İqtisadi,İqtisadiyyat
Arxiv yazıları
Süni intellekt dövründə Azərbaycanın iqtisadi seçimi
Dünya yeni iqtisadi bölgü mərhələsinə daxil olur. Üstünlük artıq yalnız təbii sərvətə, kapitala və sənaye gücünə deyil, məlumatı texnologiyaya, texnologiyanı isə istehsala çevirə bilən ölkələrə məxsus olacaq. Azərbaycan üçün əsas məsələ süni intellektdən istifadə edib-etməmək deyil. Əsas məsələ bu texnologiyanın yaratdığı iqtisadi dəyərin nə qədərinin ölkə daxilində qalacağıdır.
Süni intellekt əmək məhsuldarlığını yüksəltmək, istehsal xərclərini azaltmaq, dövlət xidmətlərini yaxşılaşdırmaq və yeni fəaliyyət sahələri yaratmaq imkanına malikdir. Lakin bu imkan bütün ölkələr, müəssisələr və insanlar arasında avtomatik olaraq bərabər bölüşdürülməyəcək.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun araşdırmasına görə, dünyadakı məşğulluğun təxminən 40 faizi süni intellektin təsir dairəsindədir. İnkişaf etmiş ölkələrdə bu göstərici 60 faizə çatır. Fond eyni zamanda qeyd edir ki, texnologiyanın məşğulluğa yekun təsirini müəyyənləşdirmək hələ tezdir. Süni intellekt bəzi vəzifələri aradan qaldıra, digərlərində isə insan əməyini daha məhsuldar edə bilər.
İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının təhlilləri də süni intellektin iqtisadi faydasının ölkələr, sahələr və müəssisələr üzrə fərqli olacağını göstərir. Nəticə texnologiyanın mövcudluğundan daha çox onun nə dərəcədə geniş və səmərəli tətbiq edilməsindən asılı olacaq.
Deməli, süni intellekt özü-özlüyündə iqtisadi inkişaf zəmanəti deyil. Bunun üçün etibarlı enerji və rəqəmsal infrastruktur, keyfiyyətli məlumat, ixtisaslı kadr, maliyyə imkanları və texnologiyanı real istehsala tətbiq edə bilən müəssisələr lazımdır.
Azərbaycan bu yarışa müəyyən üstünlüklərlə daxil olur. Ölkənin enerji imkanları, inkişaf edən rəqəmsal infrastrukturu, dövlət xidmətlərinin elektronlaşdırılması təcrübəsi və gənc insan kapitalı mövcuddur. Lakin bunları yerli texnoloji məhsula və ixrac qabiliyyətinə çevirmək əsas sınaqdır.
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar–sentyabr aylarında informasiya və rabitə sahəsində yaradılan əlavə dəyər 11,1 faiz artıb. Bununla belə, sahənin ÜDM-dəki payı cəmi 2 faiz təşkil edib. Eyni dövrdə ölkə iqtisadiyyatı 1,5 faiz böyüyüb, sənaye məhsulu istehsalı isə real ifadədə 0,8 faiz azalıb.
İnformasiya və rabitə sahəsində yüksək artım müsbət göstəricidir, lakin bunu avtomatik olaraq süni intellekt iqtisadiyyatının formalaşması kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Rabitə və rəqəmsal xidmətlərin genişlənməsi ilə yerli texnoloji məhsul istehsalı eyni anlayış deyil. Əsas nəticə yerli proqram təminatı, texnoloji ixrac, tədqiqat məhsulları, patentlər və yüksək məhsuldarlıqlı iş yerləri ilə ölçülməlidir.
Azərbaycanın 2026–2028-ci illər üzrə rəqəmsal inkişaf planında məlumatların keyfiyyəti, suveren süni intellekt üçün zəruri hesablama infrastrukturunun yetərsizliyi, ixtisaslı kadr çatışmazlığı və innovativ maliyyələşmə vasitələrinin zəifliyi əsas maneələr sırasında göstərilir. Fəaliyyət planında yerli innovativ məhsulların dövlət satınalmalarında dəstəklənməsi, vençur maliyyələşməsinin hüquqi bazasının formalaşdırılması və mütəxəssis hazırlığının gücləndirilməsi nəzərdə tutulur.
Bu, problemlərin rəsmi səviyyədə düzgün müəyyənləşdirildiyini göstərir. Növbəti mərhələdə əsas məsələ qəbul edilmiş strategiyaların ölçülə bilən iqtisadi nəticələrə çevrilməsidir.
Azərbaycanın dünyanın ən böyük süni intellekt platformaları ilə bütün istiqamətlərdə rəqabət aparması nə realdır, nə də zəruridir. Məqsəd hər xarici texnologiyanın yerli surətini yaratmaq olmamalıdır. Ölkə öz iqtisadi ehtiyaclarına və mövcud üstünlüklərinə uyğun sahələrdə ixtisaslaşmalıdır.
Azərbaycan dili əsasında işləyən texnoloji həllər, dövlət xidmətlərinin avtomatlaşdırılması, kibertəhlükəsizlik, enerji sistemlərinin idarə olunması, nəqliyyat və logistika, kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın artırılması belə istiqamətlər ola bilər. Bu sahələrdə yaradılan məhsullar gələcəkdə oxşar ehtiyacları olan regional bazarlara da çıxarıla bilər.
