Qarabağ üçün NƏHƏNG PLAN: 2030-a qədər əhali 100 mini keçəcək
Azərbaycan 2027–2030-cu illəri əhatə edəcək yeni sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyasının və Böyük Qayıdışa dair II Dövlət Proqramının növbəti mərhələsinə hazırlaşır. Bu sənədlər 2022–2026-cı illərdə həyata keçirilən siyasətin davamı olaraq həm işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası və məskunlaşdırılmasını, həm də iqtisadiyyatın yeni istiqamətlər üzrə inkişafını müəyyənləşdirəcək. Prezidentin 2025-ci il 30 may tarixli sərəncamı ilə hər iki sənədin layihəsinin hazırlanması tapşırılıb. Hazırda iqtisadi gündəmdə qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi, investisiyaların artırılması, yeni sənaye sahələrinin yaradılması və Qarabağda məskunlaşmanın sürətləndirilməsi xüsusi yer tutur. Son açıqlanan göstəricilərə görə, 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında ÜDM real ifadədə 1,2 faiz, qeyri-neft-qaz ÜDM-i isə 2,1 faiz artıb. Əsas kapitala yönəldilən investisiyalar 10 faiz yüksəlib. Eyni dövrdə strateji valyuta ehtiyatları təxminən 91 milyard dollara, xarici ticarət balansının müsbət saldosu isə 10 milyard dollardan çox olub. Yeni mərhələdə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi istiqamətində dağ-mədən və metallurgiya sənayesinə də xüsusi diqqət ayrılır. Sentyabrın 23-də 2027–2030-cu illəri əhatə edən bu sahə üzrə Dövlət Proqramı təsdiqlənib. Sənəddə xammaldan son məhsula qədər dəyər zəncirinin inkişafı, mineral resurslardan səmərəli istifadə və metallurgiya məhsullarının ixrac potensialının artırılması nəzərdə tutulur. Bu fonda 2030-cu ilə qədər qarşıya qoyulan hədəflərin reallaşdırılması, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda qayıdış prosesinin növbəti mərhələsi və qeyri-neft sektorunda hansı sahələrin daha sürətli nəticə verə biləcəyi ilə bağlı müxtəlif yanaşmalar mövcuddur.
Mövzu ilə bağlı Milli Məclisin deputatı Tural Gəncəliyev Crossmedia.az-a açıqlamasında bildirib ki, “Böyük Qayıdış” Dövlət Proqramının birinci mərhələsi 2026-cı ilə qədər uğurla həyata keçirilib: "Bu proqramda əsas güc, torpaqlarımızın işğaldan azad edilməsindən sonra insanların geri qayıtmasının mümkün olması üçün infrastruktura — yolların, tunellərin çəkilməsinə, yaşayış məskənlərinin, fabriklərin və digər böyük tikinti-bərpa işlərinin həyata keçirilməsinə yönəldilib. Bu gün Qarabağda 40 mindən çox sakin məskunlaşıb. Orada işləyən, yaşayan və daimi olmasa da, müvəqqəti ezam olunan bütün vətəndaşlarımızın sayını hesablasaq, 90 mindən çox insan Qarabağda yaşayır. Torpaqlarımız üzərində tam suverenliyimizin bərpasından, yəni 2023-cü ildən cəmi üç il keçdiyini nəzərə alsaq, bu, çox yaxşı göstəricidir. Xüsusilə nəzərə alsaq ki, işğal vaxtı şəhərlər, qəsəbələr yer üzündən silinib, 1 milyondan çox mina basdırılıb. Yəni belə qısa zamanda “Böyük Qayıdış” proqramı uğurla həyata keçirilib. Növbəti mərhələ də artıq hazırlanaraq ölkə rəhbərliyinə təqdim edilib. Bu mərhələ 2027–2030-cu illəri əhatə edəcək. Burada əvvəlki dövrlərdə olduğu kimi, güclü infrastruktur obyektlərinin tikilməsi ilə yanaşı, daha çox intensiv qayıdışa — insanların geri qayıtması məsələsinə üstünlük veriləcək".
