Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik siqnalı: birlik çağırışının arxasında nə dayanır?
Bakıda son günlər səslənən iki mühüm mesajı bir-birindən ayrı oxumaq çətindir. Sentyabrın 15-də Prezident İlham Əliyev Orta Asiya və Qafqazın müsəlman dini liderləri ilə görüşdə Türk dünyası, Qafqaz və İslam aləminin birlikdə hərəkət etməsinin təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyətini vurğuladı. İki gün sonra isə Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin təhlükəsizlik strukturlarının rəhbərləri ilə görüşdə təhlükəsizlik məsələləri artıq daha konkret müstəvidə müzakirə edildi.
Ardınca Bakıda keçirilən IV Təhlükəsizlik Forumunda qlobal təhlükəsizlik arxitekturasının dəyişməsi, terrorçuluq, transmilli cinayətkarlıq, kibertəhdidlər və süni intellektin təhlükəsizlik məqsədlərinə qarşı istifadəsi kimi məsələlər ön plana çıxarıldı. Bu ardıcıllıq təsadüfi görünmür. Burada söhbət yalnız terrorizm təhlükəsindən getmir. Daha geniş mənada, Azərbaycanın yerləşdiyi coğrafiyada təhlükəsizlik mühitinin sürətlə dəyişməsindən söhbət gedir.
Əsas məsələ də budur: Bakının təhlükəsizlik dilində niyə indi regional birlik və koordinasiya bu qədər ön plana çıxır?
Bunun cavabı ilk növbədə Cənubi Qafqazın artıq əvvəlki geosiyasi vəziyyətdə olmamasındadır. Region bir neçə böyük gücün maraqlarının kəsişdiyi əraziyə çevrilib. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, İran ətrafında davam edən hərbi-siyasi böhran, Türkiyənin regional çəkisinin artması, ABŞ və Avropa İttifaqının Cənubi Qafqaza daha çox diqqət göstərməsi və Orta Asiyadan Avropaya uzanan yeni nəqliyyat marşrutlarının əhəmiyyət qazanması eyni coğrafiyada üst-üstə düşür. Müxtəlif analitik mərkəzlər də 2026-cı ildə regionun təhlükəsizlik mühitinə əsas təsir edən amillər sırasında məhz İran böhranını, nəqliyyat marşrutları uğrunda rəqabəti və böyük güclərin yeni balans axtarışını göstərirlər.
Bu vəziyyətdə Azərbaycan üçün təhlükəsizlik artıq yalnız sərhəd məsələsi deyil. Enerji, nəqliyyat, informasiya, kiber məkan və siyasi sabitlik eyni təhlükəsizlik zəncirinin hissələrinə çevrilir.
Əslində Prezidentin Forumdakı çıxışının ən mühüm tərəfi də burada görünür. Çıxışda təhlükəsizliyin artıq dövlət sərhədləri ilə məhdudlaşmadığı xüsusi vurğulanır. Bir ölkədə baş verən böhran digər ölkəyə enerji, ərzaq, miqrasiya, nəqliyyat və maliyyə kanalları ilə keçə bilər. Bu, müasir geosiyasətin əsas reallıqlarından biridir.
Cənubi Qafqazda yenidən hərbi münaqişə başlaya bilərmi?
Bu suala sadəcə “bəli” və ya “xeyr” demək düzgün olmaz. Hazırkı məlumatlar Ermənistan-Azərbaycan arasında genişmiqyaslı müharibənin qaçılmaz olduğunu göstərmir. Əksinə, 2025-ci il Vaşinqton razılaşmasından və 2026-cı ildə Ermənistanın siyasi proseslərindən sonra sülh prosesinin institusional xarakter alması üçün müəyyən imkanlar yaranıb. IISS də Ermənistanın 2026-cı il seçkilərindən sonra Azərbaycanla sülh sazişini tamamlamaq və regional normallaşmanı davam etdirmək xəttini qeyd edir.
