Türk Dünyası,Siyasi
Şuşadan verilən siyasi mesaj: Azərbaycan–Türkiyə müttəfiqliyinin görünən və görünməyən tərəfləri
Noyabrın 8-də Şuşada Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın mətbuata verdikləri bəyanatlar ilk baxışda iki qardaş ölkə arasında ənənəvi dostluq və həmrəylik münasibətlərinin növbəti nümayişi kimi görünə bilər. Lakin bu çıxışların siyasi məzmununa, seçilmiş ifadələrə, vurğulanan məsələlərin ardıcıllığına və xüsusilə bəzi fikirlərin təkrarlanmasına diqqət yetirdikdə daha geniş mənzərə ortaya çıxır. Burada söhbət yalnız keçmiş Zəfərin qeyd edilməsindən getmir. Şuşada verilən mesajlar Azərbaycanın müharibədən sonrakı geosiyasi mövqeyini, Türkiyə ilə müttəfiqliyin mahiyyətini, regionda formalaşan yeni güc münasibətlərini və iki dövlətin gələcək strateji davranış istiqamətlərini əhatə edir.
Bu çıxışların ən diqqətçəkən cəhətlərindən biri hər iki prezidentin Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin möhkəmliyinə xüsusi yer ayırmasıdır. İlham Əliyev açıq şəkildə bildirir ki, iki ölkənin birliyini və qardaşlığını sarsıtmaq istəyənlər öz məqsədlərinə çata bilməyəcəklər. Daha sonra bu fikri konkretləşdirərək heç kimə iki ölkənin arasına girməyə, şəxsi maraqlar naminə onların həmrəyliyinə kölgə salmağa imkan verilməyəcəyini vurğulayır. Rəcəb Tayyib Ərdoğan da eyni məzmunlu fikri səsləndirərək Şuşa Bəyannaməsi ilə müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldilmiş münasibətləri zəiflətmək istəyənlərin dünən də, bu gün də, sabah da məqsədlərinə nail olmayacaqlarını bildirir.
Bu ifadələr təsadüfi diplomatik nəzakət kimi qiymətləndirilməməlidir. Çünki prezidentlər sadəcə münasibətlərin yaxşı olduğunu demirlər, onların qorunmasının zəruriliyini də xüsusi olaraq gündəmə gətirirlər. Siyasi dildə bu, münasibətlərin mövcud vəziyyətini təsdiqləməklə yanaşı, mümkün təzyiqlərə, manipulyasiyalara və münasibətləri zəiflətməyə yönələn cəhdlərə qarşı qabaqlayıcı mövqe nümayiş etdirməkdir.
Burada bir məqamı dəqiq ayırmaq lazımdır: prezidentlər konkret olaraq hansısa dövləti, siyasi qüvvəni və ya təşkilatı iki ölkə arasındakı münasibətləri pozmağa cəhd göstərməkdə ittiham etmirlər. Onların çıxışlarında belə bir ünvanlandırma yoxdur. Buna görə də həmin fikirləri konkret bir ölkəyə yönəlmiş ittiham kimi təqdim etmək doğru olmazdı. Ancaq hər iki liderin eyni məsələyə ayrıca və açıq şəkildə toxunması onu göstərir ki, müttəfiqliyin qorunması onların siyasi gündəliyində mühüm yer tutur. Bu, həm daxili auditoriyaya, həm də beynəlxalq siyasi mühitə ünvanlanmış mesajdır: Azərbaycan və Türkiyə münasibətləri ayrı-ayrı gündəlik siyasi maraqlardan asılı olan müvəqqəti yaxınlıq deyil.
Məsələnin başqa bir tərəfi də var. Türkiyə və Azərbaycan münasibətləri nə qədər yaxın olsa da, iki dövlətin geosiyasi mövqeləri, iqtisadi imkanları, beynəlxalq əlaqələri və regional maraqları tamamilə eyni deyil. Türkiyə daha geniş coğrafiyada fəaliyyət göstərən, NATO üzvü olan, Yaxın Şərq, Aralıq dənizi, Qara dəniz, Qafqaz və Mərkəzi Asiyada müxtəlif maraqları olan dövlətdir. Azərbaycan isə Cənubi Qafqazın geosiyasi balansında, Xəzər hövzəsində, enerji və nəqliyyat marşrutlarında mühüm mövqeyə malikdir. Belə fərqli imkan və məsuliyyətlərə malik iki dövlətin münasibətlərinin davamlılığı emosional yaxınlıqdan əlavə, siyasi koordinasiya və qarşılıqlı maraqların uzlaşdırılmasını tələb edir. Şuşada səslənən fikirlərin əhəmiyyəti də məhz buradadır.
