Dublin diplomatiyası: Azərbaycanın geosiyasi çəkisi, Britaniya ilə strateji tərəfdaşlıq və Zəngəzur xəttinin gələcəyi

Dublin görüşlərinin əhəmiyyətini yalnız Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan arasında keçirilən növbəti təmasla və ya Azərbaycan–Böyük Britaniya Strateji Tərəfdaşlıq Bəyannaməsinin imzalanması ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Bu hadisələr eyni siyasi məkanda, eyni vaxtda və bir-birini tamamlayan geosiyasi kontekstdə baş verdi. Bir tərəfdən Cənubi Qafqazda sülh və nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması müzakirə olunur, digər tərəfdən Azərbaycanın Avropa ilə enerji, logistika, təhlükəsizlik və texnoloji əməkdaşlığının yeni çərçivəsi formalaşdırılır. Bu mənada Dublin Azərbaycanın yalnız regional deyil, daha geniş Avrasiya geoiqtisadi sistemində mövqeyinin müzakirə edildiyi siyasi platformaya çevrildi.

Burada diqqət yetirilməli əsas məqam Azərbaycanın dəyişən beynəlxalq münasibətlər sistemində özünü hansısa bir güc mərkəzinin siyasi xəttinə bağlamadan, müxtəlif tərəfdaşlarla konkret maraqlar üzərində əməkdaşlıq qurmağa çalışmasıdır. Müasir beynəlxalq siyasətdə dövlətin çəkisi yalnız onun ərazisi, hərbi imkanları və enerji resursları ilə ölçülmür. Tranzit marşrutlarına nəzarət, enerji təchizatının etibarlılığı, regional böhranların həllində iştirakı, investisiya üçün əlverişli mühit yaratması və müxtəlif güc mərkəzləri arasında dialoq imkanlarını qoruması da strateji gücün mühüm elementlərinə çevrilib. Azərbaycan bu resursların bir neçəsini eyni vaxtda öz xarici siyasətinin alətinə çevirmək imkanına malikdir.

Britaniya ilə strateji tərəfdaşlıq: diplomatik statusdan iqtisadi mexanizmə keçid

Dublin görüşlərinin ən mühüm nəticələrindən biri Azərbaycan və Böyük Britaniya arasında Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamənin imzalanmasıdır. Sənədin məzmunu göstərir ki, Londonla Bakı arasındakı münasibətlər artıq ənənəvi enerji əməkdaşlığı çərçivəsindən daha geniş istiqamətlərə keçir. Bəyannamə müdafiə və təhlükəsizlik, ticarət və investisiya, iqtisadi artım, təhsil və innovasiya olmaqla üç əsas istiqaməti əhatə edir. Sənəddə Orta Dəhlizin inkişafı, bərpa olunan enerji, yaşıl maliyyələşdirmə, maliyyə və kapital bazarları, süni intellekt, rəqəmsal idarəetmə və elmi-texnoloji əməkdaşlıq ayrıca yer tutur.

Bu sənədin siyasi mənasını düzgün anlamaq üçün onun hansı şəraitdə imzalandığına diqqət yetirmək lazımdır. Avropa enerji təhlükəsizliyinin şaxələndirilməsinə, təchizat marşrutlarının sabitliyinə və yeni geoiqtisadi bağlantılara daha çox əhəmiyyət verir. Azərbaycan isə enerji ixracatçısı olmaqla yanaşı, Xəzər hövzəsi ilə Avropa arasında nəqliyyat və logistika əlaqələrinin əsas iştirakçılarından biridir. Belə şəraitdə Britaniya üçün Azərbaycan yalnız enerji təchizatçısı deyil, Avrasiya məkanında iqtisadi və nəqliyyat bağlantılarının inkişafında əhəmiyyətli tərəfdaşdır.

