İlk təyyarəni kim idarə edib? — İnsanlığın göylərə yüksəlməsinin maraqlı tarixi
İnsanlar əsrlər boyu quşların uçuşunu izləyərək göylərə qalxmağın yollarını axtarıblar. Bir vaxtlar yalnız xəyal kimi görünən bu arzu zaman keçdikcə elmi araşdırmaların, mühəndislik təcrübələrinin və texnoloji ixtiraların əsas mövzularından birinə çevrilib. İnsanların havada hərəkət edə bilməsi ideyası uzun müddət müxtəlif ixtiralarla sınaqdan keçirilsə də, müasir aviasiyanın yaranması üçün əsrlərlə davam edən araşdırmalar tələb olunub.
Bu gün təyyarə ilə bir neçə saat ərzində minlərlə kilometr məsafə qət etmək adi hal kimi qəbul edilir. Lakin ilk mühərrikli təyyarənin havaya qalxması bəşər tarixində böyük dönüş nöqtəsi olub. Bu tarixi hadisənin arxasında isə iki amerikalı qardaşın – Uilbur və Orvill Raytın uzunmüddətli zəhməti dayanır.
İlk təyyarənin pilotu kim olub?
Tarixdə ilk uğurlu mühərrikli təyyarəni idarə edən şəxs amerikalı ixtiraçı və aviasiya mühəndisi Orvill Rayt (Orville Wright) olub. O, qardaşı Uilbur Raytla (Wilbur Wright) birlikdə hazırladıqları “Wright Flyer” adlı təyyarəni 17 dekabr 1903-cü ildə ABŞ-ın Şimali Karolina ştatında, Kitti Hok (Kitty Hawk) yaxınlığındakı Kill Devil Hills ərazisində havaya qaldırıb.
Bu uçuş aviasiya tarixində mühüm hadisə hesab olunur. Çünki həmin vaxta qədər insanlar müxtəlif uçan qurğular hazırlasalar da, mühərriklə hərəkət edən, pilot tərəfindən idarə olunan və havada müəyyən müddət nəzarətli şəkildə qala bilən təyyarənin uğurlu uçuşu reallaşmamışdı.
Orvill Raytın ilk uçuşu cəmi 12 saniyə davam edib. Təyyarə bu müddətdə təxminən 36 metr məsafə qət edib. İlk baxışdan çox qısa və əhəmiyyətsiz görünə bilən bu uçuş əslində insanlığın nəqliyyat tarixində yeni dövrün başlanğıcı idi.
Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, həmin gün yalnız bir uçuş həyata keçirilməyib. Rayt qardaşları ümumilikdə dörd sınaq uçuşu ediblər. Onlar növbə ilə təyyarəni idarə ediblər. Sonuncu uçuşda Uilbur Rayt sükan arxasında olub və təyyarə 59 saniyə ərzində təxminən 260 metr məsafə qət edib. Beləliklə, həmin günün ən uzun uçuşunu Orvill deyil, onun qardaşı Uilbur həyata keçirib.
Rayt qardaşları təyyarəni necə ixtira etdilər?
Orvill və Uilbur Rayt ABŞ-ın Ohayo ştatının Deyton şəhərində yaşayan iki qardaş olublar. Onların peşə fəaliyyəti əvvəlcə aviasiya ilə əlaqəli deyildi. Qardaşlar velosiped təmiri və istehsalı ilə məşğul olur, özlərinin kiçik velosiped mağazasını idarə edirdilər.
Onların mexanika sahəsində əldə etdikləri təcrübə gələcəkdə təyyarə hazırlamalarına ciddi kömək göstərib. Velosipedlərin hərəkət mexanizmlərini, balansını və idarəetmə sistemlərini yaxşı bilmələri uçan aparatın hazırlanmasında da işlərinə yarayıb.