İlham Əliyevin çıxışında diqqət çəkən digər mühüm məqam Türkiyənin 44 günlük müharibədəki rolunun dəqiq ifadə edilməsidir. Prezident Türkiyənin müharibənin ilk saatlarından Azərbaycanın yanında olduğunu, Ərdoğanın verdiyi siyasi bəyanatın və telefon danışığının Azərbaycan xalqına əlavə güc verdiyini xüsusi vurğulayır. Xüsusilə “Azərbaycan tək deyil, Türkiyə onun yanındadır” ifadəsini tarixi sözlər kimi xatırladır. Burada Türkiyənin rolu hərbi əməliyyatlarda birbaşa iştirak kimi deyil, siyasi və mənəvi dəstək, beynəlxalq mühitdə Azərbaycanın təklənməsinin qarşısının alınması və müharibənin ilk anlarından nümayiş etdirilən strateji həmrəylik kimi təqdim olunur.
Bu fərqləndirmə mühümdür. Prezidentin çıxışında Türkiyənin dəstəyi Azərbaycanın hərbi qələbəsini əvəz edən və ya Azərbaycan Ordusunun rolunu kölgədə qoyan amil kimi göstərilmir. Əksinə, Azərbaycan Ordusunun döyüş meydanında qazandığı uğurlar ayrıca qeyd edilir, Türkiyənin siyasi dəstəyi isə həmin mübarizənin mühüm mənəvi və diplomatik dayağı kimi qiymətləndirilir. Beləliklə, iki fərqli, lakin bir-birini tamamlayan faktor ön plana çıxır: qələbəni təmin edən Azərbaycanın öz hərbi-siyasi iradəsi və bu iradəni beynəlxalq müstəvidə dəstəkləyən Türkiyə amili.
Əslində, 2020-ci ildə Türkiyənin mövqeyi regional güc balansına dair mühüm siqnal idi. Ankara müharibənin ilk günlərindən Azərbaycanın yanında olduğunu açıq bəyan etməklə Cənubi Qafqazda baş verən proseslərin Türkiyənin strateji maraqlarından kənarda olmadığını göstərdi. Bu, regionda mövcud olan digər güc mərkəzlərinə də ünvanlanmış siyasi mesaj idi. Türkiyə bununla Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə dəstəyini ifadə etməklə yanaşı, Cənubi Qafqazın gələcək siyasi arxitekturasında iştirak etmək niyyətini də nümayiş etdirdi. Bununla belə, Türkiyənin siyasi dəstəyini müharibənin bütün hərbi nəticələrinin yeganə səbəbi kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Azərbaycanın qələbəsinin əsasını öz ordusunun hazırlığı, dövlətin siyasi iradəsi, hərbi-texnoloji imkanları və xalqın səfərbərliyi təşkil edirdi.
Şuşa Bəyannaməsinin çıxışlarda xüsusi vurğulanması da təsadüfi deyil. İlham Əliyev bildirir ki, 44 günlük müharibədən yeddi ay sonra Şuşada imzalanmış Bəyannamə iki ölkə arasında mövcud olan tarixi müttəfiqliyi rəsmi hüquqi-siyasi çərçivəyə saldı. Ərdoğan da bu sənədi qardaşlığın institusional möhkəmləndirilməsi kimi təqdim edir. Burada mühüm fərq ondan ibarətdir ki, qardaşlıq tarixi, mədəni və mənəvi yaxınlığa əsaslanır, müttəfiqlik isə konkret siyasi öhdəliklər və strateji koordinasiya tələb edir. Başqa sözlə, Şuşa Bəyannaməsi emosional yaxınlığı dövlətlərarası münasibətlərin daha sistemli mexanizminə çevirmək məqsədi daşıyır.
Bu, xüsusilə indiki beynəlxalq şəraitdə vacibdir. Çünki dövlətlər arasında münasibətlərin yalnız liderlərin şəxsi əlaqələrindən və siyasi bəyanatlardan asılı qalması uzunmüddətli sabitlik üçün kifayət etmir. Liderlər dəyişə bilər, beynəlxalq şərait dəyişə bilər, iqtisadi maraqlar fərqli istiqamətlərə yönələ bilər. Davamlı müttəfiqlik isə təhlükəsizlik, müdafiə, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, diplomatiya və institusional əməkdaşlıq sahələrində işlək mexanizmlərin mövcudluğunu tələb edir. Şuşada hər iki prezidentin müttəfiqliyi dönə-dönə vurğulaması məhz bu münasibətlərin siyasi davamlılığına verilən əhəmiyyəti göstərir.
