Könül Behbudova: 4010 itkinin taleyinə aydınlıq gətirilməsi ailələrin ən böyük gözləntisidir - MÜSAHİBƏ
Güclü və dayanıqlı vətəndaş cəmiyyətinin formalaşmasında QHT-lərin fəaliyyəti, maliyyə təminatı və dövlət qurumları ilə qarşılıqlı əməkdaşlığı mühüm rol oynayır. Azərbaycanda QHT-lər müxtəlif layihələr həyata keçirsələr də, davamlı maliyyə mənbələrinin məhdudluğu onların uzunmüddətli fəaliyyətinə və institusional inkişafına müəyyən çətinliklər yaradır. Bu səbəbdən qrant dəstəyi ilə yanaşı, QHT-lərin sosial xidmətlərdə iştirakının genişləndirilməsi, özəl sektorla əlaqələrinin gücləndirilməsi və peşəkar imkanlarının artırılması da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
QHT sektorunun inkişafı istiqamətində maliyyələşmə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi, birgə qrant proqramlarının təşkili və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarının artırılması diqqət mərkəzindədir. Eyni zamanda, təşkilatların ictimai etimadının qorunması, fəaliyyətlərinin konkret nəticələr əsasında qiymətləndirilməsi və dəyişən ehtiyaclara uyğun dövlət dəstəyi sisteminin qurulması vacib məsələlərdəndir.
Bu mövzuları müzakirə etmək üçün Crossmedia.az-ın “QHT tribunası” layihəsinin növbəti qonağı Qarabağ İtkin Ailələri İctimai Birliyinin sədri Könül Behbudovadır.
- Birinci Qarabağ müharibəsindən bu günədək minlərlə ailə doğmalarının taleyi ilə bağlı cavab gözləyir. Hazırda itkin düşmüş şəxslərin axtarışı istiqamətində görülən işləri necə qiymətləndirirsiniz və ailələri ən çox narahat edən məsələlər hansılardır?
- Birinci Qarabağ müharibəsində və Vətən müharibəsində ümumilikdə 4010 azərbaycanlı itkin düşmüş şəxs kimi qeydə alınıb. Onlardan 4004-ü Birinci Qarabağ müharibəsi, 6-sı isə Vətən müharibəsi zamanı itkin düşüb. Artıq 35 ilə yaxın vaxt keçməsinə baxmayaraq, onların taleyi hələ də tam aydınlaşmayıb. Bu müddət ərzində itkin ailələri böyük mənəvi əzab yaşayıb, doğmalarının taleyinin aydınlaşacağı günü gözləyiblər. Mən də itkin ailəsinin üzvüyəm. Qardaşım 1992-ci ildə Birinci Qarabağ müharibəsində itkin düşüb. O, Daxili Qoşunlarda xidmət edirdi və hərbi heyətlə birlikdə döyüşlərə getmişdi. Buna görə də itkin ailələrinin yaşadığı ağrını çox yaxşı anlayıram. Bizim üçün bir ananın itkin düşmüş övladı öz doğmamız kimidir. Xocalıda itkin düşən analarımıza, bacılarımıza və körpələrimizə də öz ailə üzvlərimiz kimi yanaşırıq. 28 il torpaqlarımızın işğal altında olması itkin düşmüş şəxslərin axtarışına ciddi maneə yaradıb. Biz bilirdik ki, onların bir çoxunun məzar yerləri işğal altında olan ərazilərdədir. Buna görə də torpaqlarımızın azad olunacağı günü gözləyirdik. 2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsində Prezident, Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusu və xalqı bir yumruq kimi birləşərək böyük Zəfər qazandı. Bu qələbə itkin ailələrinin ümidlərini də artırdı. Zəfərdən sonra işğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı axtarış işləri aparılır, kütləvi məzarlıqlar aşkar olunur. Bu günədək 32 kütləvi məzarlığın aşkar edilməsi istiqamətində məlumatlarımız var. Qarabağ İtkin Ailələri İctimai Birliyi 1993-cü ildə yaradılmış Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyası ilə sıx əməkdaşlıq edir. Ailələr dəvətimizlə Komissiyanın nümayəndələri ilə görüşür, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan axtarışlar və aşkarlanan kütləvi məzarlıqlar barədə məlumat əldə edirlər. Təşkilatımız 2022-ci ildə rəsmi qeydiyyatdan keçib. Əsas məqsədlərimizdən biri 4010 itkin düşmüş şəxsin ailəsinə dəstək olmaqdır. Təbii ki, Azərbaycanın ən ucqar bölgələrində yaşayan bütün ailələrə şəxsən çatmaq imkanımız yoxdur. Lakin onlarla telefon əlaqəsi saxlayır, sosial problemləri ilə maraqlanırıq.
