Bakı-London xəttində yeni mərhələ: Azərbaycan-Böyük Britaniya strateji tərəfdaşlığı hansı perspektivlər vəd edir?
Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətləri son illərdə ənənəvi iqtisadi əməkdaşlıq çərçivəsini aşaraq siyasi, təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat və humanitar sahələri əhatə edən çoxşaxəli tərəfdaşlıq modelinə çevrilir. Xüsusilə 2025-ci ildən etibarən iki ölkə arasında diplomatik təmasların intensivləşməsi, müdafiə sahəsində əməkdaşlığın genişlənməsi və iqtisadi əlaqələrin yeni istiqamətlər üzrə inkişafı münasibətlərdə keyfiyyətcə yeni mərhələnin başlanmasından xəbər verir.
2025-ci il avqustun 25-də Böyük Britaniyanın Avropa məsələləri üzrə dövlət naziri Stiven Dautinin Bakıya səfəri zamanı münasibətlərin strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəldilməsi barədə razılıq əldə olunması bu prosesin mühüm siyasi göstəricisi idi. Həmin səfər çərçivəsində Azərbaycan və Böyük Britaniya arasında Strateji Dialoqun altıncı iclası da keçirildi.
Bu istiqamətdə növbəti mühüm hadisə isə 2026-cı il noyabrın 12-də Dublində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Böyük Britaniyanın Baş naziri Endi Börnhəm tərəfindən Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamənin qəbul edilməsi oldu. Sənəd münasibətlərin üç əsas istiqamətini – müdafiə və təhlükəsizlik, ticarət və investisiyalar, təhsil və innovasiyanı əhatə edir. Beləliklə, əvvəllər siyasi bəyanatlarla ifadə olunan strateji yaxınlaşma konkret əməkdaşlıq çərçivəsi ilə rəsmiləşdirildi.
Bu hadisəyə yalnız ikitərəfli münasibətlərin inkişafı kontekstində yanaşmaq düzgün olmazdı. Çünki Bakı-London xəttinin güclənməsi həm Cənubi Qafqazda dəyişən geosiyasi reallıqlar, həm Avropanın enerji təhlükəsizliyi, həm də Şərq-Qərb nəqliyyat bağlantılarının gələcəyi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Enerji əməkdaşlığı: ənənəvi tərəfdaşlıqdan yaşıl gələcəyə
Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərinin təməlində uzun illərdir enerji amili dayanır. Bu əməkdaşlığın formalaşmasında Britaniyanın BP şirkətinin xüsusi rolu var. Xüsusilə “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması, Azəri-Çıraq-Günəşli yataqlarının işlənməsi, Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəmərinin reallaşdırılması və Cənub Qaz Dəhlizinin yaradılması Azərbaycanın beynəlxalq enerji sistemində mövqeyinin möhkəmlənməsinə ciddi töhfə verib.
BP-nin Azərbaycanda fəaliyyəti sadəcə kommersiya maraqları ilə məhdudlaşmır. Şirkət uzun müddət ərzində Azərbaycanın enerji strategiyasının həyata keçirilməsində əsas beynəlxalq tərəfdaşlardan biri olub. Bu baxımdan Londonun Bakı ilə münasibətlərə strateji yanaşmasının mühüm səbəblərindən biri məhz enerji sahəsində formalaşmış qarşılıqlı etimaddır.
Lakin hazırkı mərhələdə tərəfdaşlığın məzmunu dəyişir. Dünyada enerji keçidinin sürətlənməsi, bərpaolunan enerji mənbələrinin əhəmiyyətinin artması və Avropa ölkələrinin enerji təchizatını şaxələndirmək cəhdləri Azərbaycan-Böyük Britaniya əməkdaşlığı qarşısında yeni imkanlar açır.
Azərbaycan artıq özünü yalnız neft və qaz ixracatçısı kimi deyil, həm də gələcəkdə yaşıl enerjinin istehsalçısı və tranzit ölkəsi kimi təqdim etməyə çalışır. Xəzər dənizinin külək enerjisi potensialı, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda alternativ enerji layihələri, eləcə də yaşıl enerji dəhlizlərinin yaradılması bu strategiyanın əsas istiqamətlərindəndir.
Bu kontekstdə BP ilə Cəbrayılda həyata keçirilən 240 meqavat gücündə Şəfəq Günəş Elektrik Stansiyası layihəsi xüsusi diqqət çəkir. Layihə ənənəvi enerji tərəfdaşlığının bərpaolunan enerji sahəsinə genişlənməsinin konkret nümunəsidir.