Lakin Bəyannamənin imzalanmasını avtomatik olaraq böyük investisiyaların, müdafiə sənayesi layihələrinin və ya yeni maliyyə axınlarının başlanması kimi təqdim etmək olmaz. Sənəd siyasi iradəni və əməkdaşlıq istiqamətlərini təsbit edir, amma konkret layihələrin maliyyələşdirilməsi, kommersiya şərtləri, texniki icrası və institusional məsuliyyəti ayrıca qərarlar tələb edir. Bəyannamədə əməkdaşlığın mövcud resurslardan və tərəflərin milli qanunvericiliyindən asılı olduğu da qeyd edilir. Deməli, onun real dəyəri gələcəkdə hansı layihələrin həyata keçirilməsi ilə ölçüləcək.

Londonun Azərbaycandan gözləntisini üç səviyyədə qiymətləndirmək olar. Birincisi, enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyi baxımından etibarlı tərəfdaşlıq. İkincisi, Orta Dəhliz və regional infrastruktur vasitəsilə Avrasiya ticarətində yeni imkanların yaradılması. Üçüncüsü, təhlükəsizlik, müdafiə, sərhəd idarəçiliyi və institusional əməkdaşlıq sahələrində əlaqələrin genişləndirilməsi. Britaniya üçün Cənubi Qafqazda sabitlik yalnız regional məsələ deyil; bu, daha geniş Avropa və Avrasiya maraqlarının tərkib hissəsidir.

Azərbaycanın Londondan əldə edə biləcəyi imkanlar da konkret xarakter daşıyır: investisiya və maliyyə bazarlarına çıxış, enerji keçidi üzrə texnologiyalar, müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində bilik mübadiləsi, universitetlər və elmi-tədqiqat institutları arasında əlaqələr, eləcə də beynəlxalq biznes şəbəkələrinə inteqrasiya. Xüsusilə maliyyə və kapital bazarları üzrə əməkdaşlıq Azərbaycanın iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi məqsədləri baxımından əhəmiyyətlidir. Əgər bu istiqamət real layihələrlə dəstəklənərsə, Azərbaycan yalnız enerji gəlirlərinə əsaslanan iqtisadi modeldən daha mürəkkəb investisiya və innovasiya sisteminə keçid üçün əlavə imkan əldə edə bilər.

Burada bir strateji risk də mövcuddur. Tərəfdaşlığın siyasi səviyyədə genişlənməsi iqtisadi münasibətlərin avtomatik olaraq balanslı olacağı demək deyil. Azərbaycan üçün əsas məsələ xarici kapitalın həcmi qədər onun hansı sahələrə yönəldilməsi, yerli istehsal və texnologiya transferi yaratması, yeni iş yerləri formalaşdırması və ölkənin ixrac potensialını artırmasıdır. Əks halda, strateji tərəfdaşlıq siyasi baxımdan əhəmiyyətli, iqtisadi baxımdan isə məhdud nəticəli qala bilər.

TRIPP və Zəngəzur: əsas mübarizə marşrutun adından deyil, onun idarəetmə modelindən gedir

Dublin görüşünün digər mühüm istiqaməti Azərbaycan və Ermənistan arasında nəqliyyat kommunikasiyalarının müzakirəsidir. Prezident İlham Əliyev və Nikol Paşinyanın görüşündə TRIPP layihəsinin dəmir yolu və avtomobil yolu komponentlərinin planlaşdırılması, layihələndirilməsi və marşrut üzrə tranzit imkanları nəzərdən keçirilib. Tərəflər həmçinin Azərbaycan ərazisindən Ermənistana 105 min ton yükün daşınmasını, elektrik şəbəkələrinin gələcəkdə birləşdirilməsi imkanlarını, sərhədlərin delimitasiyasını və transsərhəd çayların idarə olunmasını müzakirə ediblər.

