Tonyukuk abidəsi: 1300 illik Türk yazısının canlı şahidi
Tarixdən bu günə qədər aparılan araşdırmalar göstərir ki, türk abidələri hələ də tapılmaqda davam edir və hər yeni kəşf, türklərin qədim və zəngin mədəniyyətini, dövlətçilik təcrübəsini və gündəlik həyatını daha aydın ortaya qoyur. Bu abidələr təkcə tarix kitablarında deyil, daşlarda, qaya yazılarında və Orta Asiyanın müxtəlif guşələrində yerləşən yazılı nümunələrdə də yaşamaqdadır. Onlar keçmişi sənədləşdirməklə yanaşı, Türk xalqlarının qədimliyini, mədəni irsini və ortaq tarixini günümüzə çatdırmaq üçün əvəzsiz bir qaynaq rolunu oynayır.
Araşdırmalar göstərir ki, türk abidələri müxtəlif yerlərdə yerləşir və hər biri öz unikal xüsusiyyətinə, yazı tərzinə və mədəniyyət izlərinə görə qiymətlidir. Hər bir abidə dövrünün siyasi, hərbi və sosial həyatına işıq salır, eyni zamanda Türk dünyasının ortaq tarixinin bir parçası olduğunu göstərir. Beləliklə, bu abidələr yalnız daş üzərində həkk olunmuş yazılar deyil, həm də tarixdən günümüzə qədər gələn canlı və danışan bir mədəniyyət körpüsüdür. Onlar göstərir ki, Türk xalqları yalnız döyüşlərdə və dövlət idarəçiliyində deyil, yazı, dil və mədəniyyət sahəsində də olduqca zəngin bir irsə sahibdir. Bunlardan biri də Türk kimliyini göstərən Tonyukuk abidəsidir.
Monqolustanın Ulan‑Bator şəhəri yaxınlığında yerləşən Tonyukuk abidəsi, təxminən 1300 il əvvəl, 8‑ci əsrdə yazılmış köhnə Türk dili ilə Orxon əlifbasında qaya yazılarıdır və bu günədək tapılmış ən qədim türk yazılı mənbələrindən biri kimi qəbul edilir. Belə ki, bu abidə yalnız qədim tarix üçün deyil, həm də Türk dilləri, mədəniyyəti və dövlət idarəçiliyi barədə daha geniş məlumat əldə etməyə imkan verir.
Arxeoloqların və dilçilərin fikrincə, Tonyukuk yazıları o dövrün siyasi, hərbi və sosial həyatını birbaşa əks etdirən nadir sənəddir.
Tonyukuk yazıları Bain Tsokto bölgəsində, Ulan‑Batorun cənub‑şərqində, Tuul çayı vadisində yerləşir. Abidə iki nəhəng daş sütun üzərində həkk olunub: birinci stela təxminən 243 sm, ikinci stela isə 217 sm hündürlükdədir.
Yazılar vertikal xəttlə və runik Orxon əlifbası ilə yazılıb və bu əlifba 38 əsas simvoldan ibarət olub, həm saitləri, həm də samitləri əks etdirirdi. Bu əlifba yalnız Göytürk tayfaları üçün deyil, bütün Türk dilləri ailəsinin erkən yazı nümunələri arasında ən qədim nümunələrdən biridir.
Tarixi mənbələrə görə, Tonyukuk İkinci Göytürk Xaqanlığı dövründə yüksək səviyyəli dövlət xadimi və hərbi komandir olub. O, bir neçə Göytürk xaqanı dövründə çalışaraq dövlət idarəçiliyi və strateji qərarların formalaşdırılmasında mühüm rol oynamışdır. Tonyukuk abidəsi, onun siyasi fəaliyyətini, hərbi strategiyalarını və dövlətçilik prinsiplərini birbaşa yazılı şəkildə əks etdirir. Bu baxımdan, abidə yalnız tarixi sənəd deyil, həm də o dövrün sosial və siyasi həyatının canlı şahididir.
Abidədəki yazılar autobiografik tərzdə, yəni Tonyukukun özünün həyatını və fəaliyyətini təsvir edən bir formatda yazılıb. Yazılarda Göytürk tayfalarının birləşməsi, Çin imperiyası ilə münasibətlər, qonşu tayfalarla gedən qarşıdurmalar və dövlət siyasəti realist şəkildə təqdim olunur. Birinci stela 35 sətrdən, ikinci isə 27 sətrdən ibarətdir. Burada 681‑ci ildə Türk tayfalarının Tang sülaləsinə qarşı üsyanı, Oğuz tayfaları ilə müharibələr və Yenisei Kirqizlərinə qarşı yürüşlər də qeyd olunub. Bu hadisələr yalnız tarixi yox, həm də siyasi və hərbi strategiyaların sənədləşdirilməsi baxımından qiymətlidir.
Tonyukuk abidəsi yalnız özlüyündə əhəmiyyətli deyil, həm də Orxon yazıları ilə birlikdə Türk dilinin yazılı tarixinin ən erkən nümunələrini təşkil edir. Orxon abidələri Kül Tigin və Bilgə Xaqan şərəfinə qoyulmuş, eyni dövrdə və fərqli ərazilərdə yerləşmişdir. Bu iki abidə qrupunun birlikdə tədqiqi göstərir ki, 8‑ci əsrdə Orta Asiya steplərində yazı mədəniyyəti yüksək səviyyədə idi və Türk xalqları artıq mürəkkəb siyasi və diplomatik sistemə malik idilər.
Bu qədim abidələrin qorunması üçün Monqoliya hökuməti və beynəlxalq tərəfdaşlar, xüsusən Türkiyə, birgə layihələr həyata keçirir. Arxeoloji qazıntılar, qoruyucu sahələr və yazıların yerləşdiyi ətrafın mühafizəsi təmin olunub. Son illərdə Bilge Tonyukuk Muzeyinin tikintisi planlaşdırılıb və abidələr hava şəraiti və vandalizmdən qorunacaq. Muzeydə orijinal artefaktlar qorunacaq və ziyarətçilər üçün interpretasiya zonaları yaradılacaq, bu da həm tədqiqat, həm də turizm baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Qeyd edək ki , Tonyukuk abidəsinin dilçilik baxımından da böyük əhəmiyyəti vardır. Buradakı yazılar Köhnə Türk runik scripti ilə yazılıb, dilin aqqlütinativ strukturu, sait harmoniyası və cümlə quruluşu ortaya qoyulur. Bu isə lingvistik tədqiqatlar üçün nadir bir mənbədir və Türk dillərinin inkişaf mərhələsini daha dəqiq anlamağa imkan verir.
Son olaraq, Tonyukuk yazıları mədəni irs və Türk dünyasının ortaq tarixinin simvolu kimi qiymətləndirilir. Bu abidələr yalnız tarixi sənəd deyil, həm də Türk xalqlarının mədəni kimliyi, ortaq tarix və mədəniyyət yaddaşı üçün mühüm elementdir. Onlar göstərir ki, Orta Asiya tarixinin zənginliyi təkcə yerli yox, dünya mədəni irsi üçün də əhəmiyyətlidir.
Fatimə Məmmədova
13:40 18.01.2026
Oxunuş sayı: 1226