Deputat qeyd edib ki, dünya təcrübəsinə və son zamanlar baş vermiş münaqişələrə baxdıqda şahidi oluruq ki, belə məsələlər onilliklər ərzində davam edə bilir: "Müharibələrdən sonra ölkələrin düşdüyü vəziyyət göz önündədir. Ona görə də önəmlidir ki, biz heç bir ölkədən və ya beynəlxalq təşkilatdan yardım almadan, heç kimin resurslarından istifadə etmədən, yalnız öz resurslarımızın gücünə bu işləri həyata keçiririk. Üstəlik, 1 milyondan çox minanın olması problemi hər gün Qarabağda insanların həyatına təsir edir, çətinliklər yaradır. Buna baxmayaraq, ölkəmiz bu işləri görməkdə davam edir. Bu gün məlumdur ki, Şuşa və Xankəndi kimi şəhərlərdə məskunlaşma intensiv şəkildə başlanılıb. Eyni zamanda Laçın, Kəlbəcər və digər şəhərlərdə də bu proses uğurla həyata keçirilir. Xankəndi və Şuşa daha çox mədəniyyət və şəhər mərkəzi — urban məkan kimi nəzərdə tutulur və qayıdış bu istiqamətdə aparılır. Ağdam isə daha çox sənaye müəssisələrinin, böyük Sənaye Parkının salınması və insanların işlə təmin olunması baxımından böyük şəhər kimi önəmli rol oynayacaq. Eyni zamanda, aqrotəsərrüfat və kənd təsərrüfatı istiqamətində Füzuli, Zəngilan və Cəbrayıl kimi şəhərlərin və ətraf qəsəbələrin potensialı nəzərə alınmaqla bu proqram həyata keçiriləcək. Göründüyü kimi, burada bütün aspektlər nəzərə alınır: Xankəndi və Şuşa mədəniyyət, turizm, otellər və Qarabağın mərkəzi şəhərləri kimi inkişaf etdirilir. Ağdam sənaye parkları, müəssisələr və böyük iş yerlərinin açılacağı mərkəz kimi planlaşdırılır. Füzuli, Cəbrayıl və Zəngilan kənd təsərrüfatı və böyük potensiala malik regionlar kimi nəzərdə tutulur. Laçın isə çox gözəl turizm potensialı olan və insanların artıq qayıdıb yaşadığı məkan kimi inkişaf edir. Bu tədbirlər nəticəsində 2030-cu il üçün Qarabağı tamamilə başqa bir obrazda — on minlərlə insanın qayıtdığı, 100 mindən bəlkə də daha çox insanın daimi yaşadığı bir məkan kimi görəcəyik".
Azad Vətən Partiyasının sədri Akif Nağı açıqlamasında bildirib ki, Azərbaycanda inkişaf bütün istiqamətlərdə gedir:
"Vaxtaşırı sənədlər, proqramlar qəbul olunur və uğurla həyata keçirilir. İndi növbəti müzakirələr həm Böyük Qayıdışın — Qarabağa və Şərqi Zəngəzura qayıdışın ikinci dövlət proqramı, ikinci böyük mərhələsi layihəsi üzərində, həm də bütövlükdə Azərbaycanın inkişafı ilə bağlı 2030-cu illərə qədər olan dövrü əhatə edən əsas istiqamətlərin müəyyənləşdirilməsi üzərində gedir. Təbii ki, bu gün inkişaf indiyədək aparılan siyasətin davamı kimi gedəcək. Necə ki, indi həm işğaldan azad olunmuş ərazilərdə, həm də bütövlükdə Azərbaycanda uğurlu siyasət həyata keçirilirsə, həmin siyasətin davamı aparılacaq. Burada yeni Strategiya üzrə Prezidentin son çıxışlarında müəyyən istiqamətlər və nüanslar qeyd olunur. Əsas diqqət qeyri-neft sektorunun gücləndirilməsinə, ora daha çox vəsaitin ayrılmasına və inkişafın daha ciddi şəkildə təmin olunmasına yönəldilir. Ona görə də Azərbaycan bəzi böyük və müstəqil dövlətlərin, o cümlədən Qazaxıstanın və Özbəkistanın təcrübəsindən istifadə etməyə çalışır. Onlarla və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əməkdaşlığımız var. Azərbaycan dünyanın aparıcı dövlətlərindən birinə, regionun lider dövlətinə çevrilib. Azərbaycanın daxili və xarici siyasətindən artıq öyrənirlər, baxırlar və nəticələr çıxarırlar. “Azərbaycan modeli” deyilən bir ifadə artıq mövcuddur".