Digər mühüm istiqamət Xəzər dənizi – Qara dəniz – Avropa yaşıl enerji dəhlizidir. Bu layihə reallaşacağı təqdirdə Azərbaycan yalnız enerji ixracatçısı deyil, həm də Avropanın gələcək enerji arxitekturasının iştirakçılarından birinə çevrilə bilər. Böyük Britaniya şirkətlərinin bu prosesə cəlb olunması isə London üçün yeni iqtisadi imkanlar yaradır.
2026-cı ilin oktyabrında Bakıda keçirilən Azərbaycan-Böyük Britaniya Hökumətlərarası Komissiyasının səkkizinci iclasında da məhz bu məsələlərə xüsusi diqqət ayrılıb. Tərəflər yaşıl enerji, nəqliyyat bağlantıları, rəqəmsal infrastruktur və investisiya imkanlarını müzakirə ediblər.
Beləliklə, enerji əməkdaşlığının yeni mərhələsi iki ölkənin münasibətlərini neft-qaz sektorundan daha geniş iqtisadi və texnoloji müstəviyə daşımaq potensialına malikdir.
İqtisadi münasibətlər: investisiyalardan yeni ticarət imkanlarına
Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərinin digər mühüm istiqaməti iqtisadi əməkdaşlıqdır. Böyük Britaniya uzun illərdir Azərbaycanın əsas xarici investorlarından biri kimi çıxış edir. Britaniya kapitalının ölkəmizdəki iştirakı xüsusilə enerji sektorunda geniş olsa da, son dövrlərdə bu əməkdaşlığın digər sahələrə də yayılması müşahidə olunur.
2026-cı il oktyabrın 6-da keçirilən Hökumətlərarası Komissiyanın səkkizinci iclasında açıqlanan məlumatlara görə, Böyük Britaniyanın Azərbaycana yatırdığı investisiyaların ümumi həcmi 39 milyard dolları ötüb. İkitərəfli ticarət dövriyyəsi 2025-ci ildə 67 faiz artıb. 2026-cı ilin ilk yarısında isə ticarət dövriyyəsi ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 5,5 dəfədən çox artaraq 3,6 milyard dollara çatıb. Azərbaycanın Böyük Britaniyaya ixracında da ciddi artım qeydə alınıb.
Bu göstəricilər iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələrin genişlənməsini nümayiş etdirsə də, burada vacib məqam ticarət dövriyyəsinin artımını yalnız kəmiyyət göstəricisi kimi qiymətləndirməməkdir. Əsas məsələ iqtisadi münasibətlərin strukturunun şaxələndirilməsidir.
Azərbaycan üçün Britaniya kapitalının qeyri-neft sektoruna, xüsusilə nəqliyyat, logistika, maliyyə, kənd təsərrüfatı, texnologiya və xidmət sahələrinə cəlb edilməsi vacibdir. Böyük Britaniya isə Azərbaycanın əlverişli coğrafi mövqeyindən, regional bazarlara çıxış imkanlarından və artan tranzit potensialından yararlana bilər.
Bu baxımdan Birləşmiş Krallığın İxrac Kreditləri Agentliyinin (UKEF) Azərbaycanda prioritet layihələr üçün nəzərdə tutduğu 5 milyard funt sterlinq həcmində kredit zəmanəti də diqqətəlayiqdir. Bu mexanizm Britaniya şirkətlərinin Azərbaycanda daha geniş layihələrə qoşulması üçün maliyyə imkanlarını artıra bilər.
Noyabrın 12-də qəbul edilən Birgə Bəyannamədə də iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi, investisiyaların təşviqi, maliyyə bazarları arasında əlaqələrin gücləndirilməsi və kiçik-orta biznesin inkişafı əsas prioritetlər kimi müəyyənləşdirilib.
Deməli, qarşıdakı dövrdə Bakı-London iqtisadi münasibətlərinin uğuru yalnız neft-qaz layihələrinin davam etdirilməsi ilə deyil, yeni investisiya istiqamətlərinin yaradılması ilə ölçüləcək.

Müdafiə və təhlükəsizlik: tərəfdaşlığın yeni strateji sütunu
Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərində diqqət çəkən yeniliklərdən biri də müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın genişlənməsidir.
