Gündəm,İqtisadiyyat

Maaş kartları təhlükədə: Elektron sistemin görünməyən riski

Əməkhaqqı və digər əmək ödənişlərinin elektron sistemə keçirilməsi əmək münasibətlərində şəffaflığın artırılması və işçilərin hüquqlarının qorunması baxımından mühüm addım kimi qiymətləndirilir. Yeni mexanizm əməkhaqqının vaxtında və tam ödənilməsinə nəzarəti gücləndirməklə yanaşı, sosial sığorta haqlarının uçotunun aparılmasını və müxtəlif əmək ödənişlərinin hesablanmasını da asanlaşdıra bilər.

Lakin əməkhaqqı məlumatlarının və işçilərin fərdi gəlir tarixçəsinin vahid elektron sistemdə toplanması bir sıra texnoloji və təhlükəsizlik risklərini də gündəmə gətirir. Belə bir sistemdə baş verə biləcək kiberhücum, məlumat sızması və ya texniki nasazlıq minlərlə, hətta milyonlarla işçinin şəxsi və maliyyə məlumatlarının təhlükə altına düşməsinə səbəb ola bilər. Sistemə icazəsiz giriş, məlumatların dəyişdirilməsi, ödənişlərin yanlış hesablara yönləndirilməsi və ya elektron platformanın fəaliyyətində yaranan fasilələr də ciddi problemlər yarada bilər.

Digər tərəfdən, bütün proseslərin elektronlaşdırılması rəqəmsal imkanları məhdud olan şəxslər, eləcə də texniki problemlərlə üzləşən işəgötürənlər üçün əlavə çətinliklər yarada bilər. Bu baxımdan yeni sistemin tətbiqi zamanı yalnız elektronlaşmanın üstünlükləri deyil, məlumatların qorunması, ehtiyat mexanizmləri və texniki təhlükəsizlik məsələləri də nəzərə alınmalıdır.

Crossmedia.az-a açıqlamasında Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Təşkilatları Assosiasiyası" İctimai Birliyinin eksperti, Xəzər Universitetinin İT departament rəhbəri Fərid Musayev bildirib ki, vahid elektron sistemlərdə təhlükəsizlik mütləq deyil, risklərə əsaslanan mühəndislik prinsipi ilə təmin olunur:

“Məlumatların qorunma səviyyəsi sistemin qurulması mərhələsində tətbiq edilən protokollardan asılıdır. Əgər sistem müasir standartlara, məsələn, ISO/IEC 27001 və PCI DSS tələblərinə uyğun qurularsa, riskləri minimuma endirmək mümkündür. Lakin kibertəhlükəsizlik sahəsində sıfır risk anlayışı mövcud deyil.

Təhlükəsizlik səviyyəsini artıran əsas amillərdən biri məlumatların şifrələnməsidir. Bu, həm məlumatlardan istifadə zamanı, həm də onların saxlanılması prosesində informasiyanın kənar şəxslər tərəfindən oxunmasının qarşısını alır. Digər mühüm amil girişə nəzarətdir. Yalnız müvafiq səlahiyyətə malik şəxslərin, məsələn, insan resursları və ya maliyyə menecerlərinin məlumatlara çıxış imkanı olmalıdır.

Belə sistemlərdə qarşılaşa biləcəyimiz əsas kiberrisklərdən biri məlumatların sızması və sistemə müdaxilədir. Məlumat sızması nəticəsində işçilərin fərdi məlumatları, o cümlədən FİN kodları, doğum tarixləri, ünvanları və bank hesabları oğurlana bilər. Bu isə həm hüquqi məsuliyyətə, həm də qurumun nüfuzuna ciddi zərər vura bilər.

Digər risk hesablara müdaxilədir. Hücum edən şəxslər sistem inzibatçısının və ya maliyyə operatorunun giriş məlumatlarını ələ keçirərək ödəniş tapşırıqlarını dəyişdirə bilərlər.

Daxili təhlükə də nəzərə alınmalıdır. Sistemə çıxışı olan vəzifəli şəxslər qəsdən və ya ehtiyatsızlıq, eləcə də sosial mühəndislik hücumlarının təsiri nəticəsində məlumatların sızmasına səbəb ola bilərlər.

Bundan başqa, məlumatların bütövlüyünün pozulması riski də mövcuddur. Belə hücumların məqsədi məlumatları oğurlamaq deyil, onları dəyişdirmək ola bilər. Məsələn, əməkdaşların bank hesab nömrələri dəyişdirilərək vəsaitlərin başqa hesablara köçürülməsi mümkündür.

Gecikmə və yanlış köçürmə ehtimalları da realdır. Bu ehtimallar kifayət qədər yüksəkdir. Kiberhücumlar, xüsusilə fidyə proqramları vasitəsilə sistemin bloklanması ödəniş prosesini tamamilə dayandıra bilər.

Texniki nasazlıqlar və proqram xətaları da ciddi problemlər yarada bilər. Məsələn, verilənlər bazasında baş verən xəta və ya yanlış yazılmış proqram skripti minlərlə əməkdaşın əməkhaqqının səhv hesablanmasına, yaxud eyni məbləğin dəfələrlə köçürülməsinə səbəb ola bilər.

Bu risklərin idarə edilməsi üçün “dərinliklə müdafiə” strategiyası tətbiq olunmalıdır. İlk növbədə, çoxfaktorlu autentifikasiya (MFA) tətbiq edilməlidir. Bu zaman sistemə giriş iki və ya daha çox üsulla təsdiqlənir. Məsələn, biometrik məlumatlar və ya mobil tətbiq vasitəsilə əlavə təsdiqləmə tələb oluna bilər.

İkinci mühüm mexanizm səlahiyyətlərin ayrılmasıdır. Bir şəxsə həm ödəniş yaratmaq, həm də həmin ödənişi təsdiqləmək hüququ verilməməlidir. Bu prinsip maliyyə nəzarəti baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bundan başqa, audit qeydləri aparılmalıdır. Sistemdə edilən hər bir əməliyyatın kim tərəfindən, nə vaxt, hansı IP ünvanından həyata keçirildiyi və hansı məlumatın dəyişdirildiyi dəyişdirilməz formada qeydə alınmalıdır.

Ehtiyat mexanizmlərin yaradılması da vacibdir. Sistem sıradan çıxdığı halda qısa müddətdə fəaliyyətə başlaya biləcək ehtiyat serverlər və məlumat mərkəzləri mövcud olmalıdır.

Məlumatların ehtiyat nüsxələri də şəbəkədən təcrid olunmuş şəkildə saxlanılmalıdır. Bu, fidyə proqramlarının hücumundan sonra məlumatların bərpasına imkan verə bilər.

Ödənişlərin icrasından əvvəl isə avtomatlaşdırılmış yoxlama mexanizmləri tətbiq edilməlidir. Məbləğlər və bank hesab nömrələri əvvəlki məlumatlarla, məsələn, insan resursları bazasındakı qeydlərlə avtomatik tutuşdurulmalıdır.

Nəticə etibarilə, vahid sistem səmərəliliyi artırsa da, eyni zamanda vahid uğursuzluq nöqtəsi yaradır. Bu nöqtənin qorunması yalnız İT departamentinin deyil, həm də maliyyə və audit bölmələrinin birgə məsuliyyəti olmalıdır. Təhlükəsizlik kompleks şəkildə idarə edilməli və mütəmadi nəzarətdə saxlanılmalıdır”.

Məhəbbət Tərlanoğlu

🖨 Çap et

18:15 13.11.2026

Oxunuş sayı: 121