Gənclər niyə ailədən, məsuliyyətdən və uzunmüddətli hədəflərdən uzaqlaşır?
Bir çox valideynlərin və müəllimlərin son illərdə tez-tez səsləndirdiyi bir fikir var: “İndiki gənclər əvvəlkilər kimi deyil.” Maraqlıdır ki, bu fikir təkcə Azərbaycanda deyil, dünyanın bir çox ölkəsində səslənir. Həqiqətən də müasir gənclər əvvəlki nəsillərlə müqayisədə daha çox məlumata, daha geniş texnologiya imkanlarına və daha rahat həyat şəraitinə malikdirlər. Amma bütün bunlara baxmayaraq, sanki daha narahat, daha qərarsız və daha tez yorulan bir nəsil formalaşır.
Bu dəyişiklik təsadüfi deyil. Dünyada insanın düşüncə və həyat tərzi tarixdə görünməmiş sürətlə dəyişir. Xüsusilə smartfonlar və sosial media insan psixologiyasına əvvəlki dövrlərlə müqayisədə tamamilə fərqli təsir göstərməyə başlayıb. Əvvəllər insanın informasiya ilə münasibəti məhdud idi. İndi isə insan sutka ərzində minlərlə məlumat, görüntü və müqayisə ilə qarşılaşır. Beyin bu qədər sürətli informasiya axınına bioloji olaraq tam uyğunlaşa bilmir.
Ən maraqlı paradokslardan biri budur ki, imkanlar artdıqca qərarsızlıq da artır. Əvvəlki nəsillərin həyatı daha çətin idi, amma istiqaməti daha aydın idi. İnsanlar daha tez ailə qurur, daha erkən məsuliyyət götürür və həyatın əsas məqsədlərini daha konkret görürdülər. Müasir dövrdə isə seçim bolluğu bəzən insanı azad etmək əvəzinə onu psixoloji yorğunluğa sürükləyir.
Sosial media bu prosesi daha da dərinləşdirir. Bu gün gənclər real həyatla deyil, insanların “redaktə olunmuş həyatı” ilə müqayisə aparırlar. İnsanlar sosial şəbəkələrdə həyatlarının ən yaxşı, ən uğurlu və ən parlaq hissəsini nümayiş etdirirlər. Nəticədə başqalarının həyatına baxan insan öz adi həyatını uğursuz hesab etməyə başlayır. Bu isə xüsusilə gənclərdə daxili narazılıq, özgüvən problemi və məqsədsizlik hissini artırır.
Diqqət çəkən başqa bir məsələ isə uzunmüddətli hədəflərdən uzaqlaşmadır. Müasir rəqəmsal sistem insan beynini qısa müddətli həzzə alışdırır. Bir neçə saniyəlik videolar, sürətli məzmun axını, ani reaksiyalar və daimi bildirişlər insanın diqqətini parçalayır. Nəticədə səbir, davamlılıq və uzunmüddətli məqsədə fokuslanmaq qabiliyyəti zəifləyir. Halbuki güclü şəxsiyyət və ciddi uğur məhz uzunmüddətli düşüncə tələb edir.
Bu dəyişikliklərin sosial nəticələri artıq görünməyə başlayıb. Azərbaycanda da son illərdə ailə qurmaq yaşı yüksəlir, nikahların sayı azalır, boşanmalar isə artır. Bir çox gənc ailəni həyatın təbii mərhələsi kimi deyil, əlavə məsuliyyət və risk kimi görməyə başlayır. Bunun iqtisadi səbəbləri də var:
• mənzil problemi,
• yüksək yaşayış xərcləri,
• gələcək qeyri-müəyyənliyi,
• iş bazarında sabitliyin olmaması və s.
Lakin məsələ yalnız iqtisadiyyatla izah olunmur. Burada psixoloji və mədəni dəyişikliklər də mühüm rol oynayır. Müasir insan əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha çox azadlığa malik olsa da, bir çox hallarda daxili dayanıqlığını itirir. Çünki insan yalnız rahatlıqla deyil, mənəvi istiqamət və məsuliyyət hissi ilə də güclənir.
Ən ciddi problemlərdən biri isə “gec yetişkinlik” fenomenidir. Dünyada artıq 30 yaşına yaxınlaşsa da həyat məsuliyyəti götürməyən, ailə qurmağa və qərar verməyə hazır olmayan insanların sayı artır. Psixoloqlar bunu “uzadılmış yeniyetməlik” adlandırırlar. İnsan fiziki olaraq böyüyür, amma psixoloji olaraq məsuliyyətdən qaçmağa davam edir.
Müasir dövrdə gənclərin qarşısında duran əsas problem informasiya çatışmazlığı deyil, istiqamət çatışmazlığıdır. Bu gün internet hər suala cavab tapa bilir, amma insanın həyat məqsədini müəyyənləşdirə bilmir. Texnologiya rahatlıq yaradır, lakin xarakter formalaşdırmır. Xarakter isə çətinlik, məsuliyyət və məqsəd hissi ilə yaranır.
Dünyanın inkişaf etmiş ölkələri artıq bu problemin nəticələrini yaşayırlar. Avropada əhalinin yaşlanması, doğum səviyyəsinin azalması və ailə institutunun zəifləməsi təkcə sosial deyil, iqtisadi problemə çevrilib. İşçi qüvvəsi azalır, sosial təminat sistemlərinə yük artır və cəmiyyətin dinamizmi zəifləyir. Buna görə də bir çox ölkələr artıq demoqrafik təhlükəsizlik məsələsini milli təhlükəsizlik səviyyəsində müzakirə etməyə başlayıblar.
Azərbaycan isə hələ kritik mərhələyə çatmayıb. Amma hazırkı sosial tendensiyalar göstərir ki, bu məsələlərə vaxtında diqqət yetirmək lazımdır. Çünki güclü dövlət yalnız iqtisadi göstəricilərlə formalaşmır. Güclü dövlət psixoloji baxımdan dayanıqlı, məsuliyyət hissi olan və həyat məqsədi daşıyan insanlar üzərində qurulur.
Buna görə də qarşıdakı illərdə ən vacib məsələlərdən biri yalnız texnologiyanın inkişafı deyil, insanın daxili keyfiyyətlərinin qorunması olacaq. Təhsil sistemi, ailə institutu, media və sosial mühit gəncləri yalnız rəqabətə deyil, həm də həyata hazırlamalıdır. Əks halda texnologiya inkişaf etdikcə insanın özü zəifləyə bilər.
Əslində gələcəyin əsas sualı budur: biz daha ağıllı texnologiyalar yaradırıq, yoxsa daha güclü insanlar yetişdiririk?
14:44 22.05.2026
Oxunuş sayı: 376
Aqil Eyvazov
Cross Media Təhlil Mərkəzinin analitiki, iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, "İqtisadiyyat və Hüquq" İctimai Birliyinin sədri
