Dünyanın ilk metrosu necə yaranıb? — Yeraltı nəqliyyatın 160 illik tarixi
Bu gün dünyanın milyonlarla insanı gündəlik olaraq metrodan istifadə edir. Böyük şəhərlərdə tıxacların azaldılması, sərnişinlərin daha sürətli daşınması və nəqliyyatın səmərəli təşkili baxımından metro əvəzolunmaz vasitələrdən birinə çevrilib. Lakin vaxtilə insanların yerin altında qatarla hərəkət etməsi qeyri-adi və riskli ideya hesab olunurdu. Bəs dünyanın ilk metrosu harada yaradılıb, hansı ehtiyacdan meydana gəlib və bu nəqliyyat vasitəsi necə müasir texnologiyaya çevrilib?
İlk metro ideyası necə meydana çıxdı?
Metro sisteminin yaranması XIX əsrdə baş verən sənaye inqilabı və şəhərləşmə prosesi ilə birbaşa bağlıdır. Həmin dövrdə Avropanın böyük şəhərlərində fabriklərin sayı artır, sənaye inkişaf edir, kənd yerlərindən şəhərlərə kütləvi köç başlayırdı. Nəticədə şəhərlərin əhalisi sürətlə çoxalır, küçələrdə nəqliyyat sıxlığı ciddi problemə çevrilirdi.
Bu problemin xüsusilə kəskin hiss olunduğu şəhərlərdən biri London idi. XIX əsrin birinci yarısında London dünyanın ən böyük şəhərlərindən birinə çevrilmişdi. Şəhərə hər gün minlərlə insan işləmək, ticarət aparmaq və müxtəlif məqsədlərlə gəlirdi. At arabaları, faytonlar və digər nəqliyyat vasitələri dar küçələrdə uzun tıxaclar yaradırdı.
Həmin dövrdə dəmir yolu artıq şəhərlərarası daşımada geniş istifadə olunurdu. Lakin dəmir yolu stansiyalarının bir çoxu şəhər mərkəzindən kənarda yerləşirdi. Bu isə sərnişinlərin əlavə nəqliyyat vasitələrindən istifadə etməsinə səbəb olurdu.
Belə bir şəraitdə küçələrin altından dəmir yolu xətti çəkmək ideyası ortaya çıxdı. Məqsəd şəhərin yerüstü yollarına əlavə yük yaratmadan insanları bir məntəqədən digərinə daşımaq idi.
Bu ideyanın əsas təşəbbüskarlarından biri britaniyalı hüquqşünas və siyasətçi Çarlz Pirson idi. O, Londonun nəqliyyat probleminin həlli üçün yeraltı dəmir yolu sisteminin yaradılmasını təklif edirdi. Layihənin həyata keçirilməsi üçün uzun müddət müzakirələr aparıldı, maliyyə və texniki məsələlər həll edildi.
Dünyanın ilk metrosu nə vaxt açıldı?
Dünyanın ilk yeraltı sərnişin dəmir yolu 1863-cü il yanvarın 10-da Böyük Britaniyanın paytaxtı Londonda istifadəyə verildi. Metropolitan Railway adlanan bu xətt müasir London metrosunun əsasını qoydu.
İlk marşrut Paddington stansiyasından Farringdon Street istiqamətinə uzanırdı. Təxminən 6 kilometr uzunluğunda olan xətt Londonun mühüm dəmir yolu stansiyalarını şəhərin mərkəzi ilə birləşdirirdi.
Tikinti işləri 1860-cı ildə başlamışdı. O dövrün texniki imkanları nəzərə alınarsa, bu layihənin həyata keçirilməsi olduqca mürəkkəb mühəndislik işi hesab olunurdu.
İlk metro xəttinin inşasında əsasən qazıb-örtmə üsulundan istifadə edilirdi. Bu texnologiya zamanı əvvəlcə küçələrin altında geniş xəndəklər qazılır, dəmir yolu xətləri yerləşdirilir, daha sonra tunelin üzəri möhkəm konstruksiyalarla örtülürdü. Bu üsul dərin yeraltı tunellər qazmağa ehtiyac yaratmadan metro xəttinin inşasına imkan verirdi.