- Ermənistanın itkin düşmüş azərbaycanlıların taleyi ilə bağlı məlumatların təqdim edilməsi məsələsində mövqeyini necə qiymətləndirirsiniz? Sizcə, beynəlxalq təşkilatlar bu problemin həllində hansı rolu oynamalıdır? 35 ilə yaxın müddət keçməsinə baxmayaraq, Ermənistan Azərbaycan tərəfinə itkin düşmüş şəxslərin taleyi ilə bağlı heç bir məlumat təqdim etməyib. Azərbaycan dövləti dəfələrlə bu məlumatları tələb etsə də, qarşı tərəf müvafiq informasiyanı nə dövlətimizə, nə də itkin ailələrinə verib.
Beynəlxalq hüquqa əsasən, müharibə zamanı itkin düşmüş şəxslərin ailələrinin onların taleyi haqqında məlumat almaq hüququ var. 1949-cu il Cenevrə Konvensiyaları da bu hüquqları tanıyır. Ermənistan isə uzun illər ərzində itkin ailələrini bu hüquqdan məhrum edib. Əgər vaxtında məlumat verilsəydi, itkin düşmüş şəxslərin taleyinə aydınlıq gətirilər, onların qalıqları tapılaraq dəfn edilərdi. Ailələr 35 il bu əzabı yaşamağa məcbur qalmazdılar. Bu gün aşkarlanan kütləvi məzarlıqlarda işgəncə və zorakılıq izlərinin olması itkin ailələrinin ağrısını daha da artırır. Analar övladlarının, övladlar isə atalarının harada olduğunu bilmədən həyatlarını davam etdiriblər. İnsan dünyaya gəldiyi günü və dünyasını dəyişdiyi tarixi bilməlidir. Biz isə doğmalarımızın nə vaxt və hansı şəraitdə həyatlarını itirdiklərini belə bilmirik. Azərbaycan həqiqətləri BMT-də, Avropa İttifaqında, Avropa Parlamentində və digər beynəlxalq platformalarda daha geniş işıqlandırılmalıdır. Əgər dünya insan hüquqlarından və beynəlxalq hüquqdan danışırsa, bizim də hüquqlarımız qorunmalıdır. Beynəlxalq təşkilatlar Ermənistanın itkin düşmüş şəxslərlə bağlı məlumatları təqdim etməsi üçün real təzyiq və təsir mexanizmlərindən istifadə etməlidirlər.

- İtkin düşmüş şəxslərin ailələri illərdir həm mənəvi, həm də sosial çətinliklərlə üzləşirlər. Bu ailələrin üzləşdiyi əsas problemlər hansılardır və onların həlli üçün hansı əlavə tədbirlərə ehtiyac var?
- İlk növbədə qeyd edim ki, bu gün itkin düşmüş şəxslərin valideynlərinin çox az hissəsi həyatda qalıb. Bir çox ana və ata övladlarının taleyinə aydınlıq gətirilməsini görmədən dünyasını dəyişib. İtkin düşmüş şəxslərin həyat yoldaşları isə övladlarını böyütmək üçün böyük çətinliklərdən keçiblər. Onlar həm ailənin kişisi, həm də qadını olublar. Övladlarını böyüdüb, təhsil verib, bu gün vətənə layiqli vətəndaşlar yetişdiriblər. 1990-cı illərdə müharibə şəraitində yaşayan ölkəmizdə işsizlik, ərzaq çatışmazlığı və təhsillə bağlı ciddi problemlər mövcud idi. Ailə başçısını itirmiş qadınlar bütün bu çətinlikləri təkbaşına dəf etməli olublar. Bu gün dövlətimiz şəhid ailələrinə müxtəlif imtiyazlar və sosial dəstək mexanizmləri təqdim edir. İtkin ailələri də şəhid ailələri üçün nəzərdə tutulan bir sıra hüquq və imtiyazlardan istifadə edirlər. Bununla belə, hələ də həllini gözləyən məsələlər var. Xüsusilə bəzi itkin ailələrinin mənzil problemi qalmaqdadır. Elə ailələr var ki, şəhid statusundan irəli gələn hüquqları olsa da, mənzillə təmin edilməyiblər. Bəzi hallarda ailə üzvləri dünyasını dəyişib, mənzil məsələsi isə həll olunmamış qalıb. Bu gün onların övladları həmin hüquqların təmin olunmasını gözləyirlər. Digər mühüm məsələ itkin düşmüş şəxslərin döyüşlərdə göstərdikləri qəhrəmanlığın layiqincə qiymətləndirilməsidir. Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə silah-sursat çatışmazlığına baxmayaraq, hərbçilərimiz sonadək döyüşüblər. Mən bunu şahid ifadələrində dəfələrlə eşitmişəm. Onların görünən və görünməyən, yazılan və yazılmayan qəhrəmanlıqları var.

