Siyasi
Sülh gəldikdən sonra təhlükəsizlik niyə daha çox önə çıxır? - TƏHLİL
2 oktyabrda Bakıda keçirilən Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında Prezident İlham Əliyevin çıxışının diqqət çəkən cəhəti onun yalnız keçmiş Qarabağ müharibəsinin nəticələrinə yekun vurmaqla kifayətlənməməsi idi. Çıxışın əsas hissəsi artıq başqa mərhələyə – Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etdikdən sonra öz təhlükəsizliyini necə qoruyacağına, sülhü necə davamlı hala gətirəcəyinə və dəyişən beynəlxalq sistemdə öz xarici siyasətini necə quracağına həsr olunmuşdu. Çıxışın daxili siyasi konteksti bir yana, onun təhlükəsizlik və xarici siyasət baxımından ən mühüm mesajı bundan ibarətdir: Bakı müharibədən sonrakı dövrü “təhlükəsizliyin artıq təmin olunduğu” mərhələ kimi deyil, əksinə, əldə edilmiş nəticələrin qorunmasının tələb etdiyi yeni təhlükəsizlik mərhələsi kimi görür.
Burada sual yaranır. Əgər Azərbaycanla Ermənistan arasında müharibə bitibsə, sülh sazişinin mətni 2025-ci ildə paraflanıbsa və iki ölkə arasında artıq müəyyən iqtisadi və ticari münasibətlər formalaşıbsa, onda niyə hərbi gücün artırılması yenidən əsas vəzifələrdən biri kimi təqdim edilir? Bu sual çıxışın mahiyyətini anlamaq üçün açar sualdır.
Prezidentin cavabı əslində klassik realpolitik məntiqə söykənir: sülhün mövcudluğu ilə təhlükəsizliyin təmin olunması eyni şey deyil.
Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda sülh və dövlətlərarası münasibətlərin qurulmasına dair sazişin mətnini paraflamışdılar. Həmin sammitdə iki ölkənin liderləri birgə bəyannamə də imzalamış, daha sonra ATƏT-in Minsk qrupu və əlaqəli strukturlarının bağlanması istiqamətində prosedurlar başlanmışdı. Bu, əvvəlki vasitəçilik modelindən fərqli yeni mərhələnin formalaşdığını göstərirdi. Lakin paraflanmış sənəd ilə onun tam hüquqi-siyasi nəticələrinin reallaşması arasında yenə də müəyyən məsafə mövcuddur. Buna görə Bakının təhlükəsizlik siyasətində “sülh var, deməli, təhlükəsizlik problemi yoxdur” yanaşmasının qəbul edilməməsi məntiqidir.
Prezidentin çıxışında hərbi gücə verilən önəmi yalnız Ermənistanla münasibətlər kontekstində izah etmək düzgün olmazdı. Çıxışın daha geniş hissəsində Yaxın Şərqdə, Azərbaycanın şimal və cənub istiqamətlərində baş verən münaqişələrə diqqət çəkilir. Burada əsas fikir Ermənistanla yeni müharibənin qaçılmaz olması deyil. Əksinə, dünyanın təhlükəsizlik sistemində proqnozlaşdırmanın çətinləşməsi və böhranların bir-birini tamamlaması fonunda dövlətin öz müdafiə qabiliyyətini daim yüksək səviyyədə saxlamasıdır. Bu o deməkdir ki, hərbi güc müharibə aparmaq üçün deyil, müharibənin qarşısını almaq üçün də lazımdır.
Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində dövlətlər öz təhlükəsizliklərini yalnız qarşı tərəfin xoş niyyətinə bağlamırlar. Çünki beynəlxalq sistemdə bütün dövlətlər üçün işləyən və hər hansı böhran zamanı avtomatik müdaxilə edən vahid təhlükəsizlik mexanizmi yoxdur. Prezidentin çıxışında “beynəlxalq hüququn zəifləməsi” ilə bağlı fikirlər məhz bu narahatlığın siyasi ifadəsidir. Bu fikri Azərbaycanın hazırkı xarici siyasət düşüncəsinin izahı kimi oxumaq lazımdır.