Bu faktlar mühüm dəyişiklikdən xəbər verir: münasibətlər yalnız siyasi bəyanatlar və təhlükəsizlik məsələləri ətrafında deyil, gündəlik iqtisadi əlaqələrin yaradılması üzərində də qurulmağa başlayır. 105 min ton yükün daşınması sülhün artıq tam təmin olunduğunu göstərmir, lakin qarşılıqlı iqtisadi münasibətlərin praktik mexanizmlərlə formalaşa biləcəyini nümayiş etdirir. Siyasi münasibətlərdə etimadın zəif olduğu şəraitdə belə iqtisadi əlaqələr tərəflər üçün əməkdaşlığın faydasını ölçməyə imkan verir.

Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması məsələsinə də yalnız Azərbaycanla Naxçıvan arasında quru əlaqəsinin bərpası kimi yanaşmaq kifayət deyil. Bu xətt Azərbaycanı Naxçıvan və Türkiyə ilə birləşdirən, Orta Dəhlizin coğrafiyasını genişləndirə bilən və Türk dünyası daxilində nəqliyyat əlaqələrini gücləndirən strateji bağlantı potensialına malikdir. Eyni zamanda, bu marşrutun açılması Ermənistanın regional tranzit sisteminə qoşulması üçün də yeni iqtisadi imkan yarada bilər. Deməli, layihənin iqtisadi məntiqi qarşılıqlı fayda üzərində qurula bilər; siyasi mürəkkəblik isə həmin faydanın hansı hüquqi və idarəetmə mexanizmi ilə bölüşdürüləcəyindən irəli gəlir.

Əsas sual budur: marşrut necə işləyəcək? Sərhəd və gömrük nəzarəti hansı qaydada həyata keçiriləcək? Təhlükəsizlik hansı mexanizmlərlə təmin olunacaq? Daşımaların fasiləsizliyi necə qorunacaq? Operatorun səlahiyyətləri nədən ibarət olacaq? Tariflər və tranzit şərtləri necə müəyyənləşdiriləcək? Bu suallar cavablandırılmadan layihənin siyasi əhəmiyyətini onun iqtisadi səmərəliliyi ilə eyniləşdirmək olmaz.

Azərbaycan üçün optimal nəticə Naxçıvana bağlantının etibarlı, proqnozlaşdırılan və səmərəli işləməsidir. Ermənistan üçün isə öz suverenliyini qorumaqla tranzit gəlirləri, investisiya və regional iqtisadi əlaqələr əldə etmək imkanıdır. Bu iki maraq mütləq ziddiyyət təşkil etmir. Əksinə, düzgün hüquqi və texniki mexanizm qurularsa, suverenlik və tranzit səmərəliliyi bir-birini tamamlayan prinsiplərə çevrilə bilər. Lakin prosedurların həddindən artıq mürəkkəbləşdirilməsi və ya siyasi təzyiq alətinə çevrilməsi marşrutun iqtisadi cəlbediciliyini azaldar.

TRIPP-in reallaşması ABŞ-ın regiondakı rolunu da artırmaq potensialına malikdir. Vaşinqtonun təşəbbüsü ilə gündəmə gələn layihə ABŞ üçün yalnız nəqliyyat infrastrukturu deyil, Cənubi Qafqazda sülh prosesinə və regional bağlantılara təsir göstərmək vasitəsidir. Ancaq bunu “Trampın planı artıq reallaşır” kimi qəti nəticə ilə təqdim etmək tezdir. Dublin görüşündə layihənin planlaşdırılması və layihələndirilməsi müzakirə olunub; bu, irəliləyişdir, amma tikintinin başlanması, maliyyələşmə, idarəetmə və təhlükəsizlik mexanizmlərinin tam razılaşdırılması demək deyil.

