Kredit ödəyənlərə şad xəbər: Bu halda faizlər aşağı düşəcək
Banklarda kredit və depozit faizlərinin formalaşmasına eyni vaxtda bir neçə iqtisadi amil təsir edir. Mərkəzi Bankın pul siyasəti, inflyasiya gözləntiləri, bankların vəsait cəlbetmə xərcləri, kredit riskləri və bazardakı rəqabət faizlərin müəyyənləşməsində mühüm rol oynayır. Bundan başqa, problemli kreditlərin səviyyəsi, bankların əməliyyat xərcləri, likvidlik vəziyyəti, kapitalın dəyəri və mənfəət marjası da kreditlərin qiymətinə təsir göstərir. Bu baxımdan uçot dərəcəsinin aşağı salınması avtomatik olaraq bank kreditlərinin eyni nisbətdə ucuzlaşacağı anlamına gəlmir. Kredit faizlərinin aşağı düşməsi üçün bankların resurslarının ucuzlaşması, risklərin azalması və rəqabətin güclənməsi də vacibdir. Bəs Azərbaycanda kredit faizlərinin yüksək qalmasının əsas səbəbləri hansılardır və faizlərin aşağı düşməsi üçün hansı addımlar atılmalıdır?
İqtisadçı Asif İbrahimov Crossmedia.az-a açıqlamasında bildirib ki, banklarda kredit və depozit faizlərinin formalaşmasına bir neçə amil eyni vaxtda təsir edir: “Burada ilk növbədə Mərkəzi Bankın pul siyasəti, inflyasiya gözləntiləri, bankların vəsait cəlbetmə dəyəri, kredit riskləri, problemli kreditlərin səviyyəsi, bankın əməliyyat xərcləri, likvidlik vəziyyəti və bazardakı rəqabət nəzərə alınır. Hazırda Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsi 6,5 faiz, faiz dəhlizinin aşağı həddi 5,5 faiz, yuxarı həddi isə 7,5 faiz səviyyəsindədir. Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsi bankların kredit faizlərinin birbaşa tarifi deyil. Yəni uçot dərəcəsi 6,5 faizdirsə, bankın kreditini mütləq 10 və ya 15 faizlə verməsi kimi avtomatik mexanizm yoxdur. Uçot dərəcəsi bazardakı pulun qiymətinə təsir edən əsas siqnallardan biridir. Bank isə həmin vəsaitin üzərinə öz riskini, əməliyyat xərclərini, kapitalın dəyərini və mənfəət marjasını əlavə etməklə kredit faizini formalaşdırır. Mərkəzi Bank da qeyd edir ki, qısamüddətli pul bazarı faizləri faiz dəhlizi çərçivəsində uçot dərəcəsinə yaxın formalaşır. Depozit faizlərinə də eyni məntiqlə yanaşmaq lazımdır. Bank əhalidən və şirkətlərdən vəsait cəlb edərkən həmin vəsaitə müəyyən faiz ödəyir. Sonra bu vəsaiti kredit şəklində yerləşdirir. Ona görə bankın kredit və depozit faizi arasında müəyyən fərq yaranır. Bu fərq bankın faiz marjasının əsas elementlərindən biridir və bankın əməliyyat xərclərini, risklərini və mənfəətini qarşılamalıdır. Azərbaycanda kredit faizlərinin yüksək olmasının əsas səbəblərindən biri kredit riskidir. Bank üçün əsas məsələ təkcə kredit vermək deyil, həmin kreditin vaxtında geri qayıtmasıdır. Borcalanın gəliri, maliyyə vəziyyəti, kredit tarixçəsi, girovun keyfiyyəti və biznesin dayanıqlılığı risk qiymətləndirməsinə təsir edir. Risk yüksəldikcə bank həmin riski faiz dərəcəsində kompensasiya etməyə çalışır".
