Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərini pisləşdirmək istəyənlər kimlərdir? - Keçmiş səfir ad çəkdi

Son günlər Türkiyədə bəzi şəxslərin sosial media üzərindən Azərbaycana qarşı əsassız və ittiham xarakterli paylaşımları, eləcə də bu mövzuda keçirilən aksiyalar Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri ilə bağlı müzakirələri yenidən gündəmə gətirib. Ayrı-ayrı çevrələrdə iki ölkə arasında soyuqluq yarandığı, fikir ayrılıqlarının münasibətlərə təsir etdiyi iddia olunur. Bəs bu iddiaların arxasında kimlər dayanır və məqsəd nədir? Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin hazırkı vəziyyəti necədir?

Bu sualları Türkiyənin Azərbaycandakı keçmiş səfiri Hulusi Kılıça ünvanladıq. O, müsahibəsində Azərbaycana qarşı sosial media hücumlarından və keçirilən aksiyadan, bu kampaniyaların arxasında dayanan qüvvələrdən, iki ölkə arasında münasibətlərin möhkəmliyindən, Azərbaycan–İsrail əlaqələri ətrafındakı müzakirələrdən, 2009-cu il təcrübəsindən və Azərbaycan–Türkiyə qardaşlığının gələcəyindən danışdı:

– Son dövrdə Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin əvvəlki kimi olmadığı, iki ölkə arasında bəzi fikir ayrılıqlarının yaşandığı yönündə müxtəlif iddialar irəli sürülür. Sizcə, bu iddialar nə dərəcədə gerçəkliyi əks etdirir? Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin mövcud vəziyyətini necə qiymətləndirirsiniz?

– Türkiyə–Azərbaycan əlaqələrinin dünyada bənzəri yoxdur. Bu əlaqələr daş, qaya kimidir, dağ kimidir. Buna heç bir kənar təsir göstərilə bilməz, xaricdən müdaxilə oluna bilməz.

Müstəqil iki ölkə olan Türkiyə və Azərbaycanın hər birinin öz daxili siyasətində qəbul etdiyi qərarları digər ölkə hörmətlə qarşılamalıdır. Eynilə, xarici siyasətini formalaşdırarkən hansı ölkə ilə hansı dərəcədə münasibət quracağına da yalnız həmin ölkənin özü qərar verir. Bunlar üçüncü tərəflərlə bağlı olan, Türkiyə və Azərbaycanı birbaşa əlaqələndirməyən mövzulardır.

Təəssüf ki, son zamanlar Türkiyə cəmiyyətində bu mövzularla bağlı Azərbaycana qarşı haqsız, yersiz və naşı hücumlar edildi. Məsələn, məktəblərdə hicabın qadağan edilməsi ilə bağlı məsələ tamamilə Azərbaycanın daxili işidir. Buna kimsə qarışa bilməz. Odur ki, Azərbaycanın qəbul etdiyi bu qərara hörmətlə yanaşmaq lazımdır. Azərbaycana qarşı kampaniya aparanların buna müdaxilə etməyə haqqı yoxdur. Çünki bu, Azərbaycan hökumətinin suveren qərarıdır.

Yenə bu hücumlar zamanı İsrail–Azərbaycan münasibətlərinə toxunulur. Bu da Azərbaycanın öz müstəqil qərarıdır. Azərbaycanın İsraillə strateji əlaqələri var. Əlavə olaraq, İsrail Azərbaycana hərbi-texniki yardım göstərir. İkinci Qarabağ müharibəsində ən müasir, inkişaf etmiş silahları məhz o verdi. Bunları Ermənistana vermədilər, elə deyilmi? Həmçinin Vaşinqtondakı erməni lobbisini məhz yəhudi lobbisi susdurdu.

Dolayısı ilə Azərbaycanın siyasəti fərqli və müstəqil bir siyasətdir. Bu səbəbdən cəmiyyətdən, Türkiyədən gələn bu növ tənqidlər haqsız və yersiz səslərdir. Hər şeyi doğru-düzgün bilmək lazımdır.

Buradan baxdıqda, cəmiyyət səviyyəsində sanki arada bir problem varmış kimi görünür. Lakin Türkiyə tərəfindən heç bir rəsmi bəyanat verilməmişdir. Rəsmi bəyanat olmadığına görə bu cür iddiaları ciddiyə almağın heç bir mənası yoxdur. Zatən o iddiaları irəli sürənlərə cavab versəniz, onları önəmsəmiş olarsınız. Biz onları eşitmirik, görmürük və varlıqlarını qəbul etmirik. Türkiyə Respublikasının rəsmi məqamları onları özünə müsahib belə görməz.

