Azərbaycan romantizminin zirvəsi - Məhəmməd Hadi
Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində romantizm cərəyanının ən qüdrətli, ən faciəvi və eyni zamanda ən parlaq simalarından biri şübhəsiz ki, Məhəmməd Hadidir.
Onun yaradıcılığı millətin dərdi ilə döyünən bir ürəyin, azadlıq və işıq axtarışında olan bir ruhun poeziyasıdır. Şairin ad günü, onun Şərq və Qərb təfəkkürünü sintez edən zəngin irsini yenidən vərəqləmək və Azərbaycan ədəbi fikrinə vurduğu silinməz möhürü xatırlamaq üçün mühüm bir vəsilədir.
Fəlsəfi romantizmin zirvəsi
Məhəmməd Hadinin yaradıcılığı XX əsr Azərbaycan poeziyasında tamamilə yeni bir mərhələnin başlanğıcı oldu. O, sadəcə hisslərin deyil, dərin fəlsəfi düşüncələrin şairi idi. Hadinin poeziyasında insan, kainat, zaman və məkan anlayışları geniş fəlsəfi kontekstdə təhlil olunurdu.
Hadinin yaradıcılığının mərkəzində hər şeydən öncə azad insan dayanırdı. O, insanı kainatın ən uca varlığı hesab edir, onun mənəvi köləliyinə və cəhalətinə qarşı üsyan edirdi. Bu üsyankarlıq fərdi hisslərdən yox, Şərq və Qərb fəlsəfəsinin böyük bir sintezindən doğurdu.
Şair klassik Şərq poeziyasının, xüsusilə təsəvvüf fəlsəfəsinin bədii imkanları ilə Qərb maarifçiliyinin və romantizminin mütərəqqi ideyalarını öz daxili süzgəcindən keçirərək bənzərsiz bir üslub yaratmışdı.
Cəhalətə qarşı savaş və ictimai azadlıq
Hadinin bədii irsi mövzu rəngarəngliyi və ictimai-siyasi kəsəri ilə seçilir. Onun şeirlərində dövrün bütün ziddiyyətləri, millətin oyanış ağrıları öz əksini tapmışdı. Hadi millətin xilasını elmdə, təhsildə və maariflənmədə görürdü.
O, xalqı qəflət yuxusundan oyanmağa çağırır, elmsizliyi bütün bəlaların anası hesab edirdi. Onun poeziyasında "işıq" və "zülmət" qarşıdurması sadəcə bədii təsvir vasitəsi deyil, cəmiyyətin real mənzərəsi idi.
1905-ci il inqilabı, Birinci Dünya Müharibəsi və dövrün qlobal siyasi təlatümləri Hadinin yaradıcılığına dərindən təsir etmişdi. O, sadəcə fərdi yox, ümumbəşəri azadlığın tərəfdarı idi.
Şair dünyadakı müharibələri, qan tökülməsini, imperialist siyasəti kəskin şəkildə pisləyirdi. Bu kontekstdə Hadi həm də Azərbaycan ədəbiyyatında qadın azadlığı mövzusuna ən çox toxunan və qadını cəmiyyətin tərəqqi rəmzi kimi görən sənətkarlardandır.
Onun "Alvahi-intibah" ("Oyanış lövhələri") poeması və digər şeirləri qadının mənəvi əsarətdən qurtulması fəlsəfəsinə həsr olunmuşdur. O, qadının cəmiyyətdəki rolunu və fəaliyyətini bütöv bir millətin dirçəlişi ilə eyniləşdirirdi:
"Qadın gülərsə, şu yoxsul mühitimiz də gülər,
Çiçəklənər vətənin laləzarı, canlanar!"
Bədii dilin əzəməti və natiqlik ruhu
Məhəmməd Hadinin dili klassik ənənələrə söykəndiyi üçün ağır ərəb və fars tərkibləri ilə zəngin idi. Lakin bu ağırlıq onun şeirlərinin daxili musiqisini, ritmini və emosional təsir gücünü azaltmır, əksinə, ona xüsusi bir əzəmət və monumentallıq qazandırırdı.
Hadinin şeirləri çox vaxt tribunadan deyilən atəşli nitqləri xatırladır. Natiqlik (ritorik) üslub onun yaradıcılığının əsas vizit kartı idi. O, oxucuya birbaşa müraciət edir, onu düşünməyə və hərəkətə keçməyə səsləyirdi. Kainat, ulduzlar, günəş, fırtına və dəniz kimi təbiət hadisələri Hadinin poeziyasında insanın daxili aləminin və ictimai hadisələrin simvoluna çevrilirdi. O, təbiətin böyük hadisələri ilə insanın daxili təlatümləri arasında bir paralellik qururdu.
Əbədiyyət qazanmış irs
Məhəmməd Hadi ömrünün sonuna qədər maddi sıxıntılar, anlaşılmamazlıq və tənhalıq içində yaşasa da, öz əqidəsindən və bədii prinsiplərindən zərrə qədər də dönmədi.
Onun yaradıcılığı Azərbaycan xalqının istiqlal poetikasına gedən yolu işıqlandıran əsas məşəllərdən biri oldu. Bu gün Məhəmməd Hadinin ad günündə onun irsinə nəzər salarkən bir daha şahidi oluruq ki, böyük ideallar uğrunda yaşanan fədakar bir ömür bədii sözün gücü ilə əbədiyyət qazanmışdır.
Onun poeziyası bu gün də azadlıq sevgisi, humanizmi və fəlsəfi dərinliyi ilə müasir oxucunun ruhunu qidalandırmağa və gələcək nəsillərə yol göstərməyə davam edir.
Ayhan
16:45 22.05.2026
Oxunuş sayı: 47