Ərdoğanın çıxışında Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcəyinə dair fikirlər də ayrıca təhlilə layiqdir. Türkiyə Prezidenti təşkilatın daha güclü və institusional quruma çevrilməsi üçün çalışacaqlarını bildirir və Azərbaycanın sədrliyi dövründə göstərdiyi səyləri yüksək qiymətləndirir. Bu, sadəcə təşəkkür ifadəsi deyil. Burada Türkiyənin Türk dünyasına münasibətdə gələcək prioritetlərindən biri görünür: mədəni və tarixi yaxınlığı daha işlək siyasi-iqtisadi əməkdaşlıq mexanizmlərinə çevirmək.
Lakin Türk dünyasının inteqrasiyasını yalnız ortaq dil, tarix və etnik mənsubiyyət üzərində qurmaq mümkün deyil. Dövlətlərin iqtisadi strukturları, xarici siyasət prioritetləri, təhlükəsizlik maraqları və beynəlxalq öhdəlikləri fərqlidir. Ona görə də real inteqrasiya üçün nəqliyyat və logistika əlaqələrinin genişləndirilməsi, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, enerji və rəqəmsal infrastrukturun əlaqələndirilməsi, investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması və ortaq iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi lazımdır. Ərdoğanın təşkilatın daha institusional quruma çevrilməsinə dair fikri bu baxımdan mühüm siyasi istiqamət göstərir. Türk dünyasının gücü yalnız birlik haqqında bəyanatların sayından deyil, dövlətlərin birlikdə hansı nəticələri əldə edə bilməsindən asılı olacaq.
İlham Əliyevin çıxışında diqqətdən yayınmamalı başqa bir məqam Azərbaycanın Türkiyənin regional və qlobal gücünü öz təhlükəsizlik və inkişaf mühitinin mühüm amili kimi qiymətləndirməsidir. Prezident Türkiyənin güclü iqtisadiyyatını, sənaye potensialını və beynəlxalq siyasi çəkisini xüsusi qeyd edir. Bu fikrin arxasında sadə, lakin mühüm geosiyasi məntiq dayanır: güclü Türkiyə Azərbaycanın regional manevr imkanlarını genişləndirir, Azərbaycanın güclənməsi isə Türkiyənin Cənubi Qafqaz və Xəzər hövzəsindəki mövqelərini möhkəmləndirir. Bu münasibət birtərəfli asılılıq deyil, qarşılıqlı strateji tamamlanma kimi təqdim olunur.
Prezidentlərin Zəngəzur dəhlizinə toxunması da diqqətəlayiqdir. İlham Əliyev siyasi, iqtisadi, enerji, investisiya və nəqliyyat əlaqələri sırasında bu məsələnin müzakirə olunduğunu bildirir. Ərdoğanın çıxışında isə daha çox Qarabağın bərpası və Türkiyənin bu prosesdə iştirakı ön plana çıxır. Burada iki istiqamət bir-birini tamamlayır: bir tərəfdən, müharibədən sonra azad edilmiş ərazilərdə həyatın bərpası, digər tərəfdən, Cənubi Qafqazın nəqliyyat xəritəsinin yenidən qurulması.
Zəngəzur marşrutu yalnız Azərbaycanla Naxçıvan arasında əlaqənin təmin edilməsi məsələsi deyil. Bu marşrutun reallaşması Şərq-Qərb nəqliyyat əlaqələrinə, Türkiyənin Mərkəzi Asiyaya çıxış imkanlarına və region ölkələrinin iqtisadi münasibətlərinə təsir göstərə bilər. Eyni zamanda, bu məsələ Ermənistanın suverenliyi, sərhəd və gömrük nəzarəti, regional təhlükəsizlik kimi həssas mövzularla bağlıdır. Buna görə də onun gələcəyi siyasi bəyanatlardan daha çox, konkret hüquqi razılaşmalardan və tərəflərin praktiki öhdəliklərindən asılıdır. Real siyasət baxımından əsas məsələ marşrutun adından daha çox, onun hansı hüquqi rejimlə və hansı iqtisadi şərtlərlə fəaliyyət göstərəcəyidir.
Ərdoğanın çıxışında Qarabağın bərpasına dair konkret layihələrin qeyd olunması da xüsusi məna daşıyır. Cəbrayılda Azərbaycan-Türkiyə Beynəlxalq Meşə Təlim Mərkəzi və Ağıllı Tingçilik Müəssisəsinin yaradılması, Ağdamda Türkiyənin dəstəyi ilə məktəb tikintisinə başlanılması göstərir ki, əməkdaşlıq yalnız siyasi və təhlükəsizlik sahələri ilə məhdudlaşmır. Türkiyə Qarabağın müharibədən sonrakı iqtisadi və sosial həyatının qurulmasında da iştirak edir. Bu, müttəfiqliyin gündəlik həyatla əlaqələndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki əraziyə nəzarətin bərpası ilə həmin ərazidə davamlı həyatın qurulması eyni məsələ deyil. Məktəb, istehsal müəssisəsi, kənd təsərrüfatı infrastrukturu, iş yerləri və sosial xidmətlər olmadan bərpa prosesi tam nəticə verə bilməz.