Lakin bu, risklərin aradan qalxması demək deyil.
Çünki Cənubi Qafqazda mümkün yeni gərginliyin mənbəyi yalnız Bakı ilə Yerevan arasındakı münasibətlər olmaya bilər. Regionun təhlükəsizlik sistemi daha geniş geosiyasi qarşıdurmaların təsiri altındadır.
Ən ciddi dəyişən isə İrandır.
2026-cı ildə ABŞ-İsrail və İran arasında hərbi qarşıdurmanın genişlənməsi Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik hesablamalarını dəyişib. Analitiklər bu müharibənin Azərbaycan və Ermənistan üçün birbaşa hərbi nəticələrindən daha çox, nəqliyyat, enerji, sərhəd təhlükəsizliyi və regional geosiyasi balans baxımından nəticələr yaratdığını vurğulayırlar.
İranın uzunmüddətli qeyri-sabitliyi Cənubi Qafqaz üçün xüsusilə həssas məsələdir. Çünki İran regionun cənub sərhədində yerləşən adi qonşu deyil. O, Ermənistan üçün mühüm tranzit və iqtisadi bağlantıdır, Azərbaycan üçün isə həm sərhəd qonşusu, həm də regional güc balansının elementidir.
İranda uzunmüddətli siyasi və təhlükəsizlik böhranı yaranarsa, nəticə yalnız İran daxilində qalmaya bilər. Miqrasiya, sərhəd təhlükəsizliyi, qaçaqmalçılıq, enerji və nəqliyyat marşrutlarının dəyişməsi, etnik və siyasi faktorların aktivləşməsi Cənubi Qafqaza birbaşa təsir göstərə bilər. Carnegie-nin təhlilində də İranın mümkün parçalanması və uzunmüddətli qeyri-sabitliyinin Azərbaycan və Ermənistan üçün ciddi humanitar və təhlükəsizlik nəticələri yarada biləcəyi vurğulanır.
Burada daha dərin bir dəyişiklik baş verir.
1990-cı və 2000-ci illərdə Cənubi Qafqazın əsas geosiyasi məsələsi ərazi münaqişələri idi. Bu gün isə ərazi məsələsinə əlavə olaraq marşrutlar, enerji xətləri, limanlar, dəmir yolları, rəqəmsal infrastrukturlar və logistika üzərində nəzarət ön plana çıxır.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi bu baxımdan ölkəni daha əhəmiyyətli edir. Orta Asiya ilə Avropanı birləşdirən marşrutların inkişafı, Xəzər üzərindən keçən bağlantılar və Azərbaycan ərazisindən keçən nəqliyyat xətləri ölkənin strateji əhəmiyyətini artırır.
Amma bunun başqa tərəfi də var: strateji əhəmiyyət artdıqca, həmin əraziyə geosiyasi maraq da artır.
Deməli, gələcək təhlükə mütləq tankların sərhədi keçməsi formasında meydana çıxmaya bilər. Nəqliyyat xəttinə sabotaj, kiberhücum, informasiya müharibəsi, terror aktı, sərhəd insidenti və ya üçüncü ölkələr arasında qarşıdurmanın regiona yayılması da təhlükəsizlik böhranı yarada bilər.
Bakı Forumunda süni intellektin terrorçuluq və radikal şəbəkələr tərəfindən istifadə olunması məsələsinin xüsusi qeyd edilməsi məhz bu yeni reallığı göstərir. Təhlükəsizlik artıq yalnız fiziki məkanın qorunması deyil; informasiya və rəqəmsal məkanın qorunması da dövlət təhlükəsizliyinin bir hissəsidir.
Bəs müsəlman ölkələrinin birliyi nə deməkdir?
Burada “birlik” sözünü emosional və ya ideoloji mənada deyil, praktiki təhlükəsizlik anlayışı kimi oxumaq daha doğru olar.
