Qılman İlkin – Bakının yaddaşını ədəbiyyata köçürən yazıçı
Azərbaycan ədəbiyyatında elə qələm adamları var ki, onların əsərləri yalnız müəyyən dövrün hadisələrini təsvir etmir, həm də bütöv bir xalqın yaddaşını qoruyur. Bu müəlliflər oxucunu keçmişə aparmaqla yanaşı, unudulmaqda olan insanları, məkanları, həyat tərzini və tarixi hadisələri yenidən canlandırırlar. Xalq yazıçısı Qılman İlkin də Azərbaycan ədəbiyyatında məhz belə bir iz qoyan sənətkarlardandır.
Bu gün – noyabrın 6-da onun vəfatından 17 il ötür. 2009-cu ilin bu günü Bakıda dünyasını dəyişən yazıçı ömrünün böyük hissəsini ədəbiyyata, mətbuata və Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafına həsr etmişdi. O, arxasında təkcə bədii əsərlər deyil, həm də Bakı tarixini, insan talelərini və cəmiyyətin müxtəlif dövrlərdə keçdiyi dəyişiklikləri əks etdirən zəngin yaradıcılıq irsi qoyub.
Mərdəkan kəndindən böyük ədəbiyyata
Qılman İlkin – əsl adı Qılman İsabala oğlu Musayev – 1914-cü ildə Bakının Mərdəkan kəndində anadan olub. İlk təhsilini doğma kəndində alan gələcək yazıçı sonradan pedaqoji texnikumda, daha sonra Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun Dil və ədəbiyyat fakültəsində təhsilini davam etdirib.
Onun həyata və insanlara baxışının formalaşmasında doğulduğu mühitin xüsusi yeri vardı. Bakı kəndlərinin məişəti, insan münasibətləri, ənənələri və dəyişən həyat tərzi sonralar yaradıcılığında da öz əksini tapdı.
Qılman İlkin əmək fəaliyyətinə Xaçmaz rayonunun Əhmədoba kəndində müəllim kimi başlayıb. Daha sonra “Gənc işçi” qəzetində ədəbi işçi kimi çalışıb. Bu mərhələ onun həm pedaqoji, həm də jurnalistika və ədəbiyyat sahəsindəki fəaliyyətinin başlanğıcı oldu.
1938-ci ildən “Uşaqgəncnəşr” nəşriyyatında işləyən müəllif müxtəlif vaxtlarda məsləhətçi, baş redaktor və direktor vəzifələrini tutub. Beləliklə, o, yalnız yazıçı kimi deyil, həm də ədəbi prosesin təşkilatçısı və redaktor kimi formalaşıb.
Müharibə illəri: qələmin cəbhədəki missiyası
Qılman İlkinin həyatında İkinci Dünya müharibəsi xüsusi yer tutur. Müharibə illərində Qafqaz cəbhəsində və İranda hərbi qəzetlərdə müxbir kimi fəaliyyət göstərib. Təbrizdə nəşr olunan “Vətən yolunda” adlı əsgər qəzetinin redaksiyasında çalışıb.
Bu təcrübə onun yaradıcılığına da təsirsiz ötüşməyib. Müharibənin insan talelərinə təsiri, dövrün ictimai-siyasi mənzərəsi və insanların çətin şəraitdə yaşamaq mübarizəsi yazıçının dünyagörüşünü zənginləşdirib.
Qılman İlkin üçün jurnalistika sadəcə məlumat ötürmək vasitəsi deyildi. O, gördüklərini, müşahidə etdiklərini və şahidi olduğu hadisələri gələcək nəsillərə çatdırmaq məsuliyyəti daşıyırdı. Cəbhə müxbiri kimi qazandığı təcrübə də onun sonrakı yaradıcılığında həyat həqiqətlərinə söykənən təsvirlərin formalaşmasına kömək etdi.
Ədəbi yaradıcılıq və yadda qalan əsərlər
Qılman İlkin bədii yaradıcılığa 1943-cü ildə başlayıb. Onun əsərlərində tarixi hadisələr, ictimai münasibətlər, insan xarakterləri, mənəvi dəyərlər və cəmiyyətin dəyişən siması əsas yer tutur.
Yazıçının “Qalada üsyan”, “Şimal küləyi”, “Hədiyyə”, “Dağlı məhəlləsi”, “Dəniz qapısı”, “Madam Qədri”, “Bakı və bakılılar” kimi əsərləri Azərbaycan oxucusunun yaddaşında xüsusi yer tutur.