İqtisadçı qeyd edib ki, digər mühüm məsələ bankların resurslarının qiymətidir: "Bank depozitləri daha yüksək faizlə cəlb edirsə, bu vəsaiti aşağı faizlə kreditləşdirməsi iqtisadi baxımdan çətinləşir. Buna görə kredit faizlərinin aşağı salınması üçün yalnız kredit faizinə deyil, bankların resurs bazasının ümumi dəyərinə baxmaq lazımdır. Burada rəqabət məsələsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bank sektorunda real qiymət rəqabəti gücləndikcə banklar daha aşağı faizlə müştəri cəlb etməyə, xidmət keyfiyyətini artırmağa və əlavə komissiyaları azaltmağa məcbur olurlar. Əksinə, rəqabət zəif olduqda kredit məhsullarının qiymətində aşağıya doğru təzyiq də zəifləyir. Kredit faizlərinin yüksək olmasının digər səbəbi bankların əməliyyat xərcləridir. Filial şəbəkəsi, əməkhaqqı, informasiya texnologiyaları, risk idarəetməsi, təhlükəsizlik, hüquqi xidmətlər və digər xərclər bank məhsullarının maya dəyərinə daxil olur. Bank bu xərcləri öz gəlirləri hesabına qarşılamalıdır. Burada problemli kreditlər məsələsini də unutmaq olmaz. Kredit portfelində gecikmiş və ya qaytarılmayan kreditlərin payı artdıqca, bank həmin itkiləri digər kreditlərin qiymətində nəzərə almağa çalışa bilər. Yəni sağlam borcalan müəyyən mənada riskli borcalanın yaratdığı əlavə xərcin bir hissəsini dolayı şəkildə daşıya bilər. Buna görə kredit risklərinin düzgün idarə olunması faizlərin aşağı salınmasının əsas şərtlərindən biridir. Azərbaycanda kredit faizlərinin aşağı salınması üçün əsas məsələ banklara inzibati qaydada “faizi aşağı salın” demək deyil. Əsas məsələ bank sektorunda risklərin və maliyyələşmə xərclərinin aşağı salınmasıdır. Bunun üçün uzunmüddətli və daha ucuz resursların artırılması, rəqabətin gücləndirilməsi, kredit tarixçəsi və risk qiymətləndirməsi sistemlərinin təkmilləşdirilməsi, girov mexanizmlərinin səmərələşdirilməsi və problemli kreditlərin azaldılması vacibdir. Digər tərəfdən, kredit faizlərinə yalnız bankın qazancı kimi baxmaq da düzgün deyil. Kredit faizinin daxilində bankın resurs xərci, kredit riski, əməliyyat xərcləri, kapitalın dəyəri və mənfəət marjası var. Ona görə 20 faizlik kredit faizinin hamısını bankın mənfəəti kimi təqdim etmək iqtisadi baxımdan düzgün yanaşma deyil. Amma bunun əksinə, bankların bütün yüksək faizlərini yalnız risk və xərc amilləri ilə izah etmək də kifayət etmir. Burada rəqabətin səviyyəsi, bankların qiymət siyasəti və kredit məhsullarının şəffaflığı da müzakirə olunmalıdır. Müştəri kredit götürərkən yalnız nominal faiz dərəcəsinə deyil, effektiv illik faiz dərəcəsinə, komissiyalara, sığorta xərclərinə və digər ödənişlərə baxmalıdır. Depozit faizlərinə də ayrıca yanaşmaq lazımdır. Əgər bankların depozit cəlbetmə ehtiyacı artırsa, depozit faizləri yüksələ bilər. Bu isə bankların resurs bazasının qiymətini artıraraq kredit faizlərinə də təsir göstərə bilər. Əksinə, bank sektorunda likvidlik kifayət qədərdirsə və daha ucuz resurs imkanları genişlənirsə, kredit faizlərinin aşağı düşməsi üçün şərait yaranır. Hazırkı şəraitdə Mərkəzi Bankın faiz siyasəti ilə bankların kredit siyasəti arasında ötürücülüyün gücləndirilməsi də vacibdir. Mərkəzi Bank 2026-cı ilin fevralında uçot dərəcəsini 6,5 faizə endirib və iyun ayında bu parametrləri dəyişməz saxlayıb. Bu qərarlar inflyasiya, qlobal və daxili iqtisadi şərait, maliyyə bazarları və pul siyasətinin real sektora ötürülməsi kimi amillər nəzərə alınmaqla qəbul edilir. Nəticə olaraq, Azərbaycanda kredit faizlərinin yüksək olmasını bir səbəblə izah etmək mümkün deyil. Burada inflyasiya gözləntiləri, bankların resurslarının qiyməti, kredit riski, problemli kreditlər, əməliyyat xərcləri, kapitalın dəyəri, rəqabət və bankların mənfəət marjası birlikdə rol oynayır. Məqsəd sadəcə bank faizlərini inzibati qaydada aşağı salmaq yox, bank üçün ucuz kredit verməyi iqtisadi baxımdan mümkün etməkdir. Bunun üçün bankın resursu ucuzlaşmalı, risklər azalmalı, rəqabət güclənməli və maliyyə bazarının dərinliyi artmalıdır. O zaman kredit faizlərinin aşağı düşməsi süni qərarla deyil, bazarın öz iqtisadi mexanizmləri hesabına baş verəcək”.
Zeynəb Həsən
13:30 19.08.2026
Oxunuş sayı: 45