Çünki Orta Asiya dövlətləri, Azərbaycan və Türkiyə eyni təhlükələrlə üzləşirlər: terrorçuluq, radikalizm, narkotik tranziti, qeyri-qanuni silah dövriyyəsi, kiberhücumlar, qeyri-qanuni miqrasiya və informasiya təhlükələri.
Bu ölkələrin coğrafi əlaqələri də getdikcə sıxlaşır. Buna görə təhlükəsizlik orqanları arasında məlumat mübadiləsi, sərhəd nəzarəti, kiber təhlükəsizlik və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinin qarşısının alınması kimi sahələrdə koordinasiya artıq siyasi şüar deyil, praktik ehtiyacdır.
Prezidentin dini liderlərlə görüşündən dərhal sonra təhlükəsizlik strukturlarının rəhbərləri ilə görüşməsi də bu baxımdan maraqlı ardıcıllıq yaradır. Birinci müstəvidə sosial-mənəvi əlaqələr, ikinci müstəvidə isə dövlət təhlükəsizliyi mexanizmləri dayanır. Bunlar eyni şey deyil, amma bir-birini tamamlayan iki fərqli xəttdir.
Əslində Bakının mesajı belə oxuna bilər: region ölkələri təhlükəsizliyi yalnız hərbi ittifaqlar vasitəsilə deyil, siyasi, iqtisadi, dini, nəqliyyat və informasiya əlaqələrinin koordinasiyası ilə də təmin etməlidirlər.
Bu yanaşmanın arxasında daha geniş geosiyasi reallıq dayanır. Dünya əvvəlki kimi bir mərkəzdən idarə olunan sistemə doğru getmir. Əksinə, müxtəlif güc mərkəzləri arasında rəqabət artır. Belə şəraitdə orta ölçülü dövlətlər üçün əsas məsələ hansı böyük gücə tam bağlanmaqdan çox, öz təhlükəsizlik və iqtisadi əlaqələr şəbəkəsini genişləndirməkdir.
Cənubi Qafqazın gələcək sabitliyi də böyük ölçüdə bundan asılı olacaq.
Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində sülh prosesinin davam etməsi vacibdir, amma təkbaşına kifayət etmir. İran böhranının nəticələri, Rusiya-Ukrayna müharibəsinin regional təsirləri, Türkiyə ilə Orta Asiya arasında artan əlaqələr, yeni nəqliyyat dəhlizləri və böyük dövlətlərin Cənubi Qafqaz uğrunda rəqabəti paralel şəkildə idarə olunmalıdır.
Ona görə Bakının son günlər verdiyi təhlükəsizlik mesajlarını “yeni müharibə gözlənilir” kimi oxumaq həddindən artıq sadələşdirmə olardı. Daha real oxunuş başqadır: region əvvəlkindən daha strateji əhəmiyyətli, amma eyni zamanda daha həssas vəziyyətə gəlib.
Cənubi Qafqazda yeni müharibənin qarşısını almağın əsas yolu da yalnız hərbi güc balansından keçmir. Əsas məsələ elə bir regional sistem yaratmaqdır ki, heç bir xarici böhran avtomatik olaraq Cənubi Qafqaz böhranına çevrilməsin.
Bu baxımdan Bakı Təhlükəsizlik Forumunun əsas mesajı terrorçuluqdan daha genişdir: yeni təhlükəsizlik arxitekturasında dövlətlərin təkbaşına müdafiəsi kifayət etmir; qarşılıqlı bağlı regionlarda təhlükəsizlik də qarşılıqlı bağlı mexanizm tələb edir.
Və bu gün Azərbaycan üçün əsas strateji məsələ məhz budur: sülh dövrünə keçid baş verdiyi halda belə, ətraf coğrafiyada yaranan yeni geosiyasi risklərin ölkənin təhlükəsizlik və inkişaf gündəliyinə çevrilməsinə imkan verməmək.
15:23 23.09.2026
Oxunuş sayı: 58