Azərbaycanın Avropa ilə münasibətlərində selektiv iştirak: imtina deyil, öhdəliklərin idarə olunması

Dublində Azərbaycanın Avropa Siyasi Birliyinin üç sənədinə – Avropa təhlükəsizliyi, miqrasiya və narkotiklərlə mübarizə məsələlərinə dair sənədlərə qoşulmaması da ayrıca təhlil tələb edir. Bu qərarı Azərbaycanın Avropa ilə əməkdaşlıqdan uzaqlaşması kimi şərh etmək düzgün deyil. Xarici İşlər Nazirliyinin açıqlamasında vurğulandığı kimi, Bakı Avropa Siyasi Birliyini ölkələr arasında fikir mübadiləsi və əməkdaşlıq imkanlarının müzakirəsi üçün qeyri-rəsmi platforma kimi qiymətləndirir, əlavə hüquqi və siyasi öhdəliklər yaradan sənədlərə qoşulmağı isə zəruri hesab etmir.

Bu mövqenin arxasında beynəlxalq münasibətlərin mühüm prinsipi dayanır: dialoqda iştirak etmək bütün sənədlərə qoşulmaq və bütün siyasi öhdəlikləri qəbul etmək demək deyil. Dövlətlər çoxtərəfli platformalarda iştirak edərkən öz maraqlarını, mövcud müqavilə öhdəliklərini və xarici siyasət prioritetlərini nəzərə alırlar. Azərbaycan üçün də əsas məsələ Avropa ilə münasibətləri qorumaqla yanaşı, hər bir sənədin hüquqi nəticələrini və siyasi öhdəliklərini ayrıca qiymətləndirməkdir.

Bu yanaşma çevik diplomatiya baxımından müəyyən üstünlük yaradır. Azərbaycan bir tərəfdən Avropa təhlükəsizliyi, enerji, nəqliyyat və iqtisadi əməkdaşlıq məsələlərində dialoqu davam etdirir, digər tərəfdən özünün razı olmadığı və ya əlavə öhdəlik hesab etdiyi sənədlərə qoşulmur. Bununla belə, selektiv iştirak siyasətinin uğuru yalnız imtina etmək bacarığı ilə ölçülməməlidir. Bakı alternativ əməkdaşlıq mexanizmləri təklif etməli, konkret layihələrdə iştirakını genişləndirməli və öz mövqeyini tərəfdaşlar üçün anlaşılan hüquqi-siyasi arqumentlərlə əsaslandırmalıdır. Əks halda, çevik diplomatiya bəzən tərəfdaşlar tərəfindən məsafəli mövqe kimi də qəbul oluna bilər.

Qarşıdakı perspektivlər: üç mümkün ssenari

Dublin görüşlərindən sonra Azərbaycanın qarşısında bir neçə inkişaf ssenarisi görünür.

Birinci ssenari – praktik inteqrasiya ssenarisidir. Bu halda Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində iqtisadi və nəqliyyat əməkdaşlığı genişlənir, TRIPP üzrə texniki və hüquqi mexanizmlər razılaşdırılır, Orta Dəhlizin regional bağlantıları artır, Britaniya ilə strateji tərəfdaşlıq konkret investisiya və texnologiya layihələri ilə tamamlanır. Bu ssenari Azərbaycanın tranzit, enerji və maliyyə imkanlarını bir-birini gücləndirən sistemə çevirə bilər. Lakin bunun üçün siyasi razılaşmaların icrası, sərhəd təhlükəsizliyi və infrastruktur maliyyələşməsi üzrə ardıcıl qərarlar tələb olunur.

İkinci ssenari – məhdud irəliləyiş ssenarisidir. Tərəflər siyasi dialoqu davam etdirir, müəyyən yük daşımaları və texniki müzakirələr baş tutur, lakin əsas marşrutun idarəetmə modeli, sərhəd prosedurları və təhlükəsizlik məsələləri tam həll edilmir. Bu halda Dublin görüşləri diplomatik baxımdan əhəmiyyətli olsa da, iqtisadi nəticələr gözləniləndən zəif olar. Regionda əməkdaşlıq imkanları mövcud qalar, lakin böyük tranzit layihələrinin potensialı tam açılmaz.