Qardaşların uçuşa marağı uşaqlıq illərindən başlayıb. Ataları onlara rezin mexanizmlə hərəkət edən kiçik oyuncaq helikopter hədiyyə etmişdi. Uşaqlar bu oyuncağı araşdırır, onun necə havaya qalxdığını öyrənməyə çalışırdılar. Daha sonra özləri də oxşar uçan modellər hazırlamağa başladılar.
Lakin onların aviasiya sahəsində ciddi araşdırmalara başlaması 1896-cı ildən sonrakı dövrə təsadüf edir. Həmin vaxt alman aviasiya pioneri Otto Lilientalın planerlə uçuş zamanı qəzaya uğrayaraq həyatını itirməsi qardaşların diqqətini yenidən uçuş təhlükəsizliyi və idarəetmə məsələlərinə yönəldib.
Onlar mövcud elmi araşdırmaları öyrənir, uçuşla bağlı nəşrləri oxuyur və öz təcrübələrini aparırdılar. Rayt qardaşları başa düşürdülər ki, təyyarənin sadəcə havaya qalxması kifayət deyil. Əsas məsələ onu havada idarə etmək, istiqamətini dəyişmək və tarazlığını qorumaqdır.
İlk təyyarənin hazırlanması necə baş verdi?
Rayt qardaşları təyyarəni birbaşa mühərriklə hazırlamağa başlamadılar. Əvvəlcə planerlər üzərində işlədilər. Planer mühərriki olmayan, hava axınlarından istifadə edərək süzülən uçuş aparatıdır.
Onlar müxtəlif ölçülü modellər hazırlayaraq uçuş sınaqları keçirirdilər. Bu təcrübələr zamanı qanadların forması, hava müqaviməti, qaldırıcı qüvvə və idarəetmə mexanizmləri üzərində işləyirdilər.
1899-cu ildən etibarən araşdırmalarını daha sistemli şəkildə davam etdirən qardaşlar 1900, 1901 və 1902-ci illərdə müxtəlif planerlər hazırladılar. Bu sınaqlar onlara əvvəlki uçuş təcrübələrindəki səhvləri müəyyənləşdirmək və yeni texniki həllər tapmaq imkanı verdi.
Onların ən mühüm nailiyyətlərindən biri külək tunelindən istifadə etmələri idi. Bu qurğu vasitəsilə qanadların müxtəlif formalarının hava axını qarşısında necə davrandığını yoxlayırdılar.
Qardaşlar həmçinin təyyarənin üç istiqamətdə idarə olunması prinsipini inkişaf etdirdilər. Bunlara təyyarənin sağa və sola əyilməsi, burnunun yuxarı və aşağı hərəkəti, həmçinin sağa və sola dönməsi daxildir.
Bu idarəetmə prinsipləri müasir aviasiyanın əsasını təşkil edən texniki həllərdən birinə çevrildi.
İlk mühərrikli təyyarənin texniki xüsusiyyətləri
1903-cü ildə hazırlanmış Wright Flyer
1903-cü ildə hazır vəziyyətə gətirilən təyyarə əvvəlki planerlərdən fərqlənirdi. Artıq onun havaya qalxması üçün mühərrik və pərlər mövcud idi.
“Wright Flyer” adlandırılan təyyarənin əsas texniki xüsusiyyətləri belə idi:
Mühərrik: 12 at gücündə, dörd silindrli benzin mühərriki.
Qanadların uzunluğu: təxminən 12,3 metr.
Təyyarənin uzunluğu: təxminən 6,4 metr.
Hündürlüyü: təxminən 2,8 metr.
Boş çəkisi: təxminən 274 kiloqram.
Tam uçuş çəkisi: təxminən 341 kiloqram.
Pərlərin sayı: iki ədəd.
Təyyarənin quruluşunda əsasən ağac və xüsusi parça materialından istifadə olunmuşdu. Onun müasir sərnişin təyyarələrindən fərqli olaraq təkərləri yox idi. Uçuş və eniş zamanı xüsusi sürüşmə dayaqlarından istifadə edilirdi.