Burada Azərbaycanın son otuz ildə keçdiyi yolun təsiri də görünür. Azərbaycan rəhbərliyi Qarabağ münaqişəsi dövründə beynəlxalq vasitəçilik mexanizmlərinin uzun müddət nəticə vermədiyini əsas arqumentlərindən biri kimi təqdim edir. İndi isə həmin təcrübədən çıxarılan nəticə budur ki, dövlət öz təhlükəsizliyini yalnız beynəlxalq mexanizmlərin fəaliyyətinə etibar etməklə təmin edə bilməz. Bu səbəbdən hərbi imkan, iqtisadi dayanıqlıq, sərhəd təhlükəsizliyi, enerji və nəqliyyat infrastrukturu eyni təhlükəsizlik sisteminin müxtəlif hissələri kimi qəbul edilir.
Əslində, çıxışın ən maraqlı tərəflərindən biri təhlükəsizlik anlayışının hərbi sahədən çıxarılaraq informasiya və texnologiya müstəvisinə keçirilməsidir. Prezident açıq şəkildə bildirir ki, fiziki sərhədlər mühafizə oluna bilər, lakin informasiya sərhədləri eyni üsulla qorunmur. İnternet, kiberhücumlar, süni intellekt və sosial media dövlətlərin qarşısında tamam başqa tip təhlükələr yaradır.
Bu, XXI əsrin təhlükəsizlik siyasətində ciddi dəyişiklikdir. Əvvəlki dövrdə təhlükəsizlik deyəndə əsasən ordu, sərhəd, silah və ərazi nəzərdə tutulurdu. İndi isə dövlətin informasiya məkanı, cəmiyyətin media savadlılığı, kibermüdafiə imkanları, rəqəmsal infrastrukturu və ictimai informasiya immuniteti də milli təhlükəsizliyin tərkibinə daxil olur.
Prezidentin çıxışında təhsilə xüsusi diqqət yetirilməsi də bununla bağlıdır. Burada söhbət sadəcə klassik mənada təhsildən getmir. Məntiq ondan ibarətdir ki, informasiya bolluğu şəraitində cəmiyyət manipulyasiyaya nə qədər davamlıdırsa, xaricdən yönələn informasiya təsirlərinin siyasi nəticə yaratmaq imkanları da bir o qədər azalır. Bu baxımdan “ideoloji təhlükəsizlik” anlayışı yeni məzmun alır.
Müasir informasiya mühitində təhlükəsizliyi yalnız informasiya axınlarını məhdudlaşdırmaqla təmin etmək mümkün deyil. Əksinə, dövlət üçün daha mürəkkəb məsələ etibarlı informasiya mühitinin yaradılmasıdır. Cəmiyyətin dövlətin təqdim etdiyi informasiyaya inamı yüksək olmadıqda xarici informasiya təsirləri daha asan yayılır. Buna görə uzunmüddətli informasiya təhlükəsizliyinin əsas resursu yalnız texniki nəzarət deyil, həm də etibarlılıq, media savadlılığı və institusional şəffaflıqdır. Prezidentin çıxışında “yeni, müasir ideoloji iş” ehtiyacının vurğulanması da bu yeni reallığın bir daha təqdim olunmasıdır.
Sülh məsələsində isə çıxış daha incə bir xətt ortaya qoyur. Azərbaycan rəhbərliyi bir tərəfdən Qarabağ müharibəsindən sonra hərbi mərhələnin başa çatmasını və Ermənistanla sülh münasibətlərinin qurulmasını vurğulayır, digər tərəfdən keçmiş təcrübənin unudulmamasını istəyir. Bu iki mövqe realpolitik baxımından bir-birinə zidd deyil. Çünki dövlət keçmiş münaqişəni bağlamaqla yanaşı, gələcəkdə onun təkrarlanmasına imkan verməyəcək güc balansını da qorumağa çalışa bilər.
Burada ən mühüm dəyişiklik ondan ibarətdir ki, Azərbaycan artıq yalnız “müharibənin nəticələrinin tanınması” məsələsi ilə məşğul deyil. İndi əsas məsələ həmin nəticələrin regional siyasi sistemə necə çevriləcəyidir?
2025-ci ilin Vaşinqton prosesindən sonra Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni mərhələ formalaşdı. Sülh sazişinin mətni üzrə danışıqlar tamamlandı və tərəflər sənədi parafladılar. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi bunu iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşdırılması prosesində mühüm mərhələ kimi təqdim edib.