Bunun üçün ilk növbədə məlumat iqtisadi resurs kimi idarə olunmalıdır. Dövlət qurumlarında, universitetlərdə və müəssisələrdə toplanmış məlumatlar təhlükəsizlik və şəxsi məlumatların qorunması tələbləri gözlənilməklə sistemləşdirilməli və istifadəyə yararlı vəziyyətə gətirilməlidir. Keyfiyyətsiz və parçalanmış məlumat üzərində etibarlı süni intellekt sistemi qurmaq mümkün deyil.
İkinci istiqamət insan kapitalıdır. Universitetlərdə yeni ixtisasların açılması vacibdir, lakin kifayət etmir. Təhsil proqramları real istehsal və xidmət prosesləri ilə əlaqələndirilməli, tələbələr üçün ödənişli təcrübə və ilk iş proqramları yaradılmalıdır. Gənclər süni intellektdən istifadə etməyi deyil, onun nəticələrini yoxlamağı, real problemə tətbiq etməyi və texnologiyanın həll edə bilmədiyi məsələlər üzrə qərar verməyi də öyrənməlidirlər.
Xüsusilə ilk iş mərhələsinə diqqət yetirilməlidir. Əgər müəssisələr başlanğıc səviyyəli vəzifələri avtomatlaşdırarsa, gənclər gələcəkdə daha mürəkkəb işləri yerinə yetirmək üçün tələb olunan ilkin təcrübəni harada qazanacaqlar? Buna görə dövlət, universitet və özəl sektorun iştirakı ilə ödənişli peşə hazırlığı və işə keçid proqramları qurulmalıdır.
Üçüncü istiqamət dövlət satınalmalarıdır. Dövlət yerli texnoloji məhsulların yalnız tənzimləyicisi deyil, ilk sifarişçilərindən biri ola bilər. Lakin dəstək şirkətin yerli olması ilə deyil, təqdim etdiyi məhsulun keyfiyyəti, təhlükəsizliyi və yaratdığı nəticə ilə əsaslandırılmalıdır. Pilot layihələr uğurlu olduqda tətbiq genişləndirilməli, nəticə verməyən layihələr isə dayandırılmalıdır.
Dördüncü məsələ maliyyələşmədir. Yeni texnologiya şirkətlərinin əksəriyyətinin iri məbləğli girovu və sabit gəliri olmur. Buna görə onları ənənəvi faizli kreditlə maliyyələşdirmək inkişafın ilkin mərhələsində əlavə yük yaradır və perspektivli ideyanın məhsula çevrilmədən dayanması riskini artırır.
Alternativ olaraq faizsiz və geri qaytarılan maliyyə, dövlətin pay iştirakı, mənfəətin bölüşdürülməsi və birgə investisiya fondları tətbiq edilə bilər. Lakin belə maliyyələşmə də şərtsiz verilməməlidir. Layihələr müstəqil texniki və iqtisadi qiymətləndirmədən keçməli, vəsait mərhələlərlə ayrılmalı, növbəti ödəniş əvvəlki nəticənin təsdiqindən sonra həyata keçirilməlidir. Xərclər, əldə olunan məhsul, yaradılan iş yerləri və dövlətin gəlirdən payı barədə açıq hesabat təqdim olunmalıdır.
Belə modeldə dövlət sahibkara sadəcə borc verən tərəf olmur. O, istehsalın və gələcək nəticənin tərəfdaşına çevrilir. Uğurlu layihədən əldə edilən vəsait yenidən texnoloji istehsala yönəldilə, nəticə verməyən layihələrin maliyyələşdirilməsi isə vaxtında dayandırıla bilər.
Süni intellekt siyasətinin sosial tərəfi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Məhsuldarlığın yüksəlməsi yalnız işçi sayının azaldılması ilə nəticələnməməlidir. Texnologiyanın yaratdığı səmərə əmək haqqının yüksəlməsinə, əməkdaşların yenidən hazırlanmasına, iş vaxtının daha səmərəli təşkilinə və kiçik müəssisələrin texnologiyaya çıxışının genişlənməsinə də xidmət etməlidir.
Azərbaycanın süni intellekt yarışındakı məqsədi bütün texnologiyaları sıfırdan yaratmaq deyil. Məqsəd ölkənin məlumatını, insan kapitalını, enerji və maliyyə imkanlarını yerli əlavə dəyərə çevirməkdir.
Bu siyasətin uğuru alınan proqramların və qəbul edilən sənədlərin sayı ilə ölçülməməlidir. Əsas göstəricilər yaradılan yerli məhsul, texnoloji ixrac, yüksələn əmək məhsuldarlığı, yeni iş yerləri və əldə edilən iqtisadi faydanın cəmiyyətə nə dərəcədə çatması olmalıdır. Yalnız bu halda süni intellekt xaricdən alınan növbəti xidmət deyil, Azərbaycanın iqtisadi müstəqilliyini və rifahını gücləndirən vasitəyə çevrilə bilər.
09:20 28.10.2026
Oxunuş sayı: 194
Aqil Eyvazov
Cross Media Təhlil Mərkəzinin analitiki, iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, "İqtisadiyyat və Hüquq" İctimai Birliyinin sədri
