Türk dövlətləri ortaq valyuta yarada bilər
IV Hissə
Türk Dövlətləri Təşkilatında (TDT) maliyyə inteqrasiyası hələ məhdud olsa da, iqtisadi müstəqilliyə nail olmaq və xüsusilə Rusiya və digər xarici güclər tərəfindən idarə olunan xarici maliyyə sistemlərindən asılılığı azaltmaq üçün vacib bir addımdır. Maliyyə inteqrasiyası ticarəti asanlaşdırar, investisiya axınlarını artırar və TDT üzvləri arasında iqtisadi dayanıqlıq üçün təməl təmin edər. Aşağıda TDT-də maliyyə inteqrasiyasının mövcud vəziyyəti və onun inkişafı üçün atıla biləcək addımların təhlili verilmişdir.
TDT-də maliyyə inteqrasiyasının mövcud vəziyyəti
1.Ticarətdə xarici valyutalardan istifadə:
TDT daxili ticarət adətən geniş qəbul olunan xarici valyutalarda, xüsusilə ABŞ dolları, avro və (Mərkəzi Asiya üzvləri üçün) Rusiya rublu ilə aparılır. Bu valyutalardan asılılıq, ABŞ və ya Aİ tərəfindən tətbiq oluna biləcək sanksiyalardan və valyuta məzənnəsi dəyişikliklərindən yaranan həssaslığı artırır.
Rusiya rublunun təsiri xüsusilə Qazaxıstan və Qırğızıstan kimi ölkələrin Rusiya ilə güclü ticarət əlaqələrinə malik olduğu Mərkəzi Asiyada nəzərə çarpır. Rubldan asılılıq Mərkəzi Asiya iqtisadiyyatlarını Rusiyadakı iqtisadi qeyri-sabitliyə qarşı daha həssas edir.
2. Sərhədlərarası ödəmə infrastrukturlarının məhdud olması:
TDT daxilində xüsusi sərhədlərarası ödəmə sistemi yoxdur, buna görə də üzvlər əsasən SWIFT və digər beynəlxalq sistemlərdən asılıdır. Lakin, SWIFT-də ABŞ dolları və ya avro ilə edilən əməliyyatlar TDT üzvlərini qərb maliyyə institutlarının sanksiyalarına və məhdudiyyətlərinə qarşı həssas edir.
Rusiyanın SPFS və Çinin CIPS (Beynəlxalq Banklararası Ödəmə Sistemi) kimi alternativ sistemlər mövcuddur, lakin bunlar TDT-də geniş yayılmayıb və hələ də türk olmayan güclərə asılılıq yaradır.
3. Fərqli maliyyə tənzimləmələri və valyuta nəzarəti:
Hər bir TDT ölkəsi öz bank tənzimləmələri, valyuta nəzarətləri və maliyyə siyasətləri ilə fərqlənir ki, bu da sərhədlərarası maliyyə əməliyyatlarını və investisiyaları çətinləşdirir. Bir-birinə uyğunlaşdırılmamış maliyyə siyasətləri şirkətlərin TDT daxilində asan əməliyyatlar etmələrini çətinləşdirir.
Valyuta nəzarətləri və dəyişmə dərəcələri də dəyişir və bu, ticarətə mane olur və region daxilində investisiyaları çətinləşdirir. Məsələn, Özbəkistanda tarixi olaraq ciddi valyuta nəzarətləri olub, lakin son islahatlarla bu nəzarətlər azaldılıb.
4. Mərkəzi Asiyada az inkişaf etmiş kapital bazarları:
Mərkəzi Asiya TDT ölkələrində kapital bazarları (birjalar, istiqraz bazarları) az inkişaf edib, bu da regional investisiya imkanlarını məhdudlaşdırır. Türkiyə nisbətən inkişaf etmiş maliyyə bazarına malikdir, lakin hələ də Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan bazarları ilə yaxşı inteqrasiya olunmayıb.
Kapital bazarlarına çıxışın məhdud olması sərhədlərarası investisiyalar, birgə müəssisələr və digər iqtisadi əməkdaşlıq formaları üçün imkanları məhdudlaşdırır.
5. Pul köçürmələrindən asılılıq:
Qırğızıstan və Özbəkistan kimi ölkələr əsasən Rusiyada işləyən vətəndaşların pul köçürmələrinə böyük dərəcədə güvənir. Bu köçürmə axınlarına asılılıq onların iqtisadiyyatlarını Rusiya rubluna daha çox asılı edir və Rusiyadakı iqtisadi şoklara qarşı daha həssas edir.
TDT-də maliyyə inteqrasiyasını yaxşılaşdırmaq üçün addımlar
TDT maliyyə inteqrasiyasını gücləndirmək üçün aşağıdakı təşəbbüsləri həyata keçirə bilər:
1.TDT üzvləri üçün birgə ödəmə sistemi yaratmaq:
- TDT Sərhədlərarası Ödəmə Sistemi: TDT ölkələri üçün xüsusi sərhədlərarası müstəqil ödəmə sisteminin yaradılması SWIFT, SPFS və ya CIPS kimi xarici şəbəkələrə asılılığı azalda bilər. Bu sistem Türk Ödəmə Sistemi (TPS) adlandırıla bilər və TDT üzvlərinə öz milli valyutaları ilə birbaşa əməliyyatlar etməyə imkan verər.
- Blokçeyn Texnologiyasından İstifadə: TDT blokçeyn əsaslı ödəmə sistemlərini araşdıra bilər ki, bu da vasitəçilərdən istifadə etmədən təhlükəsiz, şəffaf və birbaşa əməliyyatları təmin edir. Bu, yalnız əməliyyat xərclərini azaltmayacaq, həm də xarici aktorların nəzarət etməsini çətinləşdirən dayanıqlı sistem yaradacaq.
2. Ortaq valyuta və ya valyuta təmizləmə mexanizmi yaratmaq:
- Türk Təmizləmə Birliyi: TDT vahid valyuta yaratmaq əvəzinə, üzvləri arasında valyuta mübadiləsini asanlaşdırmaq üçün təmizləmə birliyi yarada bilər. Bu mexanizm üzvlərin öz milli valyutaları ilə regional ticarət balanslarını həll etmələrini təmin edəcək, beləliklə valyuta risklərini azaldacaq və xərcləri aşağı salacaq.
- Türk Rəqəmsal Valyutasının Araşdırılması: Daha uzun müddətli hədəf olaraq, TDT Türk rəqəmsal valyutasını regional ticarət və ödənişlər üçün inkişaf etdirə bilər. Bu rəqəmsal valyuta milli valyutaları əvəz etməyəcək, lakin IMF-nin Xüsusi Borclanma Haqqı (SDR) kimi regional əməliyyatlar üçün sabit vahid kimi xidmət edəcək.
3. TDT İnkişaf Bankı və ya İnvestisiya Fondu yaratmaq:
- TDT İnkişaf Bankı: Regional infrastruktur, sənaye və texnologiya layihələrinə maliyyələşdirmə təmin edəcək xüsusi inkişaf bankının yaradılması. Bu bank, Asiya İnkişaf Bankı (AİB) kimi, Türk dünyasında uzunmüddətli maliyyələşdirmə ehtiyaclarını dəstəkləyərək Rusiya və Çin maliyyə institutlarından asılılığı azalda bilər.
- Türk İnvestisiya Fondu: Bu fond birgə müəssisələr, startaplar və TDT ölkələrinin az inkişaf etmiş bölgələrində regional infrastruktur layihələrinə investisiya etmək üçün istifadə oluna bilər.
Nəticə
Türk Dövlətləri Təşkilatında maliyyə inteqrasiyasına nail olmaq üçün müstəqil ödəmə sistemlərinin inkişafı, yerli valyutalarda regional ticarətin təşviqi, inkişaf bankının yaradılması və tənzimləmə qaydalarının standartlaşdırılması kimi çoxşaxəli yanaşma tələb olunur. Bu təşəbbüslər TDT daxilində iqtisadi əlaqələri gücləndirməklə yanaşı, üzv ölkələrin Rusiya və digər xarici maliyyə sistemlərindən asılılığını azaldaraq iqtisadi suverenliyini təmin edəcək.
Nicat Məmmədli
Cross Media Təhlil Mərkəzinin analitiki
15:52 10.11.2024
Oxunuş sayı: 22227
