Bir ömür, üç böyük missiya: Vəli Axundov
Bu gün Azərbaycanın görkəmli ictimai-siyasi xadimi, tibb elmləri doktoru, professor, akademik Vəli Yusif oğlu Axundovun vəfatının ildönümüdür. 1986-cı ilin həmin günündə Bakıda 70 yaşında dünyasını dəyişən bu şəxsiyyət Fəxri Xiyabanda dəfn olunub. Onun ömür yolu sadə kəndli ailəsindən başlayaraq respublikanın ən yüksək rəhbərlik kürsüsünə qədər uzanan şərəfli, lakin ağır bir yoldur. Vəli Axundov həkim, alim, hərbi həkim, səhiyyə təşkilatçısı və dövlət xadimi kimi Azərbaycan tarixində dərin iz qoyub. Onun fəaliyyəti xüsusilə 1959-1969-cu illərdə – Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi olduğu dövrdə ölkənin inkişafına mühüm təsir göstərib.
Vəli Axundov 1916-cı il mayın 14-də (köhnə üslubla 1 may) Bakı quberniyasının Saray kəndində kəndli (bəzi mənbələrdə fəhlə) ailəsində anadan olub. İlk təhsilini kənd məktəbində alıb, uzaq yolu piyada qət edərək dərsə gedib və əla qiymətlərlə bitirib. Sonra Biləcəridə fabrik-zavod məktəbini, sənət məktəbini və Bakı Sənaye Texnikumunun kimya şöbəsini bitirib. Ali təhsil almaq üçün 1936-cı ildə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutuna daxil olub və 1941-ci ildə müvəffəqiyyətlə məzun olub. İnstitutda oxuyarkən ictimai elmlər kafedrasında laborant, qəzet redaktoru və komsomol katibi kimi fəaliyyət göstərib.
Müharibə illəri onun həyatında dönüş nöqtəsi oldu. 1941-ci ildə orduya çağırılan gənc həkim Böyük Vətən müharibəsində 20-ci atıcı diviziyanın tərkibində xidmət edib. Sıravi həkimlikdən əlahiddə tibbi-sanitar batalyonun komandiri vəzifəsinə qədər yüksəlib. Rusiya, Belarus, Almaniya və Çexoslovakiya ərazilərindəki döyüşlərdə iştirak edib. Müharibə dövründə göstərdiyi şücaətə görə “Qırmızı Ulduz” ordeni, II dərəcəli “Vətən müharibəsi” ordeni və bir sıra medallarla təltif olunub. 1946-cı ildə tərxis olunduqdan sonra elmi və təşkilati fəaliyyətə qayıdıb.
Müharibədən sonra Vəli Axundovun karyerası sürətlə inkişaf edib. Azərbaycan Tibb İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsinin sədri (1946-1949), səhiyyə nazirinin müavini (1949-1952), Bakı vilayət səhiyyə şöbəsinin müdiri, sonra isə 1954-1958-ci illərdə Azərbaycan SSR səhiyyə naziri olub. Səhiyyə naziri kimi iri sənaye şəhərlərinin sanitariya-epidemioloji vəziyyətini araşdırıb, kütləvi peyvəndləmə, sanitariya tədbirləri və tibbi xidmətin təkmilləşdirilməsi işlərinə rəhbərlik edib. Su təchizatı və gigiyena sahəsində elmi tədqiqatları ilə tanınıb; “Azərbaycan SSR-in su təchizatı mənbələrinin sanitar-gigiyenik xarakteristikası” kimi əsərləri bu sahədə mühüm töhfədir. 1956-cı ildə namizədlik, 1964-cü ildə isə doktorluq dissertasiyası müdafiə edib, professor elmi adı alıb. 1969-cu ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilib.
1958-ci ildə Azərbaycan KP MK katiblərindən biri, sonra isə iyulda Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri təyin edilib. 1959-cu il iyulun 10-da isə Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi seçilib və 1969-cu il iyulun 14-dək bu vəzifədə çalışıb. Onun rəhbərliyi dövrü Xruşşovun hakimiyyətinin ikinci mərhələsinə və sonrakı illərə təsadüf edib – mürəkkəb, dəyişikliklərlə dolu bir vaxt. Buna baxmayaraq, neft hasilatı müharibədən sonrakı ən yüksək həddə – 21,5 milyon tona çatıb, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı artıb, sənaye, elm və mədəniyyət sahələrində irəliləyişlər olub. Bakı metrosunun tikintisi kimi mühüm layihələr həyata keçirilib. Milli kadrların yetişdirilməsi, azərbaycanlıların partiya aparatındakı payının artması (orta hesabla 61 faizə çatması) diqqət mərkəzində olub. 1965-ci ildə Dağlıq Qarabağla bağlı erməni iddialarının rədd edilməsində onun mövqeyi xüsusi qeyd olunur. Həmçinin Seyid Cəfər Pişəvərinin məzarının Fəxri Xiyabana köçürülməsi və əsərlərinin nəşri kimi milli yaddaşa xidmət edən addımlar atıb.
Ümummilli lider Heydər Əliyev Vəli Axundovun fəaliyyətini yüksək qiymətləndirərək qeyd edib ki, o dövrdə görülən işlərdə və əldə olunan nailiyyətlərdə onun rolu böyükdür və yüksək qiymətə layiqdir. Çətin şəraitdə respublikaya rəhbərlik edən Axundov sağlam mövqeyi, təmkinliliyi və hazırlığı ilə fərqlənib. Onun sadəliyi, insanlara münasibəti və humanizmi dəfələrlə xatırlanır.
1969-cu ildə vəzifədən azad olunduqdan sonra Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti (1969-1972), sonra isə Q.M. Musabəyov adına Virusologiya, Mikrobiologiya və Gigiyena İnstitutunun direktoru (1972-1986) olub. Bu dövrdə institutun maddi-texniki bazası möhkəmlənib, elmi tədqiqatlar genişlənib, beynəlxalq səviyyəli konfranslar keçirilib. Ümumilikdə 300-dən artıq elmi əsərin, o cümlədən 6 monoqrafiya və 11 kitabçanın müəllifi olub; bir neçə elmlər doktoru və fəlsəfə doktoru yetişdirib. Elmi fəaliyyətini heç vaxt kəsməyib, yüksək vəzifələrdə çalışarkən belə tədqiqatlarını davam etdirib.
Vəli Axundov “Lenin” ordeni, “Qırmızı Ulduz”, II dərəcəli “Vətən müharibəsi” ordenləri və digər mükafatlarla təltif olunub. 1996-cı ildə Heydər Əliyevin sərəncamı ilə 80 illik yubileyi dövlət səviyyəsində qeyd edilib, Milli Elmi Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutuna onun adı verilib. 2016-cı ildə isə Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə 100 illik yubileyi keçirilib.
Bu gün, ölümünün ildönümündə Vəli Axundovu xatırlayarkən onun xalqına, elmə və dövlətə xidmətini bir daha dərk edirik. O, çətin dövrdə ölkənin inkişafına töhfə verən, milli maraqları qoruyan, elmi ilə səhiyyəni irəli aparan şəxsiyyət idi. Onun irsi – elmi əsərləri, təşkilati nailiyyətləri və insanlara münasibəti – gələcək nəsillər üçün örnək olaraq qalır.
Nigar Xəlilli
13:30 22.08.2026
Oxunuş sayı: 65