Bunun ardınca ortaya çıxan məsələ sülhün yalnız siyasi sənəddə qalması deyil, iqtisadi və kommunikasiya əlaqələrinə çevrilməsidir. Bu baxımdan Prezidentin çıxışında Ermənistanla ticarətin başlanmasına toxunulması təsadüfi deyil. Sülhün real möhkəmliyi təkcə siyasi bəyanatlarla deyil, qarşılıqlı iqtisadi maraqların yaranması ilə də ölçülür.
Dövlətlər arasında iqtisadi əlaqələr artdıqca müharibənin iqtisadi qiyməti yüksəlir. Bu, avtomatik olaraq müharibəni mümkünsüz etmir, lakin qarşılıqlı asılılıq yaradır. Azərbaycanın Ermənistanla müəyyən ticarət münasibətlərinə keçməsi də bu baxımdan yalnız humanitar və iqtisadi məsələ deyil, sülhün institusional dayaqlarının yaradılması kimi qiymətləndirilə bilər.
Eyni zamanda Bakı sülhü təhlükəsizlik zəifliyi kimi təqdim etmir. Əksinə, sülh diplomatiyası ilə hərbi güc paralel aparılır. Bu, çıxışın əsas realpolitik xəttidir: diplomatiya müharibənin alternatividir, amma diplomatiyanın arxasında dövlətin iqtisadi, hərbi və siyasi imkanları dayanmalıdır.
Prezidentin “siyasətdə emosiyalara yer yoxdur” fikri də məhz burada xüsusi əhəmiyyət qazanır. Çünki 30 ildən artıq davam edən münaqişədən sonra qalib tərəfin qarşısında ən çətin məsələ bəzən müharibəni qazanmaq deyil, qələbədən sonra nə qədər irəli getməli olduğunu müəyyənləşdirməkdir. Çıxışda Qarabağ müharibələrindən sonra müəyyən mərhələlərdə hərbi əməliyyatların dayandırılması strateji qərar kimi təqdim olunur. Bu, dövlət siyasətində hərbi imkanın olması ilə hərbi gücdən nə vaxt istifadə etməmək arasında fərqin dərk edildiyini göstərir.
Xarici siyasətə gəldikdə isə çıxışın əsas konsepsiyası “düşərgələrdən kənarda qalmaq” və mümkün qədər çox aktorla paralel münasibətlər qurmaqdır. Azərbaycan burada özünü hansısa geosiyasi blokun tərkib hissəsi kimi deyil, müxtəlif güc mərkəzləri ilə əlaqələr qura bilən müstəqil aktor kimi təqdim edir.
Bu siyasətin arxasında coğrafiyanın diktə etdiyi reallıq dayanır. Azərbaycan Rusiya, İran, Türkiyə, Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Avropa arasında yerləşir. Belə coğrafiyada xarici siyasətin yalnız bir güc mərkəzinə bağlanması strateji manevr imkanlarını azalda bilər. Ona görə Bakı müxtəlif istiqamətlər üzrə paralel əlaqələr qurmağa çalışır.
Burada Çin və ABŞ ilə strateji tərəfdaşlıq münasibətlərinə edilən vurğu xüsusilə əhəmiyyətlidir. Prezident çıxışında bu iki ölkəni dünya siyasətinin əsas güc mərkəzləri kimi təqdim edir və Azərbaycanla hər iki istiqamətdə strateji münasibətlərin inkişafını xarici siyasətin çoxvektorlu xarakterinin nümunəsi kimi göstərir.
Bu yanaşmanın real üstünlüyü ondan ibarətdir ki, Azərbaycan öz xarici siyasətində bir güc mərkəzinə tam bağlanmadan iqtisadi, enerji, nəqliyyat və təhlükəsizlik maraqlarını müxtəlif istiqamətlərdə balanslaşdıra bilir. Lakin bunun ciddi tələbi də var: balans siyasəti yalnız böyük dövlətlərin bir-birinə münasibətləri çox kəskinləşmədiyi zaman rahat işləyir. Rəqabət dərinləşdikcə kiçik və orta dövlətlərdən daha çox diplomatik çeviklik tələb olunur.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin dərinləşməsi də bu çərçivədə başa düşülməlidir. Bakı artıq yalnız Cənubi Qafqaz ölkəsi kimi çıxış etmək istəmir; özünü Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirən nəqliyyat və enerji sisteminin bir hissəsi kimi mövqeləndirir. Prezidentin çıxışında Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Məşvərət Görüşlərinə tamhüquqlu üzv kimi qəbul edilməsinə verilən əhəmiyyət də bunun siyasi ifadəsidir.
