İran böhranı və Cənubi Qafqaz: Azərbaycanın təhlükəsizliyi uğrunda görünməyən geosiyasi mübarizə

İran ətrafında baş verənlərə yalnız ABŞ-lə Tehran arasında hərbi qarşıdurma kimi baxmaq artıq kifayət etmir. Bu münaqişə tədricən Yaxın Şərqin təhlükəsizlik sistemini, enerji marşrutlarını və Cənubi Qafqazın geosiyasi əhəmiyyətini dəyişdirən daha geniş prosesə çevrilir. Azərbaycanın bu proseslərə həssas yanaşması üçün kifayət qədər səbəbi var: ölkə həm İranla uzun quru sərhədinə malikdir, həm İsraillə strateji münasibətlər qurub, həm də Avropa ilə Asiya arasında enerji və nəqliyyat bağlantılarının əsas iştirakçılarından biridir.

Noyabrın 3-də Qeşm adasında baş verən hadisələr bu təhlükənin hələ aradan qalxmadığını göstərdi. Reuters-in məlumatına görə, ABŞ qüvvələri İranın Hörmüz boğazındakı Qeşm adasına məhdud zərbələr endirib. Vaşinqton bunu İranın ABŞ hərbi vasitələrinə qarşı hava hücumundan müdafiə sistemlərindən istifadə etməsi ilə əlaqələndirib və əməliyyatın genişmiqyaslı müharibənin bərpası olmadığını bildirib. Eyni zamanda, diplomatik təmaslar da davam edir: ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vens danışıqlarda irəliləyişdən danışsa da, İran tərəfi razılaşmanın hələ uzaqda olduğunu bildirir. Beləliklə, regionda diplomatiya və hərbi təzyiq paralel şəkildə davam edir. 

Bu, Tramp administrasiyasının strategiyasındakı əsas ziddiyyəti üzə çıxarır. Vaşinqton bir tərəfdən danışıqlar yolu ilə İranın davranışını dəyişdirməyə çalışır, digər tərəfdən isə hərbi güc tətbiq etməklə Tehrana təzyiqi saxlayır. Trampın yaxın günlərdə İrana yenidən zərbə endirilə biləcəyi barədə xəbərdarlıqları da bu təzyiq siyasətinin tərkib hissəsidir. Lakin burada bir məqamı nəzərə almaq lazımdır: ABŞ prezidentinin sərt bəyanatı avtomatik olaraq yeni genişmiqyaslı əməliyyat qərarı demək deyil. Hərbi zərbələrin məhdud xarakteri, diplomatik kanalların açıq saxlanılması və Hörmüz boğazında gəmiçiliyin təhlükəsizliyi Vaşinqtonun hələ də eskalasiyanı idarə etməyə çalışdığını göstərir.

Azərbaycan üçün əsas təhlükə müharibənin coğrafi baxımdan şimala doğru genişlənməsi ehtimalıdır. Martın 5-də Naxçıvanın mülki infrastrukturuna İran ərazisindən dron hücumları edilməsi bu təhlükənin nəzəri olmadığını göstərdi. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi və Xarici İşlər Nazirliyi həmin hücumları rəsmən pisləmiş, mülki obyektlərə zərər dəydiyini və insanların yaralandığını bildirmişdi. ABŞ Dövlət Departamentinin Azərbaycan üzrə təhlükəsizlik xəbərdarlığında da İranla sərhəd bölgəsində silahlı münaqişə riskinin artdığı qeyd olunur. Deməli, Azərbaycan artıq bu müharibənin nəticələrini yalnız diplomatik və iqtisadi səviyyədə deyil, birbaşa təhlükəsizlik müstəvisində də hiss edir. 

Bu fonda ABŞ-ın Azərbaycanın təhlükəsizliyi məsələsinə daha çox diqqət yetirməsi sual doğurur: Vaşinqton niyə indi Bakının təhlükəsizliyinə xüsusi əhəmiyyət verir? Bunu ABŞ-ın qəfil himayədarlıq mövqeyi tutması kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Burada ilk növbədə geosiyasi maraqların üst-üstə düşməsi var. Azərbaycan Xəzər hövzəsinin enerji resurslarının Qərb bazarlarına çatdırılmasında, Orta Dəhlizin fəaliyyətində və Cənubi Qafqazın regional bağlantılarında mühüm mövqeyə malikdir. İran ətrafında müharibə dərinləşərsə, bu marşrutların təhlükəsizliyi ABŞ və Avropa üçün daha böyük əhəmiyyət qazanacaq.