Mən buradan azərbaycanlı bacı və qardaşlarıma da müraciət etmək istəyirəm: Siz də onlara cavab verib özünüzə müsahib görməyin. Onların bizi sevməyən, iki ölkə arasındakı münasibətlərə xələl gətirmək istəyən şəxslər olduğu aydındır. Siz onların cavabını versəniz, onların səviyyəsinə enmiş olarsınız. Odur ki, bunlara reaksiya verməyin – o zaman öz-özlərinə səslərini kəsəcəklər. Cavab verdikcə onlar da cavab qaytarmağa davam edəcəklər.

Qarşılıqlı söz-söhbətə ehtiyac yoxdur, prosesi təmkinlə izləmək və onların varlığını yox saymaq lazımdır. Həm Azərbaycan cəmiyyətində, həm də Türkiyədəki bu iddialar və hücumlar sanki iki dövlət arasında bir soyuqluq varmış təəssüratı yaradır. Xeyr, heç bir soyuqluq yoxdur! Münasibətlər eyni qaydada, yüksək səviyyədə davam edir. Bu səbəbdən mən bütün bunları tamamilə əsassız iddia kimi qəbul edirəm. İddialarda isə, bilirsiniz ki, hər zaman həqiqət payı olmur.

– Son zamanlar Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinə zərbə vurmaq istəyən qüvvələrin fəallaşdığı görünür. Sizcə, bu kampaniyanın arxasında kimlər dayanır və məqsədləri nədir?

– Bu kampaniyanın arxasında, ilk növbədə, Türkiyə–Azərbaycan əlaqələrini istəməyən, qısqanan və bu münasibətləri zəiflətmək istəyən bir kəsim var. FETÖ-çülər deyirlər. Bunların müxtəlif yerlərdə, müxtəlif dairələrdə olan adamları var. Onlar bu əlaqələri pozmaq üçün əllərindən gələn hər şeyi etməyə çalışırlar.

Türkiyə 86 milyonluq ölkədir. Azərbaycanda da milyonlarla insan yaşayır. Bu qədər böyük cəmiyyətlər içərisində müxtəlif fikirlərin olması normaldır. Amma Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinə xələl gətirəcək, iki ölkəni qarşı-qarşıya qoyacaq fikirlərə imkan vermək olmaz.

Möhtərəm Prezidentimiz cənab İlham Əliyev də deyir ki, biz bir ailəyik. Ailədə problemlər varsa, onlar öz aralarında həll edilir, uca səslə müzakirə olunmaz. 2009-cu ildə bunu yaşadıq. O zaman da münasibətlərimizdə böyük bir böhran yaradılmaq istənildi.

Amma baxın, Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlərə nəzər salaq. 1915-ci ildə Çanaqqalada Azərbaycan könüllüləri Türkiyənin yanında idi. 1918-ci ildə Qafqaz İslam Ordusu Azərbaycana gəldi. 1991-ci ildə Azərbaycan müstəqilliyini elan etdikdə Türkiyə onu ilk tanıyan ölkə oldu. 1993-cü ildə Ermənistan Azərbaycan torpaqlarını işğal etdikdə Türkiyə Ermənistanla sərhədini bağladı.

Bəs bu sərhəd açıqdırmı? Xeyr. 33 ildir bu sərhəd bağlıdır. Azərbaycanın razılığı olmadan da açılmayacaq.

Şuşa Bəyannaməsi ilə münasibətlərimiz strateji müttəfiqlik səviyyəsinə çatdırılıb. Bu, adi münasibət deyil. NATO-nun 5-ci maddəsində olduğu kimi, tərəflərdən birinə qarşı təhdid yaranarsa, digəri onun yanında olacaq. Bu münasibətlər hansısa sosial media kampaniyası ilə sarsıla bilməz.

– Azərbaycan–İsrail münasibətləri də son dövrdə Azərbaycan–Türkiyə əlaqələri kontekstində müzakirə olunur. Sizcə, bu münasibətlər üzərindən süni gərginlik yaratmaq istəyənlərin məqsədi nədir?

– Azərbaycanın İsraillə strateji və siyasi əməkdaşlığı var. İsrail Azərbaycana hərbi-texniki yardım göstərib. 2020-ci ildəki Vətən müharibəsində Azərbaycan İsraildən aldığı müasir silahlardan istifadə edib.

Amma burada bir məsələni də nəzərə almaq lazımdır: Azərbaycan öz xarici siyasətini müstəqil şəkildə həyata keçirir. Azərbaycan həm İsraillə, həm Türkiyə ilə, həm də digər dövlətlərlə münasibətlər qurur. Bu münasibətlərdən birini digərinə qarşı qoymaq doğru deyil.