Tarixçi qeyd edib ki, neft-qaz sənayesi də inkişaf etməlidir. Azərbaycan büdcəsinin gəlirləri oradan gəlir və bundan çəkinməyə ehtiyac yoxdur: "Bu istiqamətdə də Azərbaycan Prezidenti tərəfindən və sənədlərdə göstərilir ki, yeni mənbələrin və neft-qaz yataqlarının tapılması ilə bağlı işlər gedir. Bu istiqamətdə kəşfiyyat işləri müsbət xəbərlər və məlumatlar ortaya qoyur. Təbii ki, neft-qaz bu gün dünyada aparılan siyasətin mərkəzi bəndlərindən biridir. Kimin bu ehtiyatları varsa, o, dünyada öz mövqeyini həm qəbul etdirə bilir, həm gəlir götürür, həm də problemləri aradan qaldırır. Ona görə bu istiqamətdə işlər yeni strategiyalarda da davam etdiriləcək. Neft-qaz sənayesinin daha az sərfiyyatla məhsul verməsi və gəlir gətirməsi istiqamətində düşünülür, yeni yataqların istifadəyə verilməsi planlaşdırılır. Eyni zamanda neft-qaz sənayesinin verdiyi imkanlardan qeyri-neft sənayesinin inkişafı üçün də istifadə olunur və burada ciddi nəticələr var. Bu, bir tərəfdən turizm sahəsi, digər tərəfdən kənd təsərrüfatı məhsulları, yüngül və ağır sənayenin inkişafı ilə bağlıdır. Bu istiqamətdə də ciddi işlər görülür. Əsas məsələlərdən biri də Qarabağa qayıdışla bağlıdır. Bu proses sürətlə gedir, hər gün, hər həftə köçlər həyata keçirilir və birinci mərhələ uğurla icra olunur. Bütün Qarabağ və Şərqi Zəngəzur geniş tikinti meydançasına çevrilib. Artıq ciddi bir baza, bazis və infrastruktur yaranıb. Bu da ən ağır və çətin məsələdir. Ondan sonra digər işləri həmin bazanın üzərində aparmaq daha asandır. Bu istiqamətdə işlər gedir və bundan sonra daha da sürətlənəcək. Nəzərdə tutulur ki, o ərazilərdə daha geniş sahədə müəssisələr tikilsin, oraya köçən insanlar işlə təmin olunsunlar. Ən vacib məsələlərdən biri də bütövlükdə Azərbaycan iqtisadiyyatına, xüsusilə işğaldan bərpa olunan sahələrə xarici investorların cəlb olunmasıdır. Yeni proqramda da bu istiqamətdə düşünülür, xarici investorların cəlb olunması formaları axtarılır. Eyni zamanda hesab edirəm ki, yeni Strategiyada yaşayış evlərinin tikintisi ilə bağlı yerli əhalinin imkanlarından da istifadə olunmalıdır. Təkcə dövlət və ya dövlətin etibar etdiyi şirkətlər tərəfindən deyil, əhalinin özünə də maliyyə vəsaiti verilməlidir ki, öz evini özü tikə bilsin. Hesab edirəm ki, bu istiqamətdə də nəticələr gözləmək mümkündür. Bütövlükdə hesab edirəm ki, geniş işlər nəzərdə tutulur. Azərbaycan bütövlükdə, o cümlədən işğaldan azad olunmuş ərazilərdə növbəti illər ərzində çox ciddi nəticələr əldə edəcək. Sosial yönümlü siyasət istiqamətində də müəyyən fikir və təkliflər var: çoxuşaqlı ailələr, uşaq pulu və insanların pensiyaları ilə bağlı məsələlər yeni Strategiyanın əsas istiqamətlərindən biri olacaq".