Lakin tikinti işləri şəhər həyatına ciddi təsir göstərirdi. Küçələrin müəyyən hissələri bağlanır, hərəkət məhdudlaşdırılır, mövcud kommunikasiya xətlərinin yeri dəyişdirilirdi.
Nəhayət, 1863-cü il yanvarın 10-da ilk sərnişinlər metrodan istifadə etməyə başladılar. Açılış günü təxminən 40 min sərnişinin bu nəqliyyat vasitəsinə maraq göstərməsi layihənin nə qədər böyük əhəmiyyət daşıdığını nümayiş etdirirdi.
İlk metro qatarları necə işləyirdi?
Müasir metro ilə ilk metro arasında ən böyük fərqlərdən biri qatarların hərəkətə gətirilmə texnologiyası idi. İlk London metrosunda elektriklə işləyən qatarlar yox idi. Qatarlar buxar lokomotivləri vasitəsilə hərəkət edirdi.
Belə ki, lokomotivlərdə kömür yandırılır, yaranan istilik nəticəsində su buxara çevrilir və buxarın təzyiqi mühərriki hərəkətə gətirirdi. Bu texnologiya həmin dövrdə dəmir yolu nəqliyyatının əsas hərəkət sistemi hesab olunurdu.
Ancaq buxar lokomotivlərinin yeraltı tunellərdə istifadəsi müəyyən problemlər yaradırdı. Kömürün yanması nəticəsində yaranan tüstü və qazlar sərnişinlərin rahatlığına mənfi təsir göstərirdi. Tunellərdə havalandırmanın məhdud olması vəziyyəti daha da çətinləşdirirdi.
Bu səbəbdən mühəndislər tüstünün təsirini azaltmaq, tunellərdə hava dövranını yaxşılaşdırmaq üçün müxtəlif texniki həllər tətbiq etməyə çalışırdılar.
İlk metro qatarlarında sərnişinlər üçün birinci, ikinci və üçüncü sinif vaqonlar mövcud idi. Bilet qiymətləri də bu siniflərə uyğun olaraq fərqlənirdi. Beləliklə, metro yarandığı ilk dövrlərdən müxtəlif sosial təbəqələrin istifadə etdiyi ictimai nəqliyyat vasitəsinə çevrilməyə başladı.
Metro nə vaxt elektriklə işləməyə başladı?
Metro tarixində ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri elektrik enerjisinin tətbiqi oldu. Buxar lokomotivlərinin yaratdığı tüstü problemi və şəhərlərin daha dərin qatlarında tunellər inşa etmək ehtiyacı yeni texnologiyaların hazırlanmasını zəruri edirdi.
1890-cı il dekabrın 18-də Londonda City and South London Railway xətti istifadəyə verildi. Bu xətt dünyanın ilk dərin səviyyəli elektrik yeraltı dəmir yolu kimi tarixə düşdü.
Yeni sistemin əsas üstünlüyü qatarların artıq kömür yandıran lokomotivlərə ehtiyac olmadan hərəkət etməsi idi. Elektrik mühərrikləri tunellərdə tüstü problemini aradan qaldırmağa kömək edir, daha dərin yeraltı marşrutların yaradılmasına şərait yaradırdı.
Bu layihədə mühəndis Ceyms Henri Qrithedin hazırladığı tunelqazma texnologiyası da mühüm rol oynadı. Onun təkmilləşdirdiyi xüsusi metal qoruyucu konstruksiyalar torpaq qatlarının dağılma riskini azaldır və yeraltı tunellərin daha təhlükəsiz qazılmasına imkan verirdi.