Başqa sözlə, Vaşinqtonun Azərbaycanla əməkdaşlıqda marağı yalnız Azərbaycanın təhlükəsizliyini qorumaqdan ibarət deyil. ABŞ həm də özünün regional təsir imkanlarını, enerji təchizatının alternativ yollarını və İran-Rusiya marşrutlarından asılı olmayan nəqliyyat bağlantılarını gücləndirmək istəyir. Bu, Azərbaycanın maraqları ilə müəyyən sahələrdə uzlaşır, lakin tərəflərin məqsədlərinin tamamilə eyni olduğu mənasına gəlmir. Azərbaycan üçün əsas məsələ xarici güclərin rəqabətində alətə çevrilmədən öz suverenliyini və təhlükəsizlik maraqlarını qorumaqdır.

İranın Azərbaycan sərhədi yaxınlığında raket qurğuları yerləşdirməsi barədə məlumatlar da bu baxımdan diqqətlə qiymətləndirilməlidir. Noyabrın 2-də bəzi yerli media orqanları Araz çayının cənub sahilində ballistik raket sistemlərinə bənzər hərbi texnikanın görüntülərinin yayıldığını yazıb. Lakin həmin məlumatlarda qurğuların dəqiq yeri, yerləşdirilmə vaxtı və əməliyyat məqsədi müstəqil şəkildə təsdiqlənməyib. İranın rəsmi qurumları da bu yerləşdirməni təsdiqləyən açıq açıqlama verməyib. Buna görə də “İran Azərbaycana hücuma hazırlaşır” nəticəsinə gəlmək hələlik əsaslı deyil. 

Bununla belə, belə məlumatların özü də siyasi və hərbi siqnaldır. İran şimal-qərb sərhədlərində hərbi hazırlığı gücləndirməklə bir neçə məqsəd güdə bilər: İsrailin mümkün əməliyyatlarına qarşı ehtiyat tədbirləri görmək, öz ərazisində separatizm və daxili sabitlik risklərini nəzarətdə saxlamaq, həmçinin ABŞ və İsraillə yaxın əməkdaşlıq edən qonşu dövlətlərə siyasi mesaj vermək. Tehran uzun müddətdir Azərbaycanın İsraillə münasibətlərinə təhlükəsizlik prizmasından yanaşır. İranın narahatlığı yalnız iki ölkə arasındakı diplomatik münasibətlər deyil, İsrailin İranın şimal sərhədlərinə yaxın ərazidə kəşfiyyat və hərbi imkanlar əldə edə bilməsi ehtimalıdır. Lakin bu narahatlıq Azərbaycan ərazisinin İrana qarşı istifadə edildiyinin sübutu deyil. Belə bir iddia üçün konkret faktlar tələb olunur.

İranın davranışını yalnız hərbi məntiq əsasında da izah etmək olmaz. Tehran üçün Azərbaycanla sərhəd həm də etnik, tarixi və siyasi baxımdan həssas istiqamətdir. İran əhalisinin əhəmiyyətli hissəsinin azərbaycanlılardan ibarət olması, Cənubi Azərbaycan məsələsinin ictimai və siyasi müzakirələrdə mövcudluğu, müharibə şəraitində daxili sabitliklə bağlı narahatlıqlar İran rəhbərliyinin qərarlarına təsir göstərir. Buna görə də Tehran Azərbaycanla münasibətlərdə hər hansı xarici hərbi iştirak ehtimalını öz milli təhlükəsizliyinə təhdid kimi qəbul edə bilər. Burada təhlükəli məqam odur ki, qarşılıqlı şübhə yanlış hesablamalara və sərhəddə təsadüfi insidentlərin daha böyük böhrana çevrilməsinə səbəb ola bilər.

İranın parçalanması və Cənubi Azərbaycanın müstəqilliyi, yaxud Azərbaycanla birləşməsi məsələsi isə daha ciddi yanaşma tələb edir. ABŞ və İsrailin İrana qarşı hərbi təzyiq göstərməsi, İranın hərbi və siyasi imkanlarının zəiflədilməsi, ölkə daxilində etirazların və etnik narazılıqların artması mümkün parçalanma ssenariləri barədə müzakirələri gücləndirə bilər. Ancaq bu amillər ABŞ-İsrailin Cənubi Azərbaycanı Azərbaycan Respublikasına birləşdirmək planı hazırladığını sübut etmir. Belə bir planın mövcudluğunu təsdiqləyən açıq, etibarlı siyasi sənəd və ya rəsmi bəyanat yoxdur.