İqtisadçı ekspert Pərviz Heydərov isə qeyd edib ki, bu göstəricilərə necə əsasən nail olmaq məsələsində əsas hökumətin baxış bucağından görünən tərəf ondan ibarətdir ki, son günlər Prezident dağ-mədən sənayesinin inkişafı ilə bağlı müşavirə keçirib və müvafiq dövlət proqramı qəbul olunub: "Bu göstərir ki, ölkədə metallurgiya sahəsinin inkişafına yaxın müddətdə ciddi şəkildə diqqət yetiriləcək. Prezident də çıxışında bildirib ki, sözügedən sahə maliyyə tutumlu olsa da, bu sahənin inkişafı istehsalın bütün sahələri ilə zəncirvari əlaqənin gücləndirilməsi yolu ilə ümumən sənayeyə böyük təkan verə bilər. Bundan başqa, bir müddət əvvəl kənd təsərrüfatı ilə bağlı dövlət proqramı qəbul olunub. Yəni ölkədə kənd təsərrüfatının inkişafına yaxın illərdə ciddi diqqət yetiriləcəyi və aqrosektorun əsas qolu kimi kənd təsərrüfatının hərtərəfli inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutulur. Belə baxanda hökumətin prinsiplərinə yanaşdıqda görünür ki, qeyri-neft sektorunun Azərbaycan daxilində əsas perspektivli sahələri hansılardırsa, onların hamısına diqqət yetiriləcək. Amma qarşıdakı üç il müddətində konkret nəticələrə nail olmaq üçün, həqiqətən də neftdən gələn gəlirlərin azalmasının kompensasiyasına ciddi şəkildə nail olunması üçün biz qısa zaman ərzində qeyri-neft məhsullarının istehsalını artırmağa çalışmalıyıq".
İqtisadçı qeyd edib ki, burada ən tez nəticə verə biləcək sahələrdən turizmi və kənd təsərrüfatını hesab edir: "Sənayeyə gəldikdə isə indiyədək də böyük iş görülüb, indi dağ-mədən sahəsinin inkişaf etdirilməsi ilə sənayedə böyük bir canlanma baş verə bilər. Amma bu, bir qədər vaxt aparan prosesdir. Əsas məsələ Azərbaycanın şəraitində daha effektiv olan sahələrə diqqət yetirməkdir. Aqrar sahə və turizm bu baxımdan önə çıxır. Yaxın üç ildə maksimal nəticəyə nail olmaq mümkündür və bu, olmalıdır. Dövlət proqramları tam uğurla, orada göstərilən bütün vəzifələr yüksək səviyyədə yerinə yetirilməlidir. Əlbəttə, indiki şəraitdə Azərbaycandan kənarda, ümumiyyətlə, qlobal iqtisadiyyatda vəziyyətin çox dəyişdiyini də nəzərə almaq lazımdır. Dünənə qədər qlobal bazarlara çıxmaq indikindən qat-qat az səy tələb edirdi. Amma indi logistika məsələlərinin və digər amillərin çətinləşməsi üzündən beynəlxalq bazarlara çıxış imkanları xeyli mürəkkəbləşib. Ona görə biz elə sahələrə diqqət yetirməliyik ki, bu, birinci növbədə Azərbaycanın iqtisadi təhlükəsizliyinin təmin olunmasına şərait yaratsın. Ərzaq təhlükəsizliyinə və neftdən kənar valyuta gəlirlərinin, ölkənin sosial istiqamətdə xərclərini yerinə yetirə biləcək səviyyədə valyuta gəlirlərinin təmin olunmasına diqqət yetirilməlidir. Yəni bu gəlirlər qeyri-neft məhsulları hesabına formalaşmalıdır. Biz bu sahəyə xüsusi diqqət və səy göstərməliyik.
Zeynəb Həsən
13:30 25.09.2026
Oxunuş sayı: 52