Elektrik enerjisinin tətbiqi metro sistemlərinin gələcək inkişafını sürətləndirdi. Artıq mühəndislər yalnız küçələrin altından deyil, şəhərin daha dərin qatlarından da dəmir yolu xətləri keçirməyə başladılar.
Metro digər ölkələrə necə yayıldı?
London təcrübəsi dünyanın digər böyük şəhərlərində də maraq doğurdu. Şəhər əhalisinin artması, sənayeləşmə və nəqliyyat sıxlığının güclənməsi yeraltı dəmir yollarının tikintisini zərurətə çevirirdi.
1896-cı ildə Macarıstanın paytaxtı Budapeştdə M1 metro xətti istifadəyə verildi. Bu xətt Avropa materikində ilk elektriklə işləyən metro sistemlərindən biri oldu. Budapeşt metrosu şəhər nəqliyyatının inkişafında mühüm mərhələ hesab edilir.
1900-cü ildə Fransanın paytaxtı Parisdə metro fəaliyyətə başladı. İlk xətt Porte de Vincennes və Porte Maillot stansiyalarını birləşdirirdi. Paris metrosu sonrakı illərdə genişləndirilərək şəhərin əsas nəqliyyat sistemlərindən birinə çevrildi.
1904-cü ildə isə ABŞ-nin Nyu-York şəhərində ilk metro xətti sərnişinlərin istifadəsinə verildi. Əhalinin sıxlığı və şəhərin sürətli iqtisadi inkişafı bu nəqliyyat sisteminin qısa müddətdə genişlənməsinə səbəb oldu.
Sonrakı illərdə metro Asiya ölkələrində də yayılmağa başladı. Tokio, Pekin, Şanxay və digər böyük şəhərlərdə yaradılan metro sistemləri milyonlarla insanın gündəlik nəqliyyat ehtiyacını qarşılamağa başladı.
Moskva metrosu niyə fərqlənirdi?
1935-ci ildə istifadəyə verilən Moskva metrosu dünya metro tarixində xüsusi yer tutur. Onun digər şəhərlərin metro sistemlərindən fərqlənən əsas xüsusiyyəti stansiyaların memarlıq quruluşu idi.
Moskva metrosunun bir çox stansiyası mərmər sütunlar, mozaikalar, heykəllər, dekorativ işıqlandırmalar və geniş zallarla bəzədilmişdi. Metro stansiyaları yalnız nəqliyyat məntəqəsi kimi deyil, həm də memarlıq və incəsənət nümunələri kimi layihələndirilirdi.
Bu yanaşma sonrakı dövrlərdə digər ölkələrin metro sistemlərinin dizaynına da təsir göstərdi. Müasir dövrdə də dünyanın müxtəlif şəhərlərində memarlıq baxımından seçilən metro stansiyalarına rast gəlmək mümkündür.
Müasir metro sistemləri necə işləyir?
Texnologiyanın inkişafı metro sistemlərinin fəaliyyətində ciddi dəyişikliklərə səbəb olub. Əvvəllər qatarların hərəkəti əsasən mexaniki idarəetmə sistemlərindən asılı olduğu halda, müasir metrolarda elektron idarəetmə, avtomatik siqnalizasiya və kompüter texnologiyalarından istifadə edilir.
Bəzi şəhərlərdə qatarlar sürücüsüz rejimdə fəaliyyət göstərir. Bu sistemlər qatarların sürətini, dayanacaqlarda gözləmə müddətini və digər hərəkət parametrlərini avtomatik idarə edir.
Müasir metro stansiyalarında eskalatorlar, liftlər, elektron məlumat lövhələri, təhlükəsizlik kameraları, yanğın xəbərdarlığı və havalandırma sistemləri fəaliyyət göstərir.
Metro sistemlərinin əsas üstünlüklərindən biri avtomobil yollarından asılı olmamasıdır. Bu nəqliyyat vasitəsi tıxacların təsirinə məruz qalmadan çoxsaylı sərnişinləri eyni vaxtda daşıya bilir.