Əvvəllər iki ölkənin münasibətlərində iqtisadi və enerji məsələləri daha çox ön plana çıxırdısa, hazırda təhlükəsizlik komponenti də strateji tərəfdaşlığın əsas istiqamətlərindən birinə çevrilir.
Bu prosesin mühüm mərhələlərindən biri 2025-ci ilin oktyabrında Böyük Britaniyanın Azərbaycan və Ermənistanla bağlı silah embarqosunu ləğv etməsi və Azərbaycanla müdafiə sahəsində indiyədək ən geniş ikitərəfli əməkdaşlıq proqramının imzalanması oldu. Həmin ilin dekabrında Böyük Britaniyanın müdafiə naziri lord Vernon Kokerin Bakıya səfəri də bu istiqamətdə siyasi iradənin göstəricisi idi.
Britaniya hərbi mütəxəssislərinin Azərbaycan Ordusunun təlim və hazırlıq prosesinə cəlb olunması, təlimatçıların hazırlanması, müdafiə potensialının gücləndirilməsi və hərbi sahədə təcrübə mübadiləsi əməkdaşlığın praktiki tərəflərini təşkil edir.
2026-cı il Birgə Bəyannaməsində isə müdafiə sənayesi sahəsində birgə təşəbbüslərin araşdırılması, hərbi təlim və kadr hazırlığı, qarşılıqlı fəaliyyət imkanlarının artırılması, sərhəd təhlükəsizliyi və hüquq-mühafizə sahəsində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi nəzərdə tutulur.
Bununla belə, Azərbaycan-Böyük Britaniya hərbi əməkdaşlığını hərbi-siyasi ittifaq kimi qiymətləndirmək doğru olmazdı. Söhbət ilk növbədə müdafiə qabiliyyətinin artırılması, institusional təcrübənin bölüşdürülməsi və təhlükəsizlik sahəsində qarşılıqlı imkanların genişləndirilməsindən gedir.
Burada Azərbaycanın xarici siyasətinin çoxvektorlu xarakterini də nəzərə almaq lazımdır. Bakı müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərini milli maraqlar əsasında qurmağa çalışır. Böyük Britaniya ilə müdafiə əməkdaşlığının genişlənməsi də bu yanaşmanın tərkib hissəsidir.
Digər tərəfdən, Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik arxitekturasının dəyişdiyi, yeni nəqliyyat və kommunikasiya xətlərinin formalaşdığı bir vaxtda Londonun Azərbaycanla təhlükəsizlik dialoqunu dərinləşdirməsi onun regiona artan marağını nümayiş etdirir.
Cənubi Qafqaz və geosiyasi maraqlar: London Bakının rolunu necə qiymətləndirir?
Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərini regional geosiyasi proseslərdən kənarda təsəvvür etmək mümkün deyil. Cənubi Qafqaz hazırda müxtəlif güc mərkəzlərinin maraqlarının kəsişdiyi mühüm geostrateji məkanlardan biridir.
Rusiya, Türkiyə, İran, Avropa İttifaqı və ABŞ-ın regiondakı maraqları fonunda Böyük Britaniyanın da Azərbaycanla münasibətlərini yeni mərhələyə yüksəltməsi təsadüfi deyil.
London üçün Azərbaycan bir neçə baxımdan əhəmiyyətlidir.
Birincisi, Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyində mühüm tərəfdaşdır. Xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Avropa ölkələrinin enerji mənbələrini şaxələndirmək siyasəti Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini artırıb.
İkincisi, Azərbaycan Şərq-Qərb nəqliyyat bağlantılarının inkişafında mühüm mövqeyə malikdir. Orta Dəhlizin genişləndirilməsi, Xəzər dənizi üzərindən daşımaların artırılması və Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında iqtisadi əlaqələrin gücləndirilməsi Böyük Britaniya üçün də yeni imkanlar yaradır.
Üçüncüsü, Azərbaycan regionda siyasi və iqtisadi proseslərə təsir imkanları olan, həm türk dünyası, həm də Avropa ilə əlaqələrini inkişaf etdirən dövlətdir. Bu baxımdan Bakı ilə əməkdaşlıq Londonun Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya istiqamətindəki siyasətinə əlavə imkanlar qazandıra bilər.
Azərbaycan üçün isə Böyük Britaniya ilə münasibətlərin strateji səviyyəyə yüksəlməsi beynəlxalq tərəfdaşların coğrafiyasının genişləndirilməsi deməkdir. Xüsusilə BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü olan Böyük Britaniya ilə siyasi dialoqun dərinləşməsi Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemindəki mövqeyi baxımından əhəmiyyətlidir.