Məsələn, Fələstin məsələsində Azərbaycanın mövqeyi də məlumdur. Azərbaycan 1992-ci ildə Fələstini tanıyıb. 2011-ci ildə Fələstin Azərbaycanda səfirlik açıb. 2023-cü ildə Azərbaycanın Ramallahda nümayəndəliyi yaradılıb. Azərbaycan BMT-də Fələstinlə bağlı qətnamələrə səs verib, humanitar yardım göstərib, Qəzzadan olan tələbələri qəbul edib.

Azərbaycanın Şərqi Qüdsdə paytaxtı olan müstəqil Fələstin dövlətinin yaradılmasını dəstəkləməsi də mövqeyimizin göstəricisidir. Türkiyənin Qəzza məsələsinə həssas münasibətini də bilirik.

Digər tərəfdən, Azərbaycan müstəqil dövlətdir və hansı ölkə ilə münasibət quracağına özü qərar verir. 2024-cü ildə İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu Türkiyənin Azərbaycandakı səfirliyində – Türkevində keçirilən tədbirə dəvət olunmuşdu. 2025-ci ildə ADA Universitetində keçirilən konfransda da müxtəlif ölkələrdən nümayəndələr iştirak edirdi.

Bütün bunlardan Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinə problem çıxarmaq cəhdi süni gərginlik yaratmaqdan başqa bir şey deyil.

– Azərbaycan və Türkiyə müstəqil dövlətlərdir. Bəs niyə iki ölkənin hansısa məsələdə fərqli mövqedə olması dərhal problem kimi təqdim edilir? Strateji müttəfiqlik bütün məsələlərdə eyni mövqedə olmaq deməkdirmi?

– "Əlaqələrdə problem var" demək yanlışdır. Bu, süni bir gündəmdir. Türkiyənin bəzi gözləntiləri var. Azərbaycanın da öz maraqları və mövqeyi var. Hər iki ölkə müstəqil dövlətdir.

Hər mövzuda eyni mövqedə olacağıq deyə bir prinsip yoxdur. Əsas məsələ odur ki, strateji məsələlərdə bir-birimizin yanında olaq, bir-birimizin müstəqilliyinə və suverenliyinə hörmət edək.

Strateji müttəfiqlik o demək deyil ki, iki ölkə bütün məsələlərdə eyni fikirdə olmalıdır. Əsas olan qarşılıqlı etimad və hörmətdir. Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin əsasında da məhz bunlar dayanır.

– Prezident İlham Əliyev Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII qurultayında Azərbaycanın müstəqil, öz siyasətini özü müəyyən edən və beynəlxalq aləmdə hörmət qazanan dövlət olduğunu vurğuladı. Bu mesajı Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri kontekstində necə qiymətləndirirsiniz?

– Cənab Prezidentin bu mövqeyi çox aydındır. Azərbaycan öz siyasətini özü müəyyən edir. Nə vaxt, nəyi və necə edəcəyinə özü qərar verir.

“Nə vaxt edəcəyimi özüm bilərəm” mesajı da bunun ifadəsidir. Azərbaycan heç kimin təzyiqi altında qərar qəbul etmir.

Azərbaycanın xarici siyasəti müstəqildir. Azərbaycan ikili oyunlarla deyil, dürüst və aydın şəkildə siyasət aparır. Bu, Türkiyə ilə münasibətlərə də aiddir.

– Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın Çin və ABŞ-la strateji tərəfdaşlıq münasibətlərinin olduğunu bildirib. Bu çoxvektorlu xarici siyasət Türkiyə ilə müttəfiqliyə necə təsir edə bilər? Bu, əksinə, Azərbaycan–Türkiyə əməkdaşlığını gücləndirə bilərmi?

– Əlbəttə, gücləndirə bilər. Türkiyə ABŞ-nin müttəfiqidir, NATO üzvüdür. Azərbaycanın ABŞ-la münasibətlərinin yaxşı olması Türkiyəyə qarşı deyil.

Eyni zamanda Azərbaycan Çinlə də çox yaxşı münasibətlər qurur. Azərbaycan Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatında müşahidəçi statusundadır və gələcəkdə üzv olmaq məsələsi də gündəmə gələ bilər.

Çinlə Azərbaycan arasında münasibətlərin inkişafı, xüsusilə Orta Dəhliz baxımından çox mühümdür. Azərbaycan bu layihədə mühüm rol oynayır. Türkiyə də Orta Dəhlizin əsas iştirakçılarındandır.

Azərbaycanın müxtəlif ölkələrlə yaxşı münasibətlər qurması Türkiyə ilə münasibətlərə mane olmur. Əksinə, bu, Türkiyə–Azərbaycan əməkdaşlığının imkanlarını daha da genişləndirə bilər.

– Prezident İlham Əliyevin “Heç vaxt ikibaşlı oyun oynamadıq” mesajını necə şərh edirsiniz? Bu mesaj Azərbaycanın xarici siyasəti və Türkiyə ilə münasibətləri baxımından nə ifadə edir?