Üçüncü ssenari – geosiyasi rəqabətin layihələri ləngitməsi ssenarisidir. Regional və beynəlxalq güclərin maraqlarının toqquşması, Ermənistan daxilində siyasi müqavimət, təhlükəsizlik narahatlıqları və ya maliyyələşmə problemləri layihələrin icrasını gecikdirə bilər. Bu halda nəqliyyat marşrutları iqtisadi əməkdaşlıq vasitəsindən daha çox siyasi rəqabət predmetinə çevrilər. Belə bir vəziyyət bütün tərəflərin tranzit və investisiya imkanlarını məhdudlaşdırar.

Bu ssenarilər arasında hansı istiqamətin üstün gələcəyini indidən qəti müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Lakin yaxın dövr üçün bir sıra göstəricilər həlledici olacaq: TRIPP üzrə konkret layihə və tikinti qərarlarının qəbul edilməsi, sərhəd-gömrük prosedurlarının razılaşdırılması, yük daşımalarının davamlılığı, Azərbaycan–Ermənistan ticarət əlaqələrinin genişlənməsi, Britaniya ilə illik strateji tərəfdaşlıq mexanizminin real işləməsi və yeni investisiya layihələrinin ortaya çıxması.

Nəticə: Azərbaycanın strateji üstünlüyü coğrafiyadan deyil, coğrafiyanı idarə etmək bacarığından yaranacaq

Dublin hadisələrinin ən mühüm nəticəsi Azərbaycanın bir neçə fərqli geosiyasi gündəliyi eyni vaxtda idarə etmək imkanının nümayişidir. Bakı həm Ermənistanla sülh və tranzit məsələlərini müzakirə edir, həm Britaniya ilə strateji tərəfdaşlıq qurur, həm Avropa ilə enerji və nəqliyyat əməkdaşlığını davam etdirir, həm də çoxtərəfli platformalarda əlavə öhdəliklərə münasibətdə müstəqil mövqe saxlayır. Bu siyasətin məntiqi müxtəlif güc mərkəzləri arasında seçim etməkdən daha çox, hər biri ilə münasibətləri milli maraqlara uyğun şəkildə tənzimləməkdir.

Ancaq Azərbaycanın gələcək strateji üstünlüyü yalnız əlverişli coğrafi mövqeyə və beynəlxalq diqqətə əsaslana bilməz. Coğrafiya imkan yaradır, lakin həmin imkanı iqtisadi gücə çevirən institutlar, infrastruktur, texnologiya, maliyyə və idarəetmə qabiliyyətidir. Orta Dəhliz yalnız xəritədə mövcud olduğu üçün rəqabətqabiliyyətli marşruta çevrilməyəcək; onun sürəti, qiyməti, etibarlılığı, gömrük prosedurları və logistika xidmətlərinin keyfiyyəti həlledici olacaq. Eyni qaydada, Britaniya ilə strateji tərəfdaşlıq da yalnız sənədin siyasi statusu ilə deyil, investisiyaların, texnologiyaların və insan kapitalının ölkəyə gətirdiyi real əlavə dəyərlə qiymətləndirilməlidir.

Azərbaycanın qarşısında duran əsas strateji vəzifə enerji diplomatiyasını nəqliyyat, maliyyə, texnoloji və institusional diplomatiya ilə tamamlamaqdır. Bu baş verərsə, ölkə regional layihələrin sadəcə tranzit ərazisi deyil, onların təşkili, idarə olunması və iqtisadi dəyər yaradılmasında əsas iştirakçılardan birinə çevrilə bilər.

Dublin görüşləri bu istiqamətdə yeni imkanlar açır, lakin hələ yekun nəticə deyil. Əsl nəticə o zaman görünəcək ki, siyasi bəyanatlar konkret dəmir yolu xətlərinə, işlək sərhəd mexanizmlərinə, investisiya müqavilələrinə, texnologiya transferinə və davamlı iqtisadi əməkdaşlığa çevrilsin. Azərbaycanın geosiyasi çəkisinin uzunmüddətli gücə çevrilməsi də məhz bu mərhələdə müəyyən olunacaq.