Üstəlik, İranın parçalanması Azərbaycan üçün avtomatik olaraq tarixi fürsət demək deyil. Əksinə, qonşu dövlətdə mərkəzi hakimiyyətin çökməsi, silahlı qrupların meydana çıxması, qaçqın axını, sərhəd təhlükəsizliyinin pozulması və etnik qarşıdurmalar Azərbaycanın qarşısında çox ciddi problemlər yarada bilər. Cənubi Azərbaycanda siyasi özünütəyinetmə tələbinin hansı formada ortaya çıxacağı, bu prosesin dinc və siyasi yolla, yoxsa silahlı qarşıdurma şəraitində inkişaf edəcəyi də əvvəlcədən məlum deyil. Azərbaycan dövlətinin marağı qeyri-sabit və parçalanmış İran deyil, sərhədləri təhlükəsiz, qonşuluq münasibətləri idarəolunan və regional əməkdaşlığa açıq olan İrandır. Bu mövqe emosional deyil, dövlətçilik məntiqindən irəli gəlir.

Bu ssenaridə Türkiyənin mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İranın zəifləməsi Türkiyənin Cənubi Qafqaz və Orta Asiyada təsir imkanlarını artıra bilər. Lakin İranın parçalanması Türkiyə üçün də ciddi təhlükələr doğurar. Xüsusilə kürd məsələsi Ankara üçün strateji həssaslıqdır. İranın şimal-qərbində və qərbində mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi kürd siyasi və silahlı təşkilatlarının fəallaşmasına şərait yarada bilər. Bu isə Türkiyənin öz sərhədlərində yeni təhlükəsizlik problemi ilə üzləşməsi deməkdir. Türkiyə buna görə İranın hərbi baxımdan zəifləməsini müəyyən dərəcədə öz maraqlarına uyğun hesab edə bilsə də, dövlətin parçalanmasına və nəzarətsiz xaosa çevrilməsinə maraqlı olmaya bilər.

Məhz bu nöqtədə Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərindəki son gərginliklərə də diqqət yetirmək lazımdır. Oktyabrın 30-da Prezident İlham Əliyevin Ankarada keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının sammitində iştirak etməməsi iki ölkə münasibətlərində soyuqluq barədə müzakirələrə səbəb oldu. Associated Press və Reuters bu gərginliyin səbəbləri arasında Azərbaycanda məktəblərdə hicabla bağlı məhdudiyyətlərə Türkiyədə verilən reaksiyanı və Bakının İsraillə yaxın münasibətlərini göstərib. Azərbaycan tərəfi isə daxili işlərinə müdaxiləni qəbul etmədiyini bildirib. 

Bu gərginliyi yalnız İran müharibəsi ilə izah etmək doğru deyil. Burada daxili siyasət, dini-sekulyar münasibətlər, İsrailə yanaşma və regional liderlik məsələləri də var. Türkiyə İranın parçalanmasının kürd separatizminə təkan verə biləcəyindən narahatdırsa, Azərbaycanla münasibətlərində də daha ehtiyatlı mövqe tuta bilər. Ancaq bundan Ankara ilə Bakı arasında İranın gələcəyi barədə strateji qarşıdurma yarandığı nəticəsini çıxarmaq üçün hələ əsas yoxdur. İki ölkənin maraqları bütün məsələlərdə üst-üstə düşməsə də, onların təhlükəsizlik, enerji və nəqliyyat sahələrində əməkdaşlığı hər iki tərəf üçün vacib olaraq qalır.

Oktyabrın sonunda Tehranda keçirilən görüşlər isə bu regional hesablamaların başqa tərəfini göstərir. Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistanın nümayəndələrinin İran rəhbərliyi ilə təmasları təsadüfi diplomatik hadisə deyildi. Bu üç dövlət avqustun 7-də Məkkədə birgə müdafiə sazişi imzalamışdı. Oktyabrın 26-da həmin ölkələrin yüksək səviyyəli nümayəndələri Tehranda İran rəsmiləri ilə görüşərək regional təhlükəsizlik və gərginliyin azaldılması məsələlərini müzakirə etdilər. Bu görüş İranın həmin müdafiə sazişinə qoşulması demək deyil; əksinə, məqsəd münaqişənin daha geniş regional müharibəyə çevrilməsinin qarşısını almaq üçün dialoq kanalı yaratmaq idi. 

