Tarixdə iz qoyan Babil şahzadəsi — 2500 illik sirrin tarixçəsi
Muzeylər bəşəriyyətin keçmişini, mədəniyyətini, elmi nailiyyətlərini və tarixi hadisələrini qoruyaraq gələcək nəsillərə çatdıran ən mühüm mədəniyyət müəssisələrindən hesab olunur. Bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində fəaliyyət göstərən muzeylərdə minilliklər əvvələ aid əşyalar, qədim sivilizasiyaların izləri, incəsənət nümunələri, arxeoloji tapıntılar və tarixi sənədlər saxlanılır. Lakin muzey anlayışının yaranması müasir dövrə təsadüf etmir. İnsanların qədim əşyalara maraq göstərməsi, onları toplaması, qoruması və başqalarına nümayiş etdirməsi minilliklər əvvələ gedib çıxır. Maraqlıdır ki, tarixdə məlum olan ilk muzeylərdən biri təxminən 2500 il əvvəl qədim Mesopotamiyada yaradılıb.
Dünyanın ilk muzeyi: Babil şahzadəsinin tarixi təşəbbüsü
Tarixçilərin diqqətini çəkən ən maraqlı faktlardan biri dünyanın ən qədim məlum muzeyinin qədim Mesopotamiyada yaradılmasıdır. Söhbət indiki İraq ərazisində yerləşən qədim Ur şəhərindən gedir.
Təxminən eramızdan əvvəl 530-cu ildə Babil hökmdarı Nabonidin qızı Ennigaldi-Nanna burada qədim əşyaların toplandığı və nümayiş etdirildiyi xüsusi bir məkan yaradıb. Bu məkan tarixdə Ennigaldi-Nannanın muzeyi kimi tanınır.
Ennigaldi-Nanna hökmdar ailəsinin üzvü olmaqla yanaşı, dini vəzifə daşıyan və qədim tarixə maraq göstərən şəxsiyyət idi. Onun atası Nabonid də keçmiş sivilizasiyalara xüsusi maraq göstərir, qədim məbədlərdə qazıntılar aparılmasına və əvvəlki dövrlərə aid əşyaların araşdırılmasına diqqət yetirirdi.
Həmin dövrdə Mesopotamiya ərazisində müxtəlif dövlətlər və sivilizasiyalar mövcud olmuşdu. Şumerlər, akkadlar və digər qədim xalqlardan qalan əşyalar artıq yüzilliklər ərzində tarixin bir hissəsinə çevrilmişdi. Ennigaldi-Nanna bu əşyaları bir araya gətirərək qorumaq və nümayiş etdirmək qərarına gəlmişdi.
Muzeydə müxtəlif dövrlərə aid heykəllər, qədim daş kitabələr, silah nümunələri və başqa tarixi əşyalar saxlanılırdı. Onların bəziləri muzeyin yaradıldığı dövrdən təxminən 1500 il əvvəl hazırlanmışdı. Başqa sözlə, bu kolleksiyada nümayiş etdirilən əşyalar Ennigaldi-Nannanın özü üçün də çox qədim tarixə malik idi.
Bu fakt muzey anlayışının nə qədər qədim olduğunu göstərir. Çünki həmin dövrdə insanlar yalnız öz zamanlarına aid əşyaları deyil, onlardan çox-çox əvvəl yaşamış sivilizasiyaların maddi irsini də qorumağa çalışırdılar.
İlk muzeydə əşyaların üzərində izahlar da olub
Ennigaldi-Nannanın yaratdığı muzeyi digər qədim kolleksiyalardan fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri əşyaların sistemli şəkildə təqdim olunması idi.
Araşdırmalar zamanı muzeydə saxlanılan bəzi əşyaların yanında gil lövhələr üzərində yazılmış izahların olduğu müəyyən edilib. Bu yazılarda eksponatların hansı dövrə aid olduğu və nə ilə əlaqəli olduğu barədə məlumatlar yer alırdı.
Həmin yazıların bir hissəsi müxtəlif dillərdə hazırlanmışdı. Bu isə muzeyin yalnız əşyaların saxlanıldığı anbar olmadığını, həm də ziyarətçilərə məlumat vermək məqsədi daşıdığını göstərən mühüm sübutlardan biri hesab olunur.
Müasir muzeylərdə eksponatların qarşısında yerləşdirilən məlumat lövhələri, kataloqlar və izah yazıları adi görünə bilər. Lakin minilliklər əvvəl belə bir yanaşmanın tətbiq edilməsi dövrü üçün olduqca maraqlı yenilik idi.
Beləliklə, Ennigaldi-Nannanın kolleksiyası təkcə tarixi əşyaların qorunması baxımından deyil, onların təsnif edilməsi və insanlara təqdim olunması baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
İlk muzey necə aşkar edilib?