Mühərrik iki pəri hərəkətə gətirirdi. Bu pərlər təyyarəni irəli itələyərək onun qanadlarının üzərindən hava axınının keçməsinə şərait yaradırdı. Nəticədə qanadlarda qaldırıcı qüvvə yaranır və təyyarə havaya qalxa bilirdi.
Maraqlıdır ki, Rayt qardaşları mühərrikin hazırlanması ilə yanaşı, təyyarə üçün uyğun pərlərin layihələndirilməsi üzərində də özləri işləyiblər. Çünki həmin dövrdə mövcud texniki imkanlar onların tələblərinə cavab verən hazır mühərrik və pər sistemini təmin etmirdi.
İlk uçuş günü nə baş verdi?
17 dekabr 1903-cü il səhər saatlarında Rayt qardaşları öz təyyarələrini yenidən sınaqdan keçirmək üçün hazırladılar.
Əvvəlcə Uilbur Raytın uçuş etməsi nəzərdə tutulurdu. O, 14 dekabrda da təyyarəni havaya qaldırmağa cəhd etmiş, lakin uçuş uğursuz alınmışdı. Təyyarə zədələndiyi üçün yenidən təmir edilməli olmuşdu.
Dekabrın 17-də isə ilk uçuşu Orvill Rayt həyata keçirdi. Həmin gün hava şəraiti küləkli idi. Bu şərait təyyarənin havaya qalxmasına müəyyən qədər kömək edirdi.
Saat 10:35-də Orvill Rayt təyyarəni hərəkətə gətirdi. Bir neçə saniyə sonra “Wright Flyer” yerdən ayrılaraq havaya qalxdı.
Bu anı orada olan beş şahiddən biri fotoaparatla qeydə aldı. Həmin fotoşəkil sonradan aviasiya tarixinin ən məşhur tarixi görüntülərindən birinə çevrildi.
İlk uçuş cəmi 12 saniyə davam etsə də, qardaşlar üçün böyük uğur idi. Həmin gün həyata keçirilən digər uçuşlar isə təyyarənin imkanlarını daha aydın nümayiş etdirdi.
Dördüncü və sonuncu uçuşda Uilbur Rayt 59 saniyə havada qalaraq 260 metrə yaxın məsafə qət etdi. Lakin güclü külək nəticəsində təyyarə sonradan aşdı və ciddi zədələndi. Beləliklə, həmin günün tarixi sınaqları başa çatdı.
İlk təyyarəni Rayt qardaşları ixtira etmişdilərmi?
Bu sual aviasiya tarixində uzun müddətdir müzakirə olunur. Çünki Rayt qardaşlarından əvvəl də uçuşla bağlı mühüm təcrübələr aparılmışdı.
İnsanlar hələ qədim dövrlərdən uçmaq haqqında düşünür, müxtəlif qanadlı qurğular hazırlamağa çalışırdılar. XIX əsrdə isə planerlər və hava şarları vasitəsilə uçuşlar həyata keçirilirdi.
Məsələn, alman mühəndisi Otto Liliental planerlə uçuş sahəsində mühüm nailiyyətlər əldə etmişdi. O, 1890-cı illərdə yüzlərlə uğurlu süzülmə uçuşu həyata keçirmişdi. Lakin onun istifadə etdiyi aparat mühərriksiz idi.
Bundan başqa, britaniyalı mühəndis Corc Keyli də XIX əsrin əvvəllərində aerodinamika və təyyarə quruluşu ilə bağlı mühüm nəzəriyyələr irəli sürmüşdü. Onun araşdırmaları sonrakı aviasiya ixtiralarına təsir göstərmişdi.
Braziliyalı ixtiraçı Alberto Santos-Dümonun da aviasiya tarixində xüsusi yeri var. O, 1906-cı ildə Parisdə özünün “14-bis” adlı təyyarəsi ilə ictimaiyyət qarşısında mühərrikli uçuş həyata keçirmişdi. Bu hadisə Avropada aviasiyanın inkişafı baxımından mühüm mərhələ sayılır.
