Konstitusiya Günü: Hüquqlarımızın və dövlətçiliyimizin təminatı
12 noyabr Azərbaycan tarixində dövlətçilik və hüquq sistemi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyan günlərdən biridir. Bu tarix ölkəmizin əsas qanunu olan Konstitusiyanın qəbul edildiyi gün kimi qeyd olunur. Konstitusiya müstəqil Azərbaycanın siyasi, hüquqi və iqtisadi quruluşunu, dövlət hakimiyyətinin təşkilini, vətəndaşların hüquq və azadlıqlarını müəyyən edən fundamental sənəddir.
Konstitusiya yalnız dövlət orqanlarının fəaliyyətini tənzimləyən hüquqi sənəd deyil. O, eyni zamanda dövlətlə vətəndaş arasında münasibətlərin əsas çərçivəsini müəyyən edir, hər bir insanın hüquqlarının qorunmasını, qanun qarşısında bərabərliyini və demokratik cəmiyyətin formalaşmasının hüquqi əsaslarını təsbit edir. Məhz buna görə Konstitusiyanın qəbul edilməsi Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi inkişafında mühüm mərhələ hesab olunur.
Azərbaycanın Konstitusiya tarixinə nəzər
Azərbaycanın konstitusiya tarixi müstəqillik dövründən daha əvvələ gedib çıxır. Ölkəmizin ilk Konstitusiyası 1921-ci il mayın 19-da I Ümumazərbaycan Sovetlər Qurultayında qəbul edilib. Sonrakı illərdə sovet dövlət quruluşundakı dəyişikliklərə uyğun olaraq Azərbaycan SSR-in konstitusiyalarına da yenidən baxılıb. 1925, 1927, 1937 və 1978-ci illərdə müxtəlif konstitusiya sənədləri qəbul edilib.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə isə müasir mənada ayrıca Konstitusiya qəbul edilməmişdi. Buna baxmayaraq, 1918–1920-ci illərdə qəbul edilən qanunlar və dövlət quruculuğu istiqamətində atılan addımlar milli dövlətçilik tariximizdə mühüm yer tutur.
1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra Azərbaycanın yeni siyasi və hüquqi sisteminin formalaşdırılması zərurəti yarandı. Sovet dövründən qalan konstitusion normalar müstəqil dövlətin suverenliyini, yeni idarəçilik sistemini və demokratik inkişaf məqsədlərini tam ifadə edə bilmirdi. Buna görə də ölkənin müstəqillik prinsiplərinə əsaslanan yeni Əsas Qanununun hazırlanması dövlət quruculuğunun əsas vəzifələrindən birinə çevrildi.
1995-ci il referendumu və yeni Konstitusiyanın qəbulu
Müstəqil Azərbaycanın ilk Konstitusiya layihəsi ümummilli lider Heydər Əliyevin sədrliyi ilə fəaliyyət göstərən xüsusi komissiya tərəfindən hazırlandı. Layihə geniş müzakirələrdən sonra ümumxalq səsverməsinə çıxarıldı.
1995-ci il noyabrın 12-də keçirilən referendumda Azərbaycan xalqı ölkənin yeni Konstitusiyasını qəbul etdi. Həmin gün həm də Milli Məclisə ilk dəfə çoxpartiyalı sistem əsasında demokratik seçkilər keçirildi. Konstitusiya noyabrın 27-də qüvvəyə mindi. Beləliklə, müstəqil Azərbaycanın dövlət idarəçiliyinin və hüquq sisteminin əsasları vahid sənəddə təsbit olundu.
1996-cı il noyabrın 1-də imzalanan fərmanla noyabrın 12-si Konstitusiya Günü elan edildi və bu tarix hər il qeyd olunmağa başladı.
Konstitusiyanın əsas prinsipləri nələrdir?
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası preambuladan, 5 bölmədən, 12 fəsildən və 158 maddədən ibarətdir. Sənədin əsas prinsiplərindən biri dövlət hakimiyyətinin yeganə mənbəyinin Azərbaycan xalqı olmasıdır. Konstitusiyaya görə, xalq öz suveren hüququnu referendum və seçkilər vasitəsilə həyata keçirir.
Əsas Qanunda Azərbaycan demokratik, hüquqi, dünyəvi və unitar respublika kimi müəyyən edilir. Dövlətin müstəqilliyi, suverenliyi və ərazi bütövlüyünün qorunması, qanunun aliliyi, vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı və insan hüquqlarına hörmət konstitusion quruluşun başlıca istiqamətləri kimi göstərilir.
Konstitusiyada dövlət hakimiyyətinin qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətlərinə bölünməsi prinsipi də təsbit olunub. Bu bölgü hakimiyyət qollarının səlahiyyətlərini müəyyənləşdirir və dövlət idarəçiliyində hüquqi çərçivəni formalaşdırır. Milli Məclis qanunvericilik hakimiyyətini, Prezident və onun rəhbərlik etdiyi icra hakimiyyəti sistemi icra hakimiyyətini, məhkəmələr isə məhkəmə hakimiyyətini həyata keçirir.
İnsan hüquqları və azadlıqları Əsas Qanunun mərkəzində
Konstitusiyanın mühüm istiqamətlərindən biri insan və vətəndaş hüquqlarının qorunmasıdır. Sənəddə hər kəsin yaşamaq, azadlıq, şəxsi toxunulmazlıq, mülkiyyət, əmək, təhsil, sağlamlığının qorunması, fikir və söz azadlığı kimi hüquqları təsbit edilib.