Ennigaldi-Nannanın muzeyinin mövcudluğu uzun müddət müasir elmi ictimaiyyətə məlum olmayıb. Bu tarixi məkanın izləri yalnız XX əsrdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı üzə çıxarılıb.
1920-ci illərdə britaniyalı arxeoloq Leonard Vulli qədim Ur şəhərində genişmiqyaslı qazıntılar aparmağa başlayıb. Qazıntılar zamanı şəhərin qədim saray və məbəd komplekslərinin qalıqları araşdırılıb.
1925-ci ildə aparılan tədqiqatlar zamanı arxeoloqlar müxtəlif tarixi dövrlərə aid əşyaların bir yerdə saxlanıldığı xüsusi məkanın izlərini aşkar ediblər. Burada tapılan gil lövhələr və digər əşyalar alimlərin diqqətini cəlb edib.
Araşdırmalar nəticəsində məlum olub ki, həmin kolleksiya eramızdan əvvəl VI əsrdə Ennigaldi-Nanna tərəfindən yaradılmış muzeyə aiddir.
Bu tapıntı muzey tarixinin öyrənilməsində mühüm hadisəyə çevrilib. Çünki arxeoloji materiallar qədim insanların keçmişə münasibətini, tarixi əşyaları necə qoruduğunu və onları başqalarına necə təqdim etdiyini göstərirdi.
Ennigaldi-Nannanın muzeyi bu gün dünyanın ən qədim məlum muzey nümunəsi kimi qəbul edilir. Bununla belə, tarixdə daha əvvəl yaradılmış, lakin hələ aşkar edilməmiş başqa kolleksiyaların mövcud olması ehtimalı da istisna edilmir.
Muzey sözü haradan yaranıb?
Muzey sözünün mənşəyi qədim yunan dilinə gedib çıxır. Bu söz yunan mifologiyasında incəsənətə, elmə və biliklərə himayədarlıq edən doqquz Muza ilə əlaqələndirilir.
Qədim Yunanıstanda Museion adlanan məkanlar elm, fəlsəfə və incəsənətlə məşğul olan insanların toplandığı yerlər idi. Bu məkanlar müasir muzeylərdən fərqlənsə də, bilik və mədəniyyətin qorunması baxımından oxşar məqsədlərə xidmət edirdi.
Xüsusilə qədim Misirin İsgəndəriyyə şəhərində yaradılmış İsgəndəriyyə Museionu tarixdə mühüm yer tutur. Eramızdan əvvəl III əsrdə Ptolemeylər sülaləsinin hakimiyyəti dövründə yaradılan bu elmi mərkəzdə alimlər fəaliyyət göstərir, tədqiqatlar aparılır və müxtəlif bilik sahələri inkişaf etdirilirdi.
İsgəndəriyyə kitabxanası da bu elmi və mədəni mühitin mühüm hissəsi idi. Burada müxtəlif xalqların elmi və ədəbi irsinə aid mətnlər toplanırdı.
Lakin İsgəndəriyyə Museionunu müasir mənada eksponatların nümayiş olunduğu muzeylə eyniləşdirmək düzgün deyil. O, daha çox elmi və fəlsəfi araşdırmaların aparıldığı bir müəssisə idi.
Müasir muzey anlayışının formalaşması
Qədim dövrlərdə hökmdarlar, varlı ailələr və dini mərkəzlər qiymətli əşyalar toplayır, onları xüsusi otaqlarda və saraylarda saxlayırdılar. Lakin bu kolleksiyaların əksəriyyəti geniş ictimaiyyət üçün əlçatan deyildi.
Avropada İntibah dövründən başlayaraq qədim əşyalara, incəsənət nümunələrinə və təbiət obyektlərinə maraq daha da artdı. Varlı şəxslər müxtəlif ölkələrdən sənət əsərləri, sikkələr, minerallar, heyvan nümunələri və arxeoloji tapıntılar toplayırdılar.
Belə kolleksiyalar sonradan nadir əşyalar otaqları kimi tanınmağa başladı. Onlar müasir muzeylərin formalaşmasında mühüm rol oynadı.
Bu istiqamətdə ən əhəmiyyətli hadisələrdən biri 1683-cü ildə İngiltərənin Oksford şəhərində Aşmolean Muzeyinin fəaliyyətə başlaması oldu.
Muzeyin yaradılması Elias Eşmolun adı ilə bağlıdır. O, topladığı kolleksiyanı Oksford Universitetinə bağışlamışdı. Bu kolleksiyada qədim sikkələr, kitablar, təbiət nümunələri, heyvan qalıqları və müxtəlif tarixi əşyalar var idi.