“Şimal küləyi” yazıçının mühüm əsərlərindən biri hesab olunur. Burada Azərbaycanın mürəkkəb tarixi dövrlərinin bədii mənzərəsi yaradılır. “Dağlı məhəlləsi” və “Bakı və bakılılar” kimi əsərləri isə paytaxtın tarixi mühitini, şəhər həyatını, insan münasibətlərini və Bakının özünəməxsus koloritini əks etdirməsi baxımından diqqət çəkir.
Onun yaradıcılığının mühüm xüsusiyyətlərindən biri tarixi hadisələri insan taleləri ilə əlaqələndirməsi idi. Yazıçı üçün tarix yalnız böyük siyasi hadisələrdən və mühüm şəxsiyyətlərdən ibarət deyildi. Tarix həm də adi insanların həyatı, onların sevinci, kədəri, mübarizəsi və gündəlik qayğıları idi.
Ədəbiyyatdan kino ekranına: “Yenilməz batalyon”
Qılman İlkinin yaradıcılığının geniş auditoriyaya çatmasında kino sənətinin də xüsusi rolu olub. Onun “Qalada üsyan” romanının motivləri əsasında “Yenilməz batalyon” bədii filmi çəkilib. Azərbaycan kinosunun tanınmış ekran əsərlərindən birinə çevrilən film yazıçının ədəbi irsinin kino vasitəsilə də yaşamasına şərait yaradıb.
Bundan başqa, “Kölgələr sürünür” filminin ssenarisini də Qılman İlkin yazıb. Onun “Cərrahlar”, “Tayqa nağılı”, “Geriyə yol yoxdur” və digər əsərləri televiziya tamaşalarının süjetinə çevrilib.
Bu faktlar yazıçının yalnız roman və hekayə müəllifi olmadığını, müxtəlif sənət sahələri arasında əlaqə yaratmağı bacaran çoxşaxəli yaradıcı şəxsiyyət olduğunu göstərir.
Redaktor, müəllim və ədəbi prosesin təşkilatçısı
Qılman İlkinin fəaliyyəti bədii yaradıcılıqla məhdudlaşmayıb. O, Azərbaycan ədəbi mühitinin formalaşmasında və inkişafında mühüm vəzifələrdə çalışıb.
Müharibədən sonra Azərbaycan Dövlət Universitetində baş müəllim kimi fəaliyyət göstərib. 1960–1963-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatının baş redaktoru, 1963–1967-ci illərdə “Azərbaycan” jurnalının baş redaktoru, 1967–1971-ci illərdə isə yenidən nəşriyyat rəhbəri olub.
Bu vəzifələrdə çalışdığı müddətdə onun ədəbiyyatın inkişafına, yeni müəlliflərin tanınmasına və bədii əsərlərin oxucuya çatdırılmasına töhfə verdiyi qeyd olunur.
Qılman İlkinin xidmətləri dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirilib. O, 1967-ci ildə M.F. Axundov adına Dövlət mükafatına layiq görülüb, 1989-cu ildə Azərbaycanın Əməkdar incəsənət xadimi fəxri adını alıb. 2003-cü ildə isə ona Xalq yazıçısı fəxri adı verilib. Yazıçı müxtəlif orden və medallarla da təltif olunub.
Qılman İlkin 2009-cu il noyabrın 6-da Bakıda vəfat edib və II Fəxri xiyabanda dəfn olunub. Onun ölümündən sonra da əsərləri oxunur, ekranlaşdırılmış yaradıcılıq nümunələri nümayiş etdirilir, adı Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələri sırasında çəkilir.
2014-cü ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev xalq yazıçısı Qılman İlkinin 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında sərəncam imzalayıb. Bu da onun ədəbiyyat və mədəniyyət tariximizdə tutduğu yerə verilən qiymətin göstəricisidir.
Qılman İlkinin yaradıcılığına nəzər saldıqda bir məqam xüsusilə diqqət çəkir: o, yazdığı əsərlərlə yalnız öz dövrünün hadisələrini təsvir etməyib, gələcək nəsillər üçün də yaddaş materialı yaradıb. Onun qələmə aldığı Bakı, Bakı insanları, tarixi hadisələr və müxtəlif talelər bu gün də oxucuya keçmişi daha yaxından tanımaq imkanı verir.
Bəzən bir şəhərin tarixini anlamaq üçün onun küçələrinə, binalarına və arxiv sənədlərinə baxmaq kifayət etmir. Həmin şəhərin insanlarını, onların həyatını və yaşadıqları dövrün ruhunu da tanımaq lazımdır. Qılman İlkinin əsərləri məhz bu baxımdan qiymətlidir. O, Bakının və Azərbaycanın yaddaşını sözə çevirən, keçmişi ədəbiyyat vasitəsilə gələcəyə daşıyan sənətkarlardan biri kimi xatırlanır.
Ayhan
16:50 06.11.2026
Oxunuş sayı: 66