Prezidentlərin çıxışlarında Ermənistanla münasibətlərin normallaşması məsələsi də diqqətə çatdırılır. İlham Əliyev sülh sazişinin paraflandığını, lakin hələ imzalanmadığını bildirir və prosesin konkret nəticələrə gətirib çıxaracağına ümid etdiyini qeyd edir. Ərdoğan isə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizəsini dəstəklədikləri kimi, regionda dayanıqlı sülhün qurulması istiqamətində səylərini də dəstəklədiklərini vurğulayır.
Bu, Türkiyənin mövqeyində mühüm siyasi keçidi göstərir: müharibə dövründə Azərbaycanın yanında olmaqla yanaşı, müharibədən sonrakı mərhələdə sülhün və regional sabitliyin formalaşmasına dəstək vermək.
Burada Azərbaycanın maraqları da aydındır. Qələbənin strateji nəticələrinin qorunması üçün regionda uzunmüddətli sabitlik, kommunikasiyaların açılması, iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi və yeni münaqişə risklərinin azaldılması vacibdir. Sülh yalnız siyasi sənəd deyil; o, Azərbaycanın regional iqtisadi imkanlarını genişləndirə, nəqliyyat və logistika layihələrinin təhlükəsizliyini artıra və ölkənin beynəlxalq mövqelərini möhkəmləndirə bilər. Ancaq davamlı sülh qarşılıqlı öhdəliklərin yerinə yetirilməsini tələb edir. Bu prosesin uğuru yalnız bəyanatlarla deyil, konkret addımlarla ölçüləcək.
Şuşada verilən bəyanatların ümumi siyasi mənzərəsində bir mühüm nəticə ortaya çıxır: Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri artıq yalnız keçmişin ortaq tarixi və müharibə dövründəki həmrəylik üzərində qurulmur. Bu münasibətlər gələcəyin təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, nəqliyyat, enerji və regional inteqrasiya məsələlərinə bağlanır. Hər iki prezidentin qardaşlığın sarsılmazlığına xüsusi diqqət yetirməsi isə göstərir ki, bu strateji xəttin qorunması ayrıca siyasi prioritet kimi qəbul edilir.
Bununla belə, iki ölkənin qarşısında mühüm vəzifə dayanır. Müttəfiqliyin gücü yalnız onun nə qədər tez-tez bəyan edilməsində deyil, hansı nəticələri ortaya qoymasındadır. Birgə iqtisadi layihələr, qarşılıqlı investisiyalar, müdafiə sənayesində əməkdaşlıq, təhsil və texnologiya mübadiləsi, Türk Dövlətləri Təşkilatının real institusional imkanlarının artırılması bu münasibətlərin gələcək dayanıqlığını müəyyən edəcək. Əks halda, ən güclü siyasi şüarlar belə zamanın və dəyişən beynəlxalq şəraitin sınaqları qarşısında yetərli olmaya bilər.
Şuşada hər iki prezidentin verdiyi mesajın əsas mahiyyəti də budur: Azərbaycan və Türkiyə keçmişdə bir-birinə siyasi dayaq olublar, bu gün strateji müttəfiqdirlər və gələcəkdə də bu münasibətləri qorumaq niyyətindədirlər. Bu, başqa dövlətlərə qarşı yönəlmiş ittifaq kimi deyil, regionda sabitlik, əməkdaşlıq və təhlükəsizlik üçün öz maraqlarını uzlaşdıran iki dövlətin strateji tərəfdaşlığı kimi qiymətləndirilməlidir. Lakin bu tərəfdaşlığın davamlılığı üçün siyasi iradə ilə yanaşı, iqtisadi və institusional əsaslar da möhkəmləndirilməlidir.
Zəfərin altıncı ildönümündə Şuşada səslənən bəyanatların əsl siyasi mənası məhz burada üzə çıxır: qələbə keçmişin tarixi hadisəsi olaraq qalmaqla kifayətlənməməli, Azərbaycanın və Türkiyənin gələcək inkişafı üçün konkret siyasi, iqtisadi və geostrateji imkanlara çevrilməlidir.
11:20 09.11.2026
Oxunuş sayı: 183