Bu nöqtədə xarici siyasətlə iqtisadi siyasət bir-birindən ayrılmır. Azərbaycan üçün Orta Dəhliz yalnız tranzit layihəsi deyil. Nəqliyyat dəhlizləri siyasi əhəmiyyət də daşıyır. Çünki tranzit ölkəyə iqtisadi gəlir gətirməklə yanaşı, onun digər dövlətlər üçün strateji əhəmiyyətini artırır. Nə qədər çox yük, enerji və informasiya axını bir ölkənin ərazisindən keçirsə, həmin ölkənin regional siyasi çəkisi də müəyyən mənada artır.
Bu səbəbdən çıxışda enerji təhlükəsizliyinə və nəqliyyat dəhlizlərinə ayrılan diqqət xarici siyasətin iqtisadi bazasını göstərir. Enerji resursları, xüsusilə qaz və neft, hələ də dünya siyasətində ciddi geosiyasi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın enerji ixracatçısı kimi mövqeyi Avropa və digər bazarlarla münasibətlərində ona əlavə diplomatik imkanlar verir. Nəqliyyat dəhlizləri isə bu imkanları daha da genişləndirə bilər.
Başqa sözlə, Azərbaycanın təhlükəsizlik konsepsiyası tədricən “ordu + sərhəd” modelindən “ordu + iqtisadiyyat + enerji + nəqliyyat + informasiya + diplomatiya” modelinə keçir.
Bu modelin məntiqi aydındır: dövlətin təhlükəsizliyi yalnız tankların və raketlərin sayından asılı deyil. Dövlət iqtisadi cəhətdən zəifdirsə, enerji və logistika imkanları yoxdursa, beynəlxalq tərəfdaş şəbəkəsi zəifdirsə və informasiya məkanında müdafiəsizdirsə, hərbi gücün özü də uzunmüddətli təhlükəsizliyə zəmanət vermir.
Prezidentin çıxışında xarici siyasətin “daha aktiv” olması barədə fikir də məhz bununla əlaqəlidir. Azərbaycan özünü passiv müdafiə edən dövlət kimi deyil, regional proseslərə təsir etməyə çalışan dövlət kimi təqdim edir. Bu yanaşmanın nəticəsi son illərdə Azərbaycanın müxtəlif diplomatik platformalarda iştirakının genişlənməsində də görünür. Lakin aktiv xarici siyasət daha çox məsuliyyət də yaradır: müxtəlif tərəfdaşlarla paralel münasibətləri qorumaq, onların ziddiyyətlərini Azərbaycanın maraqları ilə toqquşdurmamaq və eyni zamanda milli prioritetləri dəyişməz saxlamaq lazım gəlir.
Çıxışın başqa bir mühüm tərəfi isə təhlükəsizliyin iqtisadi əsaslarının vurğulanmasıdır. Hərbi və təhlükəsizlik xərclərinin böyük olması, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası, sərhədlərin mühafizəsi və sosial xərclərin paralel aparılması dövlət üçün maliyyə yükü yaradır. Buna görə iqtisadi dayanıqlıq təhlükəsizlik siyasətinin arxa planında deyil, onun mərkəzində dayanır.
Azərbaycanın burada qarşısında duran əsas məsələ enerji gəlirlərindən istifadə etməklə iqtisadi bazanı nə qədər diversifikasiya edə bilməsidir. Çünki uzunmüddətli təhlükəsizlik yalnız neft və qaz gəlirlərinə arxalanmaqla təmin edilə bilməz. Enerji sektoru dövlətin maliyyə və geosiyasi imkanlarını gücləndirə bilər, amma gələcəkdə bu resursların dünya iqtisadiyyatındakı çəkisinin dəyişməsi ehtimalı da nəzərə alınmalıdır.