– Azərbaycanın mövqeyi aydındır. Biz heç vaxt ikibaşlı oyun oynamadıq. Azərbaycan nə vaxt, nəyi edəcəyinə özü qərar verir.

“Nə vaxt edəcəyimi özüm bilərəm” ifadəsi də Azərbaycanın müstəqil siyasətinin göstəricisidir. Azərbaycan bütün tərəfdaşları ilə münasibətlərini dürüst və açıq şəkildə qurur.

– Siz Türkiyənin Azərbaycandakı səfiri kimi fəaliyyət göstərmisiniz və 2009-cu ildə iki ölkə arasında yaşanan gərginliyin şahidi olmusunuz. Sizcə, bu gün sosial mediada aparılan kampaniyaları 2009-cu ildəki real siyasi gərginliklə müqayisə etmək mümkündürmü?

– 2009-cu il çox böyük böhran idi. O zaman biz, həqiqətən, böyük bir sınaqdan keçdik. Okeanı aşdıq. Bu gün isə vəziyyət tamam başqadır. Bu, sadəcə bir çaydır. Onu da keçəcəyik. Bir neçə günə bu məsələ də geridə qalacaq.

2009-cu ildəki siyasi gərginliklə bu gün sosial mediada aparılan kampaniyaları eyni səviyyədə qiymətləndirmək olmaz. Bu gün rəsmi səviyyədə heç bir problem yoxdur. Ona görə də sosial mediada yazılanlara görə iki dövlət arasında münasibətlərin dəyişdiyini düşünmək düzgün deyil.

– Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin müdafiə sənayesi, enerji, nəqliyyat, iqtisadiyyat və təhlükəsizlik sahələrində çoxşaxəli institusional əsasları var. Sizcə, bu amillər münasibətləri sosial media kampaniyalarından nə dərəcədə qoruyur?

– Bu münasibətlərin çox ciddi və möhkəm təməlləri var. Müdafiə sənayesində birgə istehsal layihələri həyata keçirilir. Enerji sahəsində TANAP, Bakı–Tbilisi–Ceyhan, Bakı–Tbilisi–Ərzurum kimi böyük layihələr var.

SOCAR-ın Türkiyədə fəaliyyəti, Petkim, STAR Neft Emalı Zavodu və digər layihələr iqtisadi əlaqələrin nə qədər dərin olduğunu göstərir.

Təhlükəsizlik və kəşfiyyat sahəsində də əməkdaşlığımız var. Azərbaycan və Türkiyə mütəmadi olaraq birgə hərbi təlimlər keçirirlər. İldə təxminən 25-ə yaxın hərbi təlim keçirilir.

Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri təkcə siyasi bəyanatlardan ibarət deyil. Bu münasibətlərin arxasında çox böyük institusional, iqtisadi, hərbi və təhlükəsizlik əsasları var.

Belə münasibətlərə hansısa sosial media kampaniyasının təsir etməsi mümkün deyil.

– Son olaraq, münasibətlərin pisləşdiyinə inanan Azərbaycan və Türkiyə vətəndaşlarına nə demək istərdiniz? “Bir millət, iki dövlət” anlayışının gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün hansı addımlar atılmalıdır?

– Mən ilk növbədə Mustafa Kamal Atatürkün sözlərini xatırlatmaq istəyirəm: “Azərbaycanın sevinci sevincimiz, kədəri kədərimizdir.”

Azərbaycan və Türkiyə bunu dəfələrlə göstərib. Azərbaycan Türkiyədə baş verən meşə yanğınlarında, zəlzələdə Türkiyənin yanında olub. 6 fevral zəlzələsindən sonra Azərbaycan Türkiyəyə ilk və son yardım edən ölkələrdən biri oldu. Kahramanmaraşda yüzlərlə ev, obyekt tikildi.

Bu münasibətlər sadəcə siyasi münasibətlər deyil. Bu, qardaşlıq münasibətidir.

Heydər Əliyevin “Bir millət, iki dövlət” ideyası artıq Azərbaycan və Türkiyənin ikinci kimliyinə çevrilib. Bu ideyanı gələcək nəsillərə ötürmək bizim hamımızın məsuliyyətidir.

Azərbaycanlı və türk qardaşlarımın hamısına müraciət edirəm: Sosial mediada yazılan hər bir sözə reaksiya verməyin. Bir ailə olduğumuzu unutmayaq. Ailə daxilində məsələlər həll olunur, amma ailənin dağılmasına imkan verilmir.

Türkiyə–Azərbaycan qardaşlığı əbədidir! Birliyimiz daimidir. Birliyimiz gücümüz, gücümüz birliyimizdir.

Kənan Novruzov