Kişi hormonlarını dəyişən qidalar: Toyuq əti testosteronu azaldırmı?
Son illər qidalanmanın kişi sağlamlığına, xüsusilə testosteron hormonunun səviyyəsinə təsiri ilə bağlı müzakirələr artıb. Sosial şəbəkələrdə və müxtəlif internet resurslarında toyuq ətinin kişilərdə qadın hormonlarını artırdığı, testosteronu azaltdığı, hətta kişi orqanizmində hormonal dəyişikliklərə səbəb olduğu barədə fikirlərə rast gəlinir. Bəs bu iddiaların elmi əsası nə dərəcədə var? Ümumiyyətlə, hansı qidalar kişilərdə testosteron səviyyəsinə təsir göstərir və gündəlik qidalanma hormonal tarazlığı necə dəyişə bilər?
Kişi orqanizmində əsas cinsi hormon hesab edilən testosteron reproduktiv sağlamlıq, əzələ kütləsi, sümük sıxlığı, cinsi istək, enerji səviyyəsi və sperma istehsalı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu hormon əsasən xayalarda istehsal olunur və onun səviyyəsi yaş, genetika, yuxu rejimi, fiziki aktivlik, bədən çəkisi, stress və qidalanma kimi bir sıra amillərdən asılıdır.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, hər hansı bir qidanın qəbulu avtomatik olaraq kişi hormonlarının azalması və ya qadın hormonlarının artması demək deyil. Hormonal sistem mürəkkəb mexanizmdir və ayrı-ayrı qidaların təsirini ümumi qidalanma vərdişlərindən, həyat tərzindən və sağlamlıq vəziyyətindən kənarda qiymətləndirmək düzgün olmazdı.
Toyuq əti kişilərdə qadın hormonlarını artırırmı?
Bu məsələdə ən çox yayılan iddialardan biri toyuqların daha sürətli böyüməsi üçün onlara hormonal preparatların verilməsi və həmin ətin yeyilməsinin kişilərdə estrogen səviyyəsini artırmasıdır. Lakin elmi məlumatlar bu iddianı təsdiqləmir. ABŞ Kənd Təsərrüfatı Departamentinin Qida Təhlükəsizliyi və Təftiş Xidməti bildirir ki, ABŞ-də quşçuluq təsərrüfatlarında toyuqların böyüməsini sürətləndirmək məqsədilə hormonlardan istifadə edilmir. Bunun səbəblərindən biri də hormonal preparatların quşçuluqda gözlənilən nəticəni verməməsi və tətbiqinin iqtisadi baxımdan səmərəli olmamasıdır. Toyuqların sürətli böyüməsi əsasən seleksiya, genetik xüsusiyyətlər, yemləmə və saxlanma şəraiti ilə əlaqələndirilir. Digər tərəfdən, toyuq əti də daxil olmaqla heyvan mənşəli qidalarda təbii hormonların müəyyən miqdarda olması mümkündür. Ancaq bu miqdarın insