların icrasına diqqət yetirməkdir. BMT-nin rəsmi məlumatlarında Antalya konfransının əsas məqsədləri sırasında iqlim həllərinin tətbiqi və qlobal enerji keçidinin sürətləndirilməsi xüsusi vurğulanır. 

Beləliklə, Bakı ilə Antalya arasında müəyyən bir institusional və diplomatik davamlılıq yaranır. COP29-da qəbul edilən qərarların həyata keçirilməsi üçün siyasi iradə və maliyyə mexanizmləri tələb olunur. COP31 isə bu məsələlərin müzakirəsi və praktiki nəticələrə çevrilməsi baxımından növbəti mərhələdir.

Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri: qardaşlıqdan beynəlxalq tərəfdaşlığa

COP31 kontekstində Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin ayrıca təhlili zəruridir. Çünki iki ölkə arasındakı əlaqələr artıq yalnız siyasi, hərbi və iqtisadi əməkdaşlıq çərçivəsində deyil, beynəlxalq problemlərin həlli istiqamətində də özünü göstərir.

Noyabrın 8-də Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Azərbaycana səfəri, Şuşada Prezident İlham Əliyevlə görüşü və Zəfər Günü tədbirlərində iştirakı iki ölkə arasındakı münasibətlərin yüksək səviyyəsini bir daha nümayiş etdirdi. Bu səfərdən cəmi bir neçə gün sonra liderlərin Antalyada keçirilən beynəlxalq tədbirdə bir araya gəlməsi siyasi dialoqun davamlılığını göstərən məqamdır. 

Xüsusilə Türkiyə vitse-prezidenti Cevdet Yılmazın COP31 hazırlıqları zamanı Azərbaycanın COP29 təcrübəsindən geniş istifadə edildiyini bildirməsi diqqətəlayiqdir. O, Antalyada Azərbaycan pavilyonunu ziyarət etdiyini və nümayəndə heyətinin üzvləri ilə görüşdüyünü də qeyd edib. 

Bu açıqlama Azərbaycan-Türkiyə əməkdaşlığının yeni istiqamətini göstərir. Əgər əvvəlki mərhələlərdə münasibətlərin əsas istiqamətlərini təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat və regional siyasət təşkil edirdisə, indi iqlim diplomatiyası və ekoloji təhlükəsizlik də bu əməkdaşlığın mühüm komponentinə çevrilir.

Bununla yanaşı, iki ölkənin enerji sahəsindəki maraqları da COP31-in gündəliyi ilə birbaşa əlaqəlidir. Azərbaycan enerji resurslarının istehsalçısı və ixracatçısı kimi mövqeyini qorumaqla bərpaolunan enerji potensialını genişləndirməyə çalışır. Türkiyə isə həm enerji istehlakçısı, həm tranzit ölkə, həm də regional enerji qovşağı kimi mövqeyini möhkəmləndirməkdə maraqlıdır.

Bu baxımdan, Xəzər hövzəsindən Türkiyə və Avropa istiqamətində yaşıl enerji dəhlizlərinin yaradılması perspektivi iki dövlət üçün ortaq strateji maraq yaradır.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda bərpaolunan enerji layihələri, Türkiyənin enerji infrastrukturuna və tranzit imkanlarına malik olması, həmçinin Avropa bazarının təmiz enerji tələbatı gələcək əməkdaşlıq üçün əlavə imkanlar formalaşdırır.

Deməli, COP31 Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin yalnız mövcud siyasi müttəfiqlik deyil, həm də gələcəyin enerji və ekoloji çağırışlarına uyğunlaşan tərəfdaşlıq modeli olduğunu nümayiş etdirir.

İqlim diplomatiyası: ekologiyanın arxasındakı geosiyasət

COP31-in diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri də iqlim məsələlərinin ənənəvi geosiyasi gündəliklə kəsişməsidir. Bu gün enerji təhlükəsizliyi, su ehtiyatları, ərzaq təminatı, sənayeləşmə və texnoloji inkişaf birbaşa iqlim dəyişiklikləri ilə əlaqələndirilir.

Məsələn, bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı yalnız atmosferə atılan zərərli qazların azaldılması demək deyil. Bu, eyni zamanda dövlətlərin enerji asılılığını azaltmaq, yeni investisiyalar cəlb etmək, texnologiya bazarında mövqelərini gücləndirmək və iqtisadi rəqabət qabiliyyətini artırmaq vasitəsidir.

Bu mənada, iqlim diplomatiyası dövlətlərin xarici siyasətində yeni təsir mexanizminə çevrilir.

Antalya konfransının gündəliyində təmiz enerji keçidi, yaşıl sənayeləşmə, iqlimə davamlı şəhərlər, ərzaq təhlükəsizliyi, dəniz ekosistemlərinin qorunması və süni intellektin iqlim məqsədlərinə xidmət etməsi kimi məsələlərin yer alması təsadüfi deyil. Liderlər Sammitində təmiz enerji keçidi və yaşıl sənayeyə investisiyalarla bağlı yüksək səviyyəli dialoqlar da keçirilib. 

Azərbaycan üçün bu istiqamətlərin hər biri müəyyən strateji əhəmiyyət daşıyır. Ölkəmiz ənənəvi enerji resurslarının ixracatçısı olmaqla yanaşı, gələcəkdə yaşıl enerji istehsalçısı və ixracatçısı kimi də mövqeyini genişləndirmək niyyətindədir.

Burada əsas məsələ enerji keçidinin iqtisadi reallıqlar nəzərə alınmaqla həyata keçirilməsidir. Çünki neft və qaz sektorundan əldə edilən gəlirlər Azərbaycanın iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayır. Buna görə də yaşıl enerjiyə keçid ənənəvi enerji sektorunun birdən-birə əvəzlənməsi deyil, iqtisadiyyatın mərhələli şəkildə şaxələndirilməsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Digər tərəfdən, iqlim dəyişikliklərinin Azərbaycan üçün yaratdığı konkret risklər də mövcuddur. Xəzər dənizinin səviyyəsinin azalması, su ehtiyatlarının idarə olunması, quraqlıq, torpaq deqradasiyası və kənd təsərrüfatının iqlim dəyişikliklərinə uyğunlaşdırılması ölkənin ekoloji təhlükəsizlik gündəliyində mühüm yer tutur.

Bu baxımdan, COP31 Azərbaycanın beynəlxalq tərəfdaşlarla təcrübə mübadiləsi aparması, yeni investisiyalar cəlb etməsi və ekoloji problemlərin həlli üçün texnoloji imkanları genişləndirməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Antalya sınağı: qərarlardan real nəticələrə

COP31-in əsas sınağı qəbul ediləcək bəyanatların və razılaşmaların konkret nəticələrə çevrilməsi olacaq. Çünki beynəlxalq iqlim konfranslarının effektivliyi yalnız iştirakçıların sayı və müzakirələrin miqyası ilə ölçülmür. Əsas göstərici əldə olunan razılaşmaların nə dərəcədə yerinə yetirilməsi, maliyyə vəsaitlərinin real layihələrə yönəldilməsi və dövlətlərin üzərlərinə götürdükləri öhdəlikləri icra etməsidir.

Türkiyə üçün bu konfrans beynəlxalq diplomatik nüfuzunu möhkəmləndirmək və iqlim gündəliyində aparıcı təşəbbüslər irəli sürmək imkanıdır. Azərbaycan üçün isə COP29 zamanı qazandığı təcrübəni qorumaq, yaşıl enerji potensialını təqdim etmək və beynəlxalq iqlim prosesində fəal iştirakını davam etdirmək vasitəsidir.

Eyni zamanda, iki ölkənin əməkdaşlığı daha geniş regional çərçivədə də əhəmiyyət daşıyır. Cənubi Qafqaz, Xəzər hövzəsi, Mərkəzi Asiya və Avropa arasında enerji və nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı iqlim diplomatiyasına yeni məzmun qazandıra bilər.

Nəzərə almaq lazımdır ki, COP31 noyabrın 13-nə olan məlumata görə hələ davam edir. Buna görə də konfransın yekun nəticələri barədə indidən qəti qənaətə gəlmək düzgün olmazdı.

Ancaq indiyədək baş verənlər bir məqamı aydın göstərir: Bakıdan Antalyaya uzanan iqlim diplomatiyası xətti Azərbaycan və Türkiyə arasında əməkdaşlığın yeni mərhələsini formalaşdırır.

Əgər COP29 Azərbaycanın beynəlxalq iqlim gündəliyində təşkilatçı və təşəbbüskar rolunu nümayiş etdirdisə, COP31 bu təcrübənin regional və qlobal əməkdaşlığa çevrilməsi üçün yeni imkanlar açır. Bu prosesdə Türkiyənin ev sahibliyi, Azərbaycanın təcrübə paylaşımı və iki dövlətin strateji tərəfdaşlığı bir-birini tamamlayan amillər kimi çıxış edir.

Nəticə etibarilə, iqlim diplomatiyası artıq yalnız təbiətin qorunması ilə bağlı müzakirələr deyil. Bu, gələcəyin enerji xəritəsinin, iqtisadi münasibətlərinin və geosiyasi əməkdaşlıq modellərinin formalaşdırıldığı istiqamətlərdən biridir. Bakıdan Antalyaya ötürülən təcrübə isə Azərbaycanın bu yeni beynəlxalq münasibətlər sistemində öz mövqeyini qorumaq və genişləndirmək niyyətini nümayiş etdirir.

Müşahidəçi