Konstitusiyaya əsasən, insan və vətəndaş hüquqlarını və azadlıqlarını qorumaq dövlətin ali məqsədidir. Hər kəs qanun və məhkəmə qarşısında bərabərdir. Dövlət, irqindən, milliyyətindən, dinindən, dilindən, cinsindən, mənşəyindən və digər fərqlərindən asılı olmayaraq, insanların hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsinə hüquqi təminat verməlidir.
Bununla yanaşı, Konstitusiya yalnız hüquqları deyil, vətəndaşların əsas vəzifələrini də müəyyənləşdirir. Vətəni müdafiə etmək, qanunlara riayət etmək, vergiləri ödəmək, təbiəti və tarixi-mədəni irsi qorumaq bu vəzifələr sırasındadır.
Əsas Qanunun əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, vətəndaşın hüquqları yalnız bəyan edilmir, onların müdafiəsi üçün hüquqi mexanizmlərin yaradılmasına da zəmin formalaşdırılır. Konstitusiya normaları digər qanunvericilik aktlarının hazırlanması və tətbiqi üçün əsas rolunu oynayır.
Konstitusiyaya hansı dəyişikliklər edilib?
Cəmiyyətin və dövlət idarəçiliyinin inkişafı, yeni ictimai münasibətlərin meydana çıxması Konstitusiyaya müəyyən əlavə və dəyişikliklərin edilməsini zəruri edib. Bu məqsədlə indiyədək üç ümumxalq referendumu keçirilib.
2002-ci il avqustun 24-də keçirilən referendumda Konstitusiyaya bir sıra dəyişikliklər qəbul edilib. 2009-cu il martın 18-də keçirilən referendumda sənədə əlavə və dəyişikliklər edilib. 2016-cı il sentyabrın 26-da keçirilən referendumun nəticələrinə əsasən isə Konstitusiyanın bir sıra müddəaları yenilənib.
Bu dəyişikliklər dövlət idarəçiliyinin, seçki sisteminin, hakimiyyət institutlarının və digər hüquqi münasibətlərin tənzimlənməsinə aid olub. Konstitusiyanın dəyişdirilməsi mexanizmi də Əsas Qanunun özündə müəyyənləşdirilib. Beləliklə, sənədin hüquqi sabitliyi ilə ictimai-siyasi inkişafın tələbləri arasında müəyyən tarazlıq yaradılması nəzərdə tutulub.
Konstitusiya Məhkəməsinin rolu
Konstitusion quruluşun qorunmasında Konstitusiya Məhkəməsi xüsusi yer tutur. Bu məhkəmə Konstitusiyanın aliliyinin təmin edilməsi, qanunların və digər normativ hüquqi aktların Əsas Qanuna uyğunluğunun yoxlanılması baxımından mühüm səlahiyyətlərə malikdir.
Konstitusiya Məhkəməsinin yaradılması müstəqil Azərbaycanın hüquq sistemində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. 1997-ci ildə “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” qanun qəbul edildi, 1998-ci ilin iyulunda isə məhkəmənin hakimləri təyin olundu. Həmin ilin iyulun 18-də Konstitusiya Məhkəməsi fəaliyyətə başladı.
Bu institutun əsas funksiyalarından biri dövlət orqanlarının qəbul etdiyi hüquqi aktların Konstitusiyaya uyğunluğuna nəzarət etməkdir. Eyni zamanda qanunvericilikdə nəzərdə tutulan qaydada vətəndaşların konstitusion hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı müraciətlərinə də baxılır.
Konstitusiya Günü nəyi ifadə edir?
Konstitusiya Günü Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi hüquqi əsaslarının formalaşmasını, xalqın suveren iradəsini və dövlətçilik ənənələrinin davam etdirilməsini ifadə edir. Bu tarix həm də hüquq və qanunun cəmiyyətdəki rolunu xatırlamaq, vətəndaşların öz hüquq və vəzifələri barədə məlumatlılığını artırmaq baxımından əhəmiyyətlidir.
Konstitusiyanın qəbul edilməsi dövlət quruculuğunda mühüm mərhələ olsa da, onun prinsiplərinin gündəlik həyatda tətbiqi də eyni dərəcədə vacibdir. Qanunun aliliyi, məhkəmə müdafiəsinin əlçatanlığı, insan hüquqlarına hörmət və dövlət orqanlarının qanun çərçivəsində fəaliyyət göstərməsi konstitusion prinsiplərin real məzmununu müəyyən edir.
Bu baxımdan Konstitusiya yalnız tarixi bir sənəd və ya rəsmi hüquqi mətn deyil. O, dövlətin fəaliyyətinin hüquqi çərçivəsini, cəmiyyətin inkişaf istiqamətlərini və vətəndaşların hüquqlarını müəyyən edən əsas sənəddir.
12 noyabr – Konstitusiya Günü müstəqil Azərbaycanın hüquqi dövlət quruculuğu yolunda atdığı tarixi addımı xatırladır. Bu günün əhəmiyyəti isə yalnız Konstitusiyanın qəbul edildiyi tarixi qeyd etməklə bitmir; əsas məsələ onun təsbit etdiyi hüquq, azadlıq, bərabərlik və qanunun aliliyi prinsiplərinin cəmiyyət həyatında qorunması və həyata keçirilməsidir.
00:20 12.11.2026
Oxunuş sayı: 33