1683-cü ildə qapılarını ziyarətçilərin üzünə açan Aşmolean Muzeyi Britaniyanın ilk ictimai muzeyi və dünyanın ilk universitet muzeyi hesab olunur.
Onun yaradılmasında əsas məqsəd yalnız qiymətli əşyaları nümayiş etdirmək deyil, həm də elmi biliklərin inkişafına və insanların maariflənməsinə töhfə vermək idi.
Bu hadisə muzeylərin yalnız hökmdarların və varlı şəxslərin şəxsi kolleksiyası olmaqdan çıxaraq daha geniş ictimaiyyətə xidmət edən müəssisələrə çevrilməsində mühüm mərhələ hesab edilir.
Luvr muzeyi muzey tarixində hansı dəyişiklikləri etdi?
Müasir muzey tarixinin ən məşhur və əhəmiyyətli nümunələrindən biri Fransanın paytaxtı Parisdə yerləşən Luvr Muzeyidir.
Əvvəllər Fransa krallarının sarayı kimi istifadə edilən Luvr Fransa inqilabından sonra ictimai muzeyə çevrildi. 1793-cü il avqustun 10-da muzey kimi fəaliyyətə başladı.
Bu hadisə mədəni irsin yalnız hökmdarlara və aristokratiyaya deyil, bütövlükdə cəmiyyətə məxsus olması ideyasının güclənməsində mühüm rol oynadı.
Luvrda Fransa kral ailəsinin kolleksiyalarından olan rəsm əsərləri, heykəllər və digər tarixi nümunələr nümayiş etdirilirdi. Sonrakı illərdə muzeyin kolleksiyası daha da genişləndi.
Bu gün Luvr dünyanın ən məşhur muzeylərindən biridir. Burada Leonardo da Vinçinin "Mona Liza" əsəri, qədim Misir və Mesopotamiya mədəniyyətlərinə aid nümunələr, eləcə də müxtəlif dövrlərin incəsənət əsərləri saxlanılır.
Muzeylər zamanla necə dəyişdi?
XIX əsrdə sənaye inqilabı, arxeoloji qazıntıların genişlənməsi və elmi araşdırmaların inkişafı muzeylərin sayının artmasına səbəb oldu.
Bu dövrdə Avropa və dünyanın digər bölgələrində milli muzeylər, tarix muzeyləri, incəsənət qalereyaları və təbiət muzeyləri yaradılmağa başladı.
Muzeylərin fəaliyyət istiqamətləri də genişləndi. Əvvəllər əsasən nadir və qiymətli əşyaların nümayişinə üstünlük verilirdisə, sonralar onların elmi araşdırılması, qorunması, bərpası və təhsil məqsədilə istifadəsi də əsas vəzifələrə çevrildi.
XX əsrdə muzeyşünaslıq ayrıca elmi və peşəkar fəaliyyət sahəsi kimi inkişaf etdi. Eksponatların saxlanılması üçün xüsusi temperatur və rütubət şəraitinin yaradılması, bərpa laboratoriyalarının qurulması, elmi kataloqların hazırlanması və muzeylərin maarifləndirici fəaliyyətinin genişləndirilməsi daha böyük əhəmiyyət qazandı.
Müasir dövrdə isə rəqəmsal texnologiyalar muzeylərin fəaliyyətində yeni imkanlar yaradıb. Bir sıra muzeylər eksponatların üçölçülü təsvirlərini hazırlayır, virtual turlar təşkil edir və kolleksiyalarını internet vasitəsilə ziyarətçilərə təqdim edirlər.
Nəticə
Muzeylərin yaranma tarixi insanların keçmişi qorumaq və gələcək nəsillərə ötürmək istəyinin nəticəsidir. Təxminən 2500 il əvvəl Babil şahzadəsi Ennigaldi-Nannanın qədim əşyaları bir araya gətirərək yaratdığı kolleksiya bu ənənənin tarixdə məlum olan ən erkən nümunələrindən biridir.
Sonrakı əsrlərdə şəxsi kolleksiyalar, elmi mərkəzlər və ictimai muzeylər vasitəsilə bu anlayış inkişaf edərək bugünkü formasını alıb. Hazırda muzeylər sadəcə qədim əşyaların saxlanıldığı binalar deyil, xalqların kimliyini, tarixini və mədəni yaddaşını qoruyan mühüm elmi və mədəniyyət mərkəzləridir.
Əslində, muzeylərin ən böyük əhəmiyyəti keçmişi nümayiş etdirməklə yanaşı, insanlara öz tarixini anlamaq, bu günü qiymətləndirmək və gələcək haqqında düşünmək imkanı yaratmasıdır.
Məhəbbət Tərlanoğlu
18:22 18.11.2026
Oxunuş sayı: 47