Bu diplomatik təmasların mühüm mesajı var: Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı İranın zəifləməsindən müəyyən geosiyasi fayda əldə edə bilsələr də, onun tamamilə nəzarətdən çıxmasını istəmirlər. Çünki belə bir vəziyyət Fars körfəzindən tutmuş Cənubi Qafqaza qədər bütün regionda təhlükəsizlik boşluğu yarada bilər. Türkiyənin Tehranda danışıqlarda iştirakı da onun yalnız ABŞ və İsrailin hərbi strategiyasına uyğun hərəkət etmədiyini göstərir. Ankara öz regional təhlükəsizlik maraqlarını müstəqil şəkildə qorumağa çalışır.

Zəngəzur və ya TRIPP marşrutu məsələsi də İran böhranından kənarda düşünülə bilməz. ABŞ-ın Ermənistanla 2026-cı ilin əvvəlində açıqladığı bağlantı təşəbbüsləri Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirəcək nəqliyyat əlaqələrinin bərpasını, eyni zamanda Ermənistanın suverenliyinin və yurisdiksiyasının qorunmasını nəzərdə tutur. Bu layihə təkcə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin məsələsi deyil. O, Orta Dəhlizin gələcəyinə, Türkiyənin Mərkəzi Asiyaya çıxışına, Avropanın alternativ təchizat yollarına və İranın şimal sərhədindəki geosiyasi balansına təsir göstərir. 

İran bu marşruta niyə həssas yanaşır? Çünki Ermənistanla sərhəd İran üçün şimal istiqamətində geosiyasi çıxışlardan biridir. Azərbaycanla Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçən yolun açılması Tehranın regional tranzit mövqeyinə təsir edə bilər. İran üçün əsas narahatlıq yolun açılması deyil, onun hansı hüquqi və təhlükəsizlik rejimi altında işləyəcəyidir. Əgər marşrut Ermənistanın suverenliyi çərçivəsində, gömrük və sərhəd nəzarəti saxlanılmaqla fəaliyyət göstərərsə, bu, İranın ərazi bütövlüyünə birbaşa təhdid yaratmır. Lakin marşrut ekstraterritorial nəzarət mexanizminə çevrilərsə və İranın Ermənistanla sərhəd bağlantısını faktiki zəiflədərsə, Tehran bunu strateji itki kimi qiymətləndirə bilər.

ABŞ üçün İranın təsir imkanlarının zəifləməsi müəyyən geosiyasi üstünlüklər yarada bilər, lakin bu, İranın dövlət kimi parçalanmasının zəruri şərt olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, sabit və işlək nəqliyyat marşrutları üçün regionda dövlətlərin mövcudluğu, sərhədlərin tanınması və təhlükəsizlik təminatları vacibdir. Xaos üzərində qurulan dəhliz uzunmüddətli iqtisadi layihə ola bilməz.

Azərbaycanın qarşısında duran əsas seçim də burada müəyyənləşir. Bakı nə İranın hərbi təzyiqi qarşısında geri çəkilməli, nə də böyük dövlətlərin İranla bağlı strategiyalarına düşünülməmiş şəkildə qoşulmalıdır. Azərbaycan öz ərazisinin başqa dövlətə qarşı hərbi əməliyyatlarda istifadə olunmasına yol verməməli, eyni zamanda suverenliyinə və mülki infrastrukturuna yönələn istənilən təhdidə qarşı beynəlxalq hüquqa uyğun mövqe nümayiş etdirməlidir. Türkiyə ilə münasibətlərdə yaranan fikir ayrılıqları da açıq siyasi dialoqla aradan qaldırılmalıdır. Çünki regionda böhran dərinləşdikcə Bakı ilə Ankaranın bir-birindən uzaqlaşması hər iki dövlətin geosiyasi imkanlarını zəiflədə bilər.

Ən vacib nəticə budur: İranın gələcəyi yalnız İranın daxili məsələsi deyil, lakin onun taleyi barədə qərarı xarici güclərin geosiyasi planları müəyyən etməməlidir. Azərbaycanın milli marağı İranın parçalanmasında deyil, sərhədlərinin toxunulmazlığında, Cənubi Qafqazda sabitliyin qorunmasında və nəqliyyat layihələrinin təhlükəsiz şəkildə reallaşmasındadır.