Lakin bu əməkdaşlığın regional sülh prosesinə təsiri də xüsusi qeyd olunmalıdır. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin mətninin paraflanması, eləcə də ATƏT-in Minsk prosesinin bağlanmasına dair birgə müraciət regionda yeni siyasi reallığın formalaşmasına təkan verdi.
Böyük Britaniya da Azərbaycanla strateji tərəfdaşlıq sənədində bu prosesə münasibətini ifadə edərək, iki ölkə arasında davamlı sülhün təmin olunması üçün birbaşa dialoqun vacibliyini vurğulayıb.
Bu, Londonun regionda sabitliyin təmin olunmasını iqtisadi və təhlükəsizlik maraqları ilə əlaqələndirdiyini göstərir. Çünki davamlı sülh Orta Dəhlizin təhlükəsizliyini, regional investisiya mühitini və Avropa ilə Asiya arasındakı iqtisadi əlaqələri gücləndirə bilər.
Təhsil, innovasiya və humanitar əlaqələr: tərəfdaşlığın uzunmüddətli perspektivi
Strateji tərəfdaşlığın yalnız iqtisadi və təhlükəsizlik maraqları üzərində qurulması onun davamlılığı üçün kifayət deyil. Bu baxımdan Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərində təhsil, elm, innovasiya və humanitar əlaqələrin ayrıca istiqamət kimi müəyyənləşdirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Böyük Britaniya dünyanın aparıcı universitetlərinə, elmi-tədqiqat mərkəzlərinə və innovasiya ekosisteminə malik ölkələrdən biridir. Azərbaycan üçün bu potensialdan yararlanmaq, xüsusilə rəqəmsal iqtisadiyyat, süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, mühəndislik və idarəetmə sahələrində mütəxəssis hazırlığını gücləndirmək baxımından vacibdir.
İki ölkə arasında bu sahədə müəyyən əməkdaşlıq təcrübəsi artıq mövcuddur. Chevening təqaüd proqramı, universitetlərarası əlaqələr, eləcə də Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti ilə Böyük Britaniyanın Uorvik Universiteti arasında bərpaolunan enerji istiqamətində birgə təhsil təşəbbüsü bu əməkdaşlığın nümunələrindəndir.
Yeni Birgə Bəyannamədə də ali təhsil, peşə hazırlığı, rəqəmsal bacarıqlar, elmi tədqiqatlar və innovasiya sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Süni intellekt, rəqəmsal idarəetmə və yeni texnologiyalar üzrə təcrübə mübadiləsi də sənədin prioritetləri sırasındadır.
Bu istiqamət Azərbaycanın iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi strategiyası ilə də uzlaşır. Çünki müasir dövrdə dövlətlərin rəqabət qabiliyyəti təkcə təbii resurslarla deyil, həm də insan kapitalı, texnoloji imkanlar və innovasiya potensialı ilə müəyyənləşir.
Başqa sözlə, Azərbaycan-Böyük Britaniya əməkdaşlığının gələcək nəticələri yalnız neft hasilatı, investisiya və ticarət göstəriciləri ilə deyil, həm də yeni nəsil mütəxəssislərin hazırlanması və texnoloji biliklərin ölkəyə gətirilməsi ilə ölçülməlidir.

Strateji tərəfdaşlığın institusional mexanizmləri və qarşıdakı vəzifələr
İki ölkə arasında münasibətlərin yeni mərhələyə yüksəlməsi ilə yanaşı, əldə olunan razılaşmaların icrasını təmin edəcək institusional mexanizmlərin yaradılması da əhəmiyyətlidir.
Bu baxımdan 2026-cı il oktyabrın 6-da Bakıda keçirilən Hökumətlərarası Komissiyanın səkkizinci iclasının nəticələri diqqətəlayiqdir. Görüşdə 2026–2027-ci illəri əhatə edən, 10 istiqamət üzrə 60-dan çox tədbiri nəzərdə tutan Fəaliyyət Planı qəbul edilib. Yaşıl enerji, nəqliyyat əlaqələri və şəhər mobilliyi sahələrində bir sıra sənədlər imzalanıb. Həmçinin Mərkəzi Asiya-Azərbaycan yaşıl enerji dəhlizi ilə bağlı əməkdaşlıq istiqamətləri müəyyənləşdirilib.
Bütün bunlar göstərir ki, tərəflər siyasi bəyanatları konkret layihələrə çevirmək niyyətindədirlər. Yeni strateji tərəfdaşlıq çərçivəsində hər il yüksək səviyyəli görüşlərin keçirilməsi və əməkdaşlığın nəticələrinin qiymətləndirilməsi də nəzərdə tutulur.
Bununla belə, münasibətlərin gələcək inkişafı müəyyən çağırışlardan da asılı olacaq.
İlk növbədə, iqtisadi əlaqələrin enerji sektorundan kənara çıxarılması vacibdir. Britaniya şirkətlərinin Azərbaycanda qeyri-neft sektoruna investisiyalarının artırılması, yerli müəssisələrlə birgə layihələrin həyata keçirilməsi və texnologiya transferinin təmin olunması əsas vəzifələrdən biri olmalıdır.
İkincisi, yaşıl enerji layihələrinin reallaşdırılması üçün maliyyə, infrastruktur və texnoloji məsələlərin həlli tələb olunur. Xüsusilə Xəzər dənizi və Mərkəzi Asiya regionundan Avropaya uzanacaq enerji bağlantılarının yaradılması uzunmüddətli investisiya və beynəlxalq koordinasiya tələb edir.
Üçüncüsü, müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq konkret nəticələrlə müşayiət olunmalıdır. Kadr hazırlığı, hərbi təlim, kibertəhlükəsizlik və müdafiə sənayesi istiqamətlərində razılaşmaların praktik müstəviyə keçirilməsi tərəfdaşlığın bu sütununu daha da gücləndirə bilər.
Nəhayət, Azərbaycan və Böyük Britaniya arasında münasibətlərin inkişafı üçün siyasi dialoqun davamlılığı, qarşılıqlı maraqların uzlaşdırılması və dəyişən beynəlxalq şəraitə uyğunlaşma mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bakı-London xətti yeni geosiyasi reallıqlar fonunda
Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərinin strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlməsi təsadüfi diplomatik hadisə deyil. Bu, son üç onillikdə formalaşmış iqtisadi əlaqələrin, enerji əməkdaşlığının və siyasi dialoqun məntiqi davamıdır. Ancaq yeni mərhələnin əvvəlkilərdən əsas fərqi tərəfdaşlığın daha geniş sahələri əhatə etməsi və konkret institusional çərçivəyə salınmasıdır.
Böyük Britaniya üçün Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyində, Orta Dəhlizin inkişafında və Cənubi Qafqazda sabitliyin təmin olunmasında mühüm tərəfdaşdır. Azərbaycan üçün isə Londonla münasibətlərin dərinləşdirilməsi Qərb istiqamətində iqtisadi və siyasi əlaqələrin genişləndirilməsi, yeni investisiyaların cəlb olunması, texnoloji imkanların artırılması və beynəlxalq mövqelərin möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, tərəflərin maraqları bir sıra strateji istiqamətlərdə üst-üstə düşür. Enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat bağlantıları, iqtisadi şaxələndirmə, regional sabitlik və texnoloji inkişaf bu ortaq maraqların əsas istiqamətləridir.
Eyni zamanda, Azərbaycan-Böyük Britaniya tərəfdaşlığı Bakı üçün xarici siyasət əlaqələrinin şaxələndirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Azərbaycan müxtəlif beynəlxalq güc mərkəzləri ilə münasibətlərini qarşıdurma məntiqi üzərində deyil, qarşılıqlı maraqlar və milli prioritetlər əsasında inkişaf etdirməyə çalışır. Londonla strateji tərəfdaşlıq da bu siyasətin tərkib hissəsidir.
Əslində, Bakı-London münasibətlərində baş verənləri iki ölkənin sadəcə diplomatik yaxınlaşması kimi deyil, dəyişən beynəlxalq münasibətlər sistemində qarşılıqlı strateji maraqların yeni müstəvidə uzlaşdırılması kimi qiymətləndirmək lazımdır. İndi əsas məsələ imzalanmış sənədlərin və əldə olunmuş razılaşmaların real iqtisadi, siyasi və təhlükəsizlik nəticələrinə çevrilməsidir. Strateji tərəfdaşlığın həqiqi məzmunu məhz bu nəticələrlə müəyyən olunacaq.
Müşahidəçi
13:30 16.11.2026
Oxunuş sayı: 131
Siyasətin pərdəarxası
Rubrika Crossmedia.az Analitik İnformasiya Portalının "Yaradıcı layihələr" departamentinə daxildir.