Bu gün itkin ailələrinin ən böyük arzularından biri həmin qəhrəmanlıqların üzə çıxarılmasıdır. Müdafiə Nazirliyinin, Daxili Qoşunların və digər hərbi qurumların arxivləri araşdırılmalı, hər bir itkin düşmüş şəxsin döyüş yolu və göstərdiyi şücaət müəyyənləşdirilməlidir. Onların adlarının küçələrə, məktəblərə verilməsini, orden və medallarla təltif olunmalarını vacib hesab edirik. Bundan başqa, bizim 30 ildən çoxdur ziyarət edə biləcəyimiz bir məzarımız yoxdur. İnsan doğmasının məzarını ziyarət edəndə müəyyən qədər təsəlli tapır. Biz isə bu imkandan məhrumuq. Buna görə də itkin düşmüş şəxslərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi, 4010 nəfərin adının yer aldığı böyük memorial kompleksin yaradılması ən böyük arzularımızdan biridir.
- Azərbaycanda qeyri-hökumət təşkilatlarının ictimai problemlərin həllində rolunu necə qiymətləndirirsiniz? Xüsusilə Qarabağ həqiqətlərinin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması və insan hüquqlarının müdafiəsi istiqamətində QHT-lərin fəaliyyətinin gücləndirilməsi üçün hansı addımlar atılmalıdır?

- Bu gün Azərbaycanda QHT sektorunun inkişafı yüksələn xətt üzrə davam edir. Artıq dörd ildən çoxdur ki, QHT sektorundayam. Bundan əvvəl də itkin ailələri ilə bağlı könüllü fəaliyyət göstərmişəm. Hazırda dövlətimizin QHT-lərə verdiyi dəstəyi və bu sahədə əldə olunan uğurları görürəm. İtkin düşmüş şəxslərin taleyinin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması istiqamətində həm bizim təşkilatımız, həm də digər QHT-lər öz imkanları daxilində fəaliyyət göstərirlər. Biz bu məsələnin beynəlxalq gündəmdə saxlanılmasına və konkret tədbirlərin görülməsinə çalışırıq. Qarabağ İtkin Ailələri İctimai Birliyi olaraq artıq iki ildir beynəlxalq layihələr həyata keçiririk. 2025-ci ildə İsveçrənin Cenevrə şəhərində, BMT-nin baş qərargahının qarşısında yeddi itkin ailəsi üzvünün iştirakı ilə dinc aksiya keçirdik. Aksiya zamanı 30 il ərzində qoruyub saxladığımız şəxsi əşyaların, sənədlərin və digər materialların fotolarını nümayiş etdirdik. Bu əşyaların dili ilə ailələrin yaşadığı ağrı və acıları beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmağa çalışdıq. BMT-nin itkin düşmüş şəxslər üzrə işçi qrupu nümayəndələri bizi qəbul edərək dinlədilər. 2026-cı ildə isə oktyabrın 20–22-də Belçikanın Brüssel şəhərində üç gün ərzində müxtəlif meydanlarda dinləmə aksiyaları keçirdik. Bununla Azərbaycan həqiqətlərini, itkin ailələrinin 30 ildən artıq müddətdə yaşadıqları ağrıları və doğmalarını axtarmaqdan əl çəkmədiklərini beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə çatdırdıq. Eyni zamanda, Avropa Şurasının xarici fəaliyyət üzrə işçi qrupu nümayəndələri Marco Cardinali və Okke Bouman da bizi qəbul edərək dinlədilər.

Bundan əlavə, Azərbaycanda itkin düşmüş şəxslər problemi ilə bağlı Bakı Dialoqu çərçivəsində beynəlxalq konfrans keçirilir. Biz də həmin konfransda iştirak edir, çıxışlarımızda ailələrin problemlərini, illərdir yaşadıqları mənəvi və sosial çətinlikləri diqqətə çatdırırıq. Bu tədbirlərdə dövlət qurumlarının, Dövlət Komissiyasının, deputatların və digər aidiyyəti şəxslərin iştirakı problemin ictimai müzakirəsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bizim əsas məqsədimiz dünyaya bir həqiqəti çatdırmaqdır: biz hələ də axtarırıq, susmamışıq və ədalət tələb edirik. İtkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi üçün Ermənistanın məzar yerləri barədə məlumatları təqdim etməsinə beynəlxalq dəstək göstərilməlidir. Çünki bu, yalnız itkin ailələrinin deyil, həm də insan hüquqlarının müdafiəsi baxımından beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətində saxlanılmalı olan məsələdir. Biz dövlətimizin yanındayıq, xalqımızı və millətimizi sevirik. Şəhidlərimiz və itkin düşmüş şəxslərimiz bu torpaqlar uğrunda mübarizə aparıblar. Onların xatirəsinin yaşadılması və həqiqətlərimizin dünyaya çatdırılması bizim mənəvi borcumuzdur.
Ayhan
14:57 17.11.2026
Oxunuş sayı: 114
QHT Tribunası
"QHT Tribunası" qeyri-hökumət təşkilatlarının fəaliyyətinin, gördüyü işlərin təqdim olunması üçün həyata keçirilən layihədir.