“Dəli yığıncağı”: Yaşar Nurinin 75 illiyinə həsr olunan səhnə
Teatr zalında bəzən gülüş başlayır, amma bir neçə saniyə sonra həmin gülüşün arxasında tamam başqa bir məna görürsən. Cəlil Məmmədquluzadənin “Dəli yığıncağı” da məhz belə əsərlərdən biridir. Səhnədəki absurd vəziyyətlər tamaşaçını güldürür, obrazların davranışları maraq doğurur, amma tamaşa irəlilədikcə “dəli” sözünün əslində kimə aid olduğunu düşünməyə başlayırsan.
Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında nümayiş olunan “Dəli yığıncağı” tamaşası Azərbaycanın böyük sənətkarı, Xalq artisti Yaşar Nurinin 75 illiyinə həsr olunub. Bu səbəbdən tamaşanın səhnə həyatı yalnız Cəlil Məmmədquluzadənin satirik dünyası ilə məhdudlaşmır. Burada həm də Azərbaycan teatrının yaddaşına, həmin yaddaşda özünəməxsus yeri olan Yaşar Nuriyə ehtiram hiss olunur.
“Dəli yığıncağı”nın ən maraqlı tərəflərindən biri tamaşanın “dəli” və “ağıllı” anlayışlarını bir-birinə qarışdırmasıdır. Səhnədə özünü ağıllı hesab edənlərin davranışlarına baxdıqca, bəzən onların “dəli” adlandırdıqları insanlardan heç də fərqlənmədiyini görürsən. Elə Cəlil Məmmədquluzadənin satirasının gücü də buradan gəlir.
Tamaşanın mərkəzində çoxsaylı obrazlar dayanır. Fazil Küleyni obrazında Nurəddin Mehdixanlı səhnənin əsas simalarından biridir. Onun ətrafında yaranan hadisələr bir-birindən fərqli xarakterləri və münasibətləri üzə çıxarır. Doktor Lalbyuz obrazında Sənubər İsgəndərli, Molla Abbasda Elşən Rüstəmov, Pırpız Sonada Vəfa Rzayeva tamaşanın fərqli tonlarını tamamlayırlar.
Xüsusilə Sənubər İsgəndərlinin Doktor Lalbyuz obrazındakı oyunu tamaşanın ümumi atmosferində seçilir. Aktrisanın obrazı yalnız süjetin içindəki funksiyası ilə deyil, səhnədə yaratdığı xarakter və münasibətlərlə yadda qalır.
Səhnədə bir-birinin ardınca Hacı Nayib, Formasyon Rüstəm, Sərsəm Salman, Həmzad Qurban, Cinni Mustafa, Şimrəli, Hacı Məmmədəli, Hacı Xudaverdi, Hacı Cəfər, Hacı İslam, Məşədi Hacı, Hacı Mədinə, Hacı Əbdül Əzim, Nəcəfül Əşrəf və Kərbəlayı Türbət kimi obrazlar görünür. Bu qədər çox personajın bir səhnədə toplanması tamaşanın adındakı “yığıncaq” sözünü də canlı səhnə mənzərəsinə çevirir.
Bu obrazları canlandıran aktyor heyətində Azərbaycan teatrının tanınmış simalarını görmək mümkündür. Hacı Əbdül Əzim obrazında Xalq artisti Hacı İsmayılov, Nəcəfül Əşrəf rolunda Xalq artisti Rafiq Əzimov, Kərbəlayı Türbət obrazında Xalq artisti Əli Nur, Hacı Mədinə obrazında Xalq artisti Cəfər Namig Kamal çıxış edir. Əməkdar artistlər Elşən Cəbrayılov, Elnar Qarayev, Aslan Şirin, Mətləb Abdullayev, Əlfida Cəfərov, Mirzə Ağabəyli, Elxan Quliyev və digər aktyorlar da tamaşanın böyük aktyor ansamblını formalaşdırırlar.
Amma “Dəli yığıncağı”nı yalnız aktyorların yaratdığı obrazların cəmi kimi qəbul etmək doğru olmaz. Tamaşanın əsas təsiri səhnədə yaranan ümumi atmosferdədir. Obrazlar bir-birinə qarışdıqca, səslər çoxaldıqca, hər kəs öz həqiqətini danışdıqca səhnə tədricən böyük bir insan mənzərəsinə çevrilir.
Burada ən maraqlı məqam isə tamaşaçının hadisələri yalnız kənardan izləməməsidir. Çünki səhnədəki “dəlilik” o qədər tanış görünür ki, insan istər-istəməz öz ətrafına baxmağa başlayır. Kiminsə başqasını anlamaması, hər kəsin yalnız öz fikrini doğru hesab etməsi, kütlənin içində fərdi səsin itib getməsi... Bunlar əsərin yazıldığı dövrün məsələləri olmaqla kifayətlənmir.
Cəlil Məmmədquluzadənin yaratdığı dünya illər keçsə də, tamaşaçı üçün yad görünmür. Bəlkə də əsərin bu qədər uzunömürlü olmasının səbəbi budur. Zaman dəyişir, geyimlər dəyişir, səhnə dəyişir, amma insanın bəzi xüsusiyyətləri dəyişmədən qalır.
Və bütün bu mənzərənin içində Yaşar Nurinin 75 illiyinə həsr olunması tamaşaya başqa bir qat əlavə edir.
Yaşar Nuri Azərbaycan səhnəsində yaratdığı obrazlarla gülüşü sadəcə gülüş olaraq saxlamayan sənətkarlardan idi. Onun yaradıcılığında komik situasiyanın arxasında insan xarakterini göstərən incə bir müşahidə həmişə hiss olunurdu. “Dəli yığıncağı” kimi satirik bir əsərin onun 75 illiyinə həsr olunması da bu baxımdan simvolik məna daşıyır.
Tamaşaya baxarkən bir məqam xüsusilə düşündürür: səhnədə bu qədər insan var, amma hər biri öz dünyasının içindədir. Hamı danışır, amma hamı bir-birini eşidirmi? Hamı özünü haqlı hesab edir, amma həqiqətən kim haqlıdır? Və ən əsası, “dəli” adlandırılanlarla özünü “ağıllı” hesab edənlər arasındakı sərhəd haradan keçir?
“Dəli yığıncağı”nın gücü də elə bu sualları tamaşaçıya sakitcə ötürməsindədir. Tamaşa bitəndə səhnədəki yığıncaq dağılır, obrazlar öz dünyalarında qalır. Amma həmin “dəli yığıncağı”nın yaratdığı suallar zalda bir müddət də yaşayır.
Bəlkə də Cəlil Məmmədquluzadənin “dəli” adlandırdığı dünyaya baxmağın ən maraqlı tərəfi budur: bir müddət sonra səhnəyə yox, özümüzə baxmağa başlayırıq.
Və pərdə bağlananda bir sual qalır:
Bəlkə də ən böyük “dəli yığıncağı” səhnədə deyil, elə həyatın özündədir?
Nigar Xəlilli
21:00 23.09.2026
Oxunuş sayı: 55