Burada bir məqamı fərqləndirmək lazımdır: Rayt qardaşlarının 1903-cü ildəki uçuşu pilot tərəfindən idarə olunan, mühərrikli və havadan ağır aparatın ilk uğurlu nəzarətli uçuşu kimi geniş qəbul edilir. Santos-Dümonun 1906-cı ildəki uçuşu isə Avropada əvvəlcədən hazırlanmış uçuş meydançasından xüsusi yardım olmadan havaya qalxan təyyarə nümayişi kimi tarixə düşüb.
İlk təyyarədən müasir sərnişin təyyarələrinə qədər.
1903-cü ildə baş tutan ilk uğurlu mühərrikli uçuşdan sonra aviasiya sürətlə inkişaf etməyə başladı. Əvvəlcə təyyarələr əsasən təcrübə, hərbi məqsədlər və qısa məsafəli uçuşlar üçün istifadə edilirdi.
1900-cü illərin sonlarında və 1910-cu illərdə təyyarələrin sürəti, uçuş məsafəsi və daşıma qabiliyyəti artırıldı. Mühərriklər təkmilləşdirildi, daha dayanıqlı konstruksiyalar hazırlandı və pilotların idarəetmə imkanları genişləndirildi.
Birinci Dünya müharibəsi dövründə təyyarələr hərbi məqsədlərlə geniş istifadə olunmağa başladı. Bu isə aviasiya texnologiyalarının daha sürətlə inkişaf etməsinə səbəb oldu.
Müharibədən sonra mülki aviasiya da inkişaf etməyə başladı. İnsanların bir ölkədən digərinə hava yolu ilə daşınması üçün yeni şirkətlər yaradıldı, hava limanları inşa edildi və sərnişin təyyarələri istehsal olundu.
XX əsrin ortalarından etibarən reaktiv mühərriklərin tətbiqi aviasiyada növbəti böyük inqilaba səbəb oldu. Təyyarələr daha sürətli, daha böyük və daha uzaq məsafələrə uçmaq qabiliyyətinə malik oldu.
Bu gün müasir sərnişin təyyarələri yüzlərlə insanı eyni vaxtda daşıya, qitələr arasında fasiləsiz uçuşlar həyata keçirə bilir. Avtomatik idarəetmə sistemləri, peyk naviqasiyası, müasir radarlar və təhlükəsizlik texnologiyaları uçuşların daha etibarlı təşkilinə imkan yaradır.
Bütün bu inkişafın başlanğıcında isə 1903-cü ildə Orvill və Uilbur Raytın həyata keçirdiyi sınaqlar dayanır.
Nəticə
İlk mühərrikli təyyarənin pilotu Orvill Rayt olsa da, bu tarixi nailiyyət yalnız bir şəxsin uğuru deyildi. Onun qardaşı Uilbur Raytla birlikdə apardığı uzunmüddətli araşdırmalar, təcrübələr və texniki yeniliklər müasir aviasiyanın təməlini formalaşdırdı.
Cəmi 12 saniyə davam edən ilk uçuş sonradan milyonlarla insanın həyatını dəyişən bir texnologiyanın başlanğıcı oldu. Bir vaxtlar insanlara əlçatmaz görünən göylər artıq dünyanın ən uzaq nöqtələrini bir-birinə bağlayan nəqliyyat yoluna çevrildi.
Beləliklə, 17 dekabr 1903-cü il yalnız iki ixtiraçı qardaşın uğur qazandığı tarix deyil, həm də insanlığın uçmaq arzusunun gerçəyə çevrildiyi gün kimi yadda qaldı.
Tarixi məlumatlar Smithsonian Milli Hava və Kosmos Muzeyi və NASA-nın aviasiya tarixi materialları əsasında hazırlanıb.
Məhəbbət Tərlanoğlu
20:45 17.11.2026
Oxunuş sayı: 53