Bu səbəbdən çıxışdakı nəqliyyat, enerji, investisiya və texnoloji inkişaf məsələləri təhlükəsizlik gündəliyindən ayrı oxunmamalıdır. Onlar Azərbaycanın xarici siyasət manevr imkanlarını genişləndirən iqtisadi alətlərdir.
Nəticədə Prezidentin çıxışında üç paralel xətt görünür. Birinci xətt – əldə edilmiş hərbi-siyasi nəticələrin qorunmasıdır. İkinci xətt – Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində müharibədən sülhə keçidin iqtisadi və siyasi mexanizmlərlə möhkəmləndirilməsidir. Üçüncü xətt isə Azərbaycanın dəyişən beynəlxalq sistemdə özünü müxtəlif güc mərkəzləri arasında müstəqil aktor kimi saxlamaq cəhdidir.
Bu üç xəttin ortaq nöqtəsi isə gücdür. Amma burada güc yalnız hərbi güc deyil. İqtisadi güc, diplomatik əlaqələr, enerji resursları, nəqliyyat infrastrukturu, texnologiya, informasiya imkanları və daxili siyasi sabitlik birlikdə dövlətin strateji gücünü formalaşdırır.
Ən maraqlısı budur ki, çıxışın əsas mesajı əslində müharibəyə deyil, müharibədən sonrakı dövlət davranışına aiddir. Azərbaycan rəhbərliyinin təqdim etdiyi model belədir: müharibə bitib, amma təhlükəsizlik siyasəti bitməyib; sülh başlayıb, amma müdafiə siyasəti zəifləməməlidir; diplomatik münasibətlər genişlənir, amma strateji müstəqillik qorunmalıdır.
Bu yanaşmanın əsas sınağı gələcəkdə ortaya çıxacaq. Sülhün dayanıqlığı yalnız hərbi üstünlüklə deyil, Azərbaycan və Ermənistan arasında yeni münasibətlər sisteminin nə qədər institusional qurulacağından asılı olacaq. İki ölkə arasında iqtisadi əlaqələrin artması, sərhədin sabitləşməsi, kommunikasiya xətlərinin açılması və qarşılıqlı siyasi öhdəliklərin möhkəmlənməsi sülhün real məzmununu müəyyənləşdirəcək.
Eyni zamanda Azərbaycanın çoxvektorlu xarici siyasətinin uğuru da yalnız müxtəlif dövlətlərlə çoxsaylı münasibətlərin mövcudluğu ilə ölçülməməlidir. Əsas məsələ bu münasibətlərin bir-birinə zidd geosiyasi maraqların kəsişdiyi bir dövrdə nə qədər dayanıqlı saxlanıla bilməsidir.
Ona görə 2 oktyabr çıxışına yalnız YAP qurultayında səsləndirilmiş siyasi nitq kimi baxmaq kifayət deyil. Onun təhlükəsizlik və xarici siyasət hissəsində Azərbaycanın qarşıdakı mərhələdə öz dövlət modelini necə gördüyünə dair daha geniş təsəvvür var. Bu modelin mərkəzində “sülhə görə zəifləmək” yox, “sülhü güc və diplomatiyanın birlikdə qoruduğu vəziyyətə çevirmək” anlayışı dayanır.
Bəlkə də çıxışın ən realpolitik mesajı məhz budur: Azərbaycan üçün müharibədən sonrakı əsas məsələ artıq torpaq qazanmaq deyil, qazanılmış geosiyasi nəticələri uzunmüddətli regional düzənə çevirməkdir. Bunun üçün ordu lazımdır, amma təkcə ordu kifayət deyil. Diplomatiya lazımdır, amma yalnız diplomatiya da kifayət deyil. İqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, informasiya və insan kapitalı da eyni strategiyanın hissələridir.
Sülhün ən ciddi testi də məhz burada başlayır. Müharibə dövlətin gücünü nümayiş etdirə bilər. Lakin sülh həmin gücü davamlı siyasi, iqtisadi və regional nizama çevirə bilib-bilmədiyini göstərir. Azərbaycanın qarşısında duran yeni mərhələ də məhz bu mərhələdir.
15:57 03.10.2026
Oxunuş sayı: 52
