Bəzz qalası – Əsrlər boyu fəth edilməyən dağ qalası
Tarixin elə qalaları var ki, onların əhəmiyyəti yalnız daş divarları və memarlıq quruluşu ilə deyil, həm də arxasında dayanan mübarizələrlə ölçülür. Bəzz qalası da belə tarixi məkanlardan biridir. Əsrlər əvvəl ucaldıldığı dağ zirvəsində uzun müddət böyük ordulara müqavimət göstərən bu qala Babək Xürrəminin adı ilə tarixə düşüb. Onun keçilməz coğrafiyası, hərbi əhəmiyyəti və faciəli süqutu Bəzz qalasını regionun ən maraqlı tarixi abidələrindən birinə çevirib.
Bəzz qalası indiki İranın Şərqi Azərbaycan ostanında, Kəleybər şəhəri yaxınlığında, Cümhur dağlarının yüksəkliklərində yerləşir. Tarixi mənbələrdə Bəzz adı ilə tanınan bu istehkamın qalıqları hazırda daha çox Cümhur qalası adı ilə tanınır. Qala dəniz səviyyəsindən təxminən 2300-2600 metr yüksəklikdə yerləşir. Ətrafı yüzlərlə metr dərinliyə malik qayalı dərələr və sıldırım yamaclarla əhatə olunub.
Qalanın yerləşdiyi ərazi təsadüfən seçilməmişdi. Burada təbii relyef müdafiə sisteminin əsas hissəsini təşkil edirdi. Qalaya aparan yollar dar, dolanbac və təhlükəli keçidlərdən ibarət idi. Bəzi hissələrdə keçid o qədər ensiz idi ki, oradan eyni vaxtda yalnız bir nəfər hərəkət edə bilirdi. Bu xüsusiyyət düşmən ordusunun böyük qüvvələrlə hücum etməsini çətinləşdirirdi. Hətta çoxsaylı döyüşçülər belə dar keçidlərdə irəliləyərkən müdafiəçilərin hədəfinə çevrilə bilərdi.
Qalanın tikinti tarixinin də maraqlı tərəfləri var. Bəzi arxeoloji və memarlıq araşdırmalarında onun ilkin əsaslarının Parfiya dövrünə aid olduğu, sonrakı Sasanilər dövründə isə möhkəmləndirildiyi qeyd edilir. Bu isə Bəzz qalasının Babək Xürrəminin mübarizəsindən xeyli əvvəl hərbi əhəmiyyət daşıdığını göstərir. Sonrakı dövrlərdə qala öz əlverişli mövqeyinə görə mühüm müdafiə mərkəzinə çevrilib.
Babək Xürrəminin əsas sığınacağı
Bəzz qalasının adını tarixə əbədi yazdıran əsas hadisə IX əsrdə baş verib. Həmin dövrdə Babək Xürrəmi Ərəb xilafətinə qarşı uzunmüddətli üsyana rəhbərlik edirdi. Onun rəhbərlik etdiyi Xürrəmilər hərəkatı Azərbaycan ərazisində geniş yayılmış, xilafət hakimiyyəti üçün ciddi təhlükəyə çevrilmişdi.
Babək təxminən 816-cı ildən etibarən mübarizənin əsas rəhbərlərindən biri kimi ön plana çıxmışdı. Bəzz qalası isə onun əsas qərargahına və sığınacağına çevrilmişdi. Buradan hərbi əməliyyatlar təşkil edilir, müdafiə mövqeləri qorunur və düşmən qüvvələrinin hərəkəti izlənilirdi.
Qalanın coğrafi mövqeyi Babəkin uzun müddət müqavimət göstərməsində mühüm rol oynayırdı. Xilafət orduları dəfələrlə bölgəyə yürüş etsələr də, dağlıq ərazidə hərəkət etmək, ərzaq və hərbi təchizat çatdırmaq, dar keçidlərdən irəliləmək ciddi çətinliklər yaradırdı. Xüsusilə qış aylarında güclü qar və sərt hava şəraiti hərbi əməliyyatları daha da mürəkkəbləşdirirdi.
Babəkin qüvvələri ərazinin xüsusiyyətlərindən məharətlə istifadə edirdilər. Onlar qəfil hücumlar təşkil edir, düşmən dəstələrini dar keçidlərdə qarşılayır və əlverişsiz mövqelərdə döyüşə məcbur edirdilər. Bu səbəbdən xilafətin sayca üstün orduları belə uzun müddət həlledici nəticə əldə edə bilmirdi.
20 illik mübarizənin sonu
Xilafət rəhbərliyi Babək hərəkatını yatırmaq üçün müxtəlif sərkərdələr göndərsə də, əvvəlki yürüşlər uğursuzluqla nəticələnmişdi. Nəhayət, xəlifə Mötəsim bu vəzifəni Afşinə həvalə etdi. Afşin əvvəlki sərkərdələrdən fərqli olaraq daha sistemli hərbi strategiya tətbiq etməyə başladı.
O, bölgənin coğrafiyasını öyrənir, strateji keçidlərə nəzarət edir, kəşfiyyat məlumatları toplayır və Babəkin qüvvələrinin təchizat yollarını məhdudlaşdırmağa çalışırdı. Məqsəd yalnız qalaya hücum etmək deyil, həm də onun müdafiə imkanlarını zəiflətmək idi.
Uzun sürən döyüşlərdən sonra xilafət ordusu Bəzz qalasına yaxınlaşmağa nail oldu. Babək vəziyyətin ağırlaşdığını görərək çıxış yolu axtarsa da, artıq müdafiə mövqeləri zəifləyirdi.
Tarixi mənbələrə görə, 837-ci il avqustun 15-də xilafət ordusu Bəzz qalasını ələ keçirdi. Qala talan edildi və dağıdıldı. Babək isə bir qrup tərəfdarı ilə birlikdə ərazidən uzaqlaşmağa müvəffəq oldu. O, sonradan tutuldu və 838-ci ilin yanvarında Samirə şəhərində edam edildi.
Beləliklə, təxminən 20 il davam edən Xürrəmilər üsyanının əsas dayaqlarından biri süqut etdi. Bəzz qalasının ələ keçirilməsi hərəkatın hərbi baxımdan məğlub edilməsində həlledici hadisələrdən biri oldu.
Daş divarların arxasında qalan tarix
Bəzz qalasının əhəmiyyəti yalnız Babəkin mübarizəsi ilə məhdudlaşmır. Bu istehkam orta əsrlərdə dağlıq ərazilərin müdafiəsi üçün necə mürəkkəb hərbi sistemlər qurulduğunu göstərən nümunələrdəndir.
Qalanın qalıqları arasında müdafiə divarlarının, müşahidə qüllələrinin və müxtəlif tikililərin izləri qorunub. Ərazidə aparılan arxeoloji araşdırmalar onun sadəcə hərbi istehkam deyil, eyni zamanda müəyyən yaşayış və təsərrüfat funksiyalarına malik kompleks olduğunu göstərir. Burada su, ərzaq və digər zəruri ehtiyacların təmin edilməsi də müdafiənin davamlılığı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
Qalanın ətrafındakı dərin dərələr, meşəliklər və qayalıqlar bu gün də onun nə qədər çətin əlçatan ərazidə yerləşdiyini nümayiş etdirir. Oraya çatmaq üçün dik yamaclar və dar dağ cığırları ilə hərəkət etmək lazımdır. Məhz bu xüsusiyyətlər əsrlər əvvəl Bəzz qalasını böyük ordular üçün ciddi maneəyə çevirmişdi.
Bu gün Bəzz qalası tarixçilərin, arxeoloqların və turistlərin diqqətini cəlb edən mühüm tarixi məkanlardan biridir. Onun qalıqları keçmişin hərbi memarlığı, orta əsr siyasi mübarizələri və Babək Xürrəminin rəhbərlik etdiyi hərəkat haqqında mühüm məlumatlar verir.
Bəzz qalası bir zamanlar böyük orduların qarşısını kəsən keçilməz istehkam idi. Bu gün isə onun dağılan divarları keçmişin səssiz şahidi kimi dayanır. Zaman qalanın divarlarını dağıtsa da, onun adı ilə bağlı hadisələr tarixdən silinməyib. Çünki Bəzz qalasının hekayəsi yalnız bir qalanın fəthi deyil, həm də uzun illər davam edən mübarizənin, strateji düşüncənin və orta əsr tarixinin mühüm səhifəsidir.
Məhəbbət Tərlanoğlu
21:04 18.11.2026
Oxunuş sayı: 34