Oturduğumuz yerdən pul qazana bilərik: Süni intellektlə bağlı mühüm fürsət
Tayvan iqtisadiyyatında süni intellekt və yüksək texnologiyalar sektorunun yaratdığı sürətli artımın nəticələrinin əhali ilə bölüşdürülməsi gündəmə gəlib. Hakimiyyət 2027-ci ildə hər vətəndaşa 10 min yeni Tayvan dolları, yəni təxminən 314 ABŞ dolları məbləğində birdəfəlik ödəniş etməyi planlaşdırır. Bu məqsədlə dövlət büdcəsində 235,7 milyard yeni Tayvan dollarının, təxminən 7,4 milyard ABŞ dollarının ayrılması nəzərdə tutulur.
Qərarın iqtisadi əsasını Tayvanın son dövrdə nümayiş etdirdiyi yüksək artım tempi təşkil edir. 2026-cı ilin ilk yarısında ölkə iqtisadiyyatı təxminən 14,2 faiz böyüyüb ki, bu da son 50 ilin eyni dövrləri üzrə ən yüksək göstəricidir. İllik iqtisadi artım proqnozunun 11 faizə yüksəldilməsi fonunda hakimiyyət əldə olunan iqtisadi faydanın vətəndaşlarla birbaşa bölüşdürülməsini nəzərdə tutur.
Mövzu ilə bağlı Crossmedia.az-a açıqlama verən İKT mütəxəssisi Cəlil Qasımbəyli bildirib ki, bu modelin digər ölkələrdə tətbiqi həmin dövlətlərin iqtisadi imkanlarından və texnoloji bazasından asılıdır:
“Tayvanın iqtisadi artımdan əldə olunan gəliri vətəndaşlarla bölüşməsi texnoloji inkişafın sosial rifaha inteqrasiyası baxımından vacib addımdır. Lakin burada əsas məqam gəlirin sırf süni intellektdən deyil, süni intellekt və yüksək texnologiyalar sektorundakı qlobal yüksəlişin dəstəklədiyi ümumi iqtisadi artımdan formalaşmasıdır. Bu modelin digər ölkələrdə tətbiqi həmin ölkələrin iqtisadi vəziyyətindən asılıdır”.
Onun sözlərinə görə, Tayvanın iqtisadi yüksəlişində ölkənin qlobal yarımkeçirici və yüksək texnologiyalar təchizat zəncirindəki mövqeyi mühüm rol oynayır:
“Tayvanın iqtisadi artımının əsas faktorlarından biri onun qlobal yüksək texnologiya və yarımkeçirici təchizat zəncirindəki strateji mövqeyidir. Süni intellekt bumu bütün dünyada çiplərə və aparat təminatına tələbatı kəskin artırdığı üçün Tayvan iqtisadiyyatı sürətlə böyüyür və bu əlavə dəyər dövlət büdcəsində bölüşdürülə bilən gəlir yaradır”.
İKT mütəxəssisi qeyd edib ki, xammal və ənənəvi sahələrdən asılı ölkələrin eyni modeli tətbiq etməsi çətin olacaq:
“İqtisadiyyatı xammaldan, ənənəvi kənd təsərrüfatından və ya aşağı əlavə dəyərli xidmətlərdən asılı olan ölkələr üçün bu modeli olduğu kimi tətbiq etmək mümkün deyil. Çünki həmin ölkələrdə qlobal texnoloji trendlərdən birbaşa bəhrələnən və iqtisadiyyatı bu qədər sürətlə böyüdə bilən texnoloji baza yoxdur”.
Cəlil Qasımbəyli hesab edir ki, yüksək texnologiyalar sahəsində güclü mövqeyə malik dövlətlər üçün bu yanaşma daha realdır:
“Yüksək texnologiyalar mərkəzli ölkələr, o cümlədən ABŞ, Cənubi Koreya, Yaponiya və Avropa İttifaqı üçün belə bir model daha realdır. Xüsusilə texnoloji bumun yaratdığı gəlirlər hesabına sosial müdafiənin gücləndirilməsi və ya baza gəliri kimi mexanizmlərin tətbiqi gündəmə gələ bilər”.
Mütəxəssis, həmçinin, gəlirin vətəndaşlar arasında bölüşdürülməsi zamanı makroiqtisadi risklərin nəzərə alınmasının vacibliyini vurğulayıb:
“Burada bölüşdürülən gəlirin hansı formada təqdim edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Nağd ödənişlər daxili bazarda inflyasiya yarada bilər. Bu səbəbdən bəzi ölkələr iqtisadi artımdan əldə olunan gəliri birbaşa nağd şəkildə bölüşdürmək əvəzinə, təhsilə, tədqiqat və inkişafa və ya sosial fondlara yönəltməyi daha effektiv hesab edə bilər”.
Cəlil Qasımbəyli bildirib ki, digər ölkələr Tayvandan yalnız gəlirin bölüşdürülməsi mexanizmini deyil, həmin iqtisadi artımı yaradan texnoloji ekosistemin qurulması təcrübəsini öyrənməlidirlər:
“Digər ölkələr Tayvandan sadəcə gəlirin bölüşdürülməsi modelini deyil, həmin iqtisadi artımı yaradan yüksək texnologiyalı ekosistemin necə qurulduğunu öyrənməlidir.
Tayvan modeli göstərir ki, texnoloji bumun yaratdığı iqtisadi artım yalnız şirkətlərin kapitalını artırmamalı, cəmiyyətin sosial rifahının yüksəlməsinə də xidmət etməlidir. Lakin bu, hər ölkənin kopyalaya biləcəyi hazır formul deyil. İlk növbədə həmin artımı təmin edən yüksək əlavə dəyərli iqtisadiyyat formalaşdırılmalıdır”.
Mövzu ilə bağlı açıqlama verən iqtisadçı ekspert Pərviz Heydərov isə bildirib ki, ümumilikdə iqtisadi artım əhalinin sosial rifahının yüksəlməsinə xidmət etməlidir:
“Tayvanda sürətli iqtisadi artımdan əldə olunan gəlirin bir hissəsinin birbaşa vətəndaşlara ödənilməsi ilə bağlı açıqlamada söhbətin hansı mexanizmdən getdiyi və bunun hansı formada həyata keçiriləcəyi tam aydın olmadığı üçün məsələni dəqiq qiymətləndirmək çətindir.
Ümumilikdə isə istənilən ölkədə iqtisadi artım əhalinin sosial rifahının yaxşılaşmasına gətirib çıxarmalıdır. Burada idarəetmə sistemindən də müəyyən məsələlər asılıdır. Ölkənin iqtisadi inkişafı əhalinin sosial vəziyyəti və rifahı ilə birbaşa əlaqəli olmalıdır”.
İqtisadçı ekspert Azərbaycanın təcrübəsinə də diqqət çəkərək qeyd edib ki, ölkənin dövlət büdcəsi sosialyönümlü xarakter daşıyır:
“Azərbaycanı nümunə götürdükdə, dövlət büdcəsi sosial yönümlüdür. Büdcənin böyük hissəsi sosial ödənişlərə yönəldilir. Bundan əlavə, Dövlət Neft Fondundan dövlət büdcəsinə böyük həcmdə vəsait transfer olunur və həmin vəsait əməkhaqqı, pensiya və digər sosial ödənişlərə sərf edilir”.
P.Heydərovun sözlərinə görə, dövlət xərclərinin digər istiqamətləri də əhalinin sosial rifahı ilə birbaşa əlaqəlidir:
“Digər istiqamətlər üzrə xərclərin də əksəriyyəti əhalinin sosial rifahı baxımından əhəmiyyət daşıyır. Buraya təhsil, məcburi köçkünlərin yerləşdirilməsi və digər sosial layihələr daxildir. Azərbaycan dövlətinin və hökumətinin həyata keçirdiyi iqtisadi siyasətin əsas hədəflərindən biri də vətəndaşların sosial rifahının və yaşayış səviyyəsinin yüksəldilməsidir”.
Ekspert vurğulayıb ki, iqtisadi artımdan əldə olunan gəlirin vətəndaşlara birdəfəlik ödəniş şəklində qaytarılması məsələsinə yanaşma daha geniş iqtisadi çərçivədə qiymətləndirilməlidir:
“İqtisadi artımdan əldə olunan gəlirlərin vətəndaşlara birdəfəlik ödəniş şəklində qaytarılması məsələsi isə bu baxımdan tam aydın deyil. Ölkənin iqtisadi artımı dövlət büdcəsinin böyüməsinə və genişlənməsinə şərait yaradır. Büdcə imkanları genişləndikcə sosial ödənişlərin artırılması, yeni iş yerlərinin yaradılması və məşğulluğun təmin edilməsi üçün imkanlar da artır”.
P.Heydərov əlavə edib ki, iqtisadi artım və sosial rifah bir-birindən ayrı proseslər kimi qiymətləndirilməməlidir:
“Bütün bunlar bir-biri ilə sıx bağlı olan proseslərdir. İqtisadi artımın əsas nəticələrindən biri də onun əhalinin sosial rifahına və həyat səviyyəsinə müsbət təsir göstərməsidir”.
Sosioloq Əhməd Rəhmanov bu yanaşmanın əsas nəticələrindən biri vətəndaş məmnunluğunun artmasıdır fikrini dəstəkləyib:
“Vətəndaşda məmnunluq hissi yaradır. Vətəndaş hiss edir ki, o, dövlət üçün yalnız iqtisadi proseslərin iştirakçısı və ya vergi ödəyicisi deyil, həm də dəyərdir. İqtisadi artımdan əldə olunan gəlirin müəyyən hissəsinin birbaşa vətəndaşlarla bölüşdürülməsi insanların ölkənin inkişafından real şəkildə faydalandığını hiss etməsinə və dövlətə olan etimadın güclənməsinə müsbət təsir göstərə bilər”.
Ə.Rəhmanov qeyd edib ki, iqtisadi inkişafın nəticələri cəmiyyətin daha geniş təbəqələrinə çatmalıdır:
“Belə bir addımı alqışlamaq lazımdır. Açığı, Tayvanın bu yanaşmasını gördükdə Tayvan vətəndaşlarına paxıllıqdan başqa bir hiss yaranmır. Əsas məsələ iqtisadi artımın yalnız şirkətlərin və ya ayrı-ayrı qrupların gəlirlərini artırmasına deyil, bütövlükdə cəmiyyətin sosial rifahının yüksəlməsinə xidmət etməsidir”.
Sosioloqun sözlərinə görə, dövlətin iqtisadi siyasətinin əsas məqsədlərindən biri inkişafın nəticələrinin vətəndaşların gündəlik həyatında hiss olunmasını təmin etməkdir:
“Dövlətin iqtisadi siyasətinin əsas məqsədlərindən biri də iqtisadi inkişafın nəticələrinin vətəndaşların həyat səviyyəsində öz əksini tapmasını təmin etməkdir”.
Nigar Xəlilli
18:00 21.08.2026
Oxunuş sayı: 56