Bundan başqa, elektriklə işləyən metro qatarları hərəkət zamanı birbaşa tüstü qazları buraxmır. Çoxsaylı sərnişinin eyni nəqliyyat vasitəsindən istifadə etməsi şəhərlərdə fərdi avtomobillərdən asılılığın azalmasına da kömək edə bilər.
Bununla belə, metro sistemlərinin tikintisi böyük maliyyə vəsaiti və mürəkkəb mühəndislik hesablamaları tələb edir. Yeraltı su hövzələri, torpaq qatlarının xüsusiyyətləri, mövcud binalar və kommunikasiya xətləri tunellərin inşası zamanı nəzərə alınmalı əsas amillərdəndir.
Bakı metrosu necə yaranıb?
Bakı metrosunun yaradılması məsələsi şəhərin sürətli inkişafı və artan nəqliyyat ehtiyacları ilə əlaqədar gündəmə gəlmişdi. XX əsrin ortalarında Bakıda sənaye müəssisələrinin genişlənməsi, əhalinin artması və şəhərin ərazisinin böyüməsi ictimai nəqliyyata tələbatı artırırdı.
Bakı metrosunun tikintisi ilə bağlı layihələr hələ 1930-cu illərdə müzakirə olunsa da, İkinci Dünya müharibəsi və sonrakı dövrün çətinlikləri bu planların həyata keçirilməsini gecikdirdi.
Nəhayət, 1949-cu ildə Bakı metrosunun tikintisinə başlanıldı. Uzun illər davam edən mühəndislik və inşaat işlərindən sonra 1967-ci il noyabrın 6-da Bakı metrosu istifadəyə verildi.
İlk mərhələdə Bakı metrosunun beş stansiyası sərnişinlərin xidmətinə təqdim olundu. Bunlar Bakı Soveti, 26 Bakı komissarı, 28 Aprel, Gənclik və Nəriman Nərimanov stansiyaları idi. Sonrakı illərdə bu stansiyaların bir qismi adını dəyişdi.
Bakı metrosunun açılması paytaxtın nəqliyyat tarixində mühüm hadisə idi. Yeni sistem şəhərin mərkəzi ilə digər ərazilər arasında sərnişin daşınmasını asanlaşdırdı və ictimai nəqliyyatın inkişafına təkan verdi.
Sonrakı onilliklərdə yeni stansiyaların tikintisi, xətlərin genişləndirilməsi və texniki yenilənmə işləri həyata keçirildi. Bu gün Bakı metrosu paytaxtın əsas ictimai nəqliyyat vasitələrindən biri olaraq fəaliyyətini davam etdirir.
Nəticə
1863-cü ildə Londonda cəmi bir neçə kilometr uzunluğunda xətt kimi fəaliyyətə başlayan metro bu gün dünyanın ən böyük şəhərlərinin əsas nəqliyyat sistemlərindən birinə çevrilib. İlk dövrlərdə buxar lokomotivləri ilə işləyən və tüstü problemi yaşayan qatarlar müasir dövrdə elektrik mühərrikləri, avtomatik idarəetmə və təhlükəsizlik texnologiyaları ilə təchiz olunub.
Metro tarixinin ən maraqlı məqamlarından biri isə onun yaranma səbəbinin bu gün də aktuallığını qorumasıdır. Təxminən 160 il əvvəl Londonda küçələrdəki tıxacları azaltmaq üçün düşünülən yeraltı dəmir yolu ideyası indi də böyük şəhərlərin nəqliyyat problemlərinin həllində mühüm vasitələrdən biri olaraq qalır.
Bu gün metrodan istifadə edən sərnişinlər üçün yeraltı qatarla hərəkət etmək adi hal sayılsa da, bu sistemin arxasında bir əsrdən artıq mühəndislik təcrübəsi, texnoloji yeniliklər və şəhərsalma tarixinin mühüm mərhələləri dayanır.
Məhəbbət Tərlanoğlu
20:15 17.11.2026
Oxunuş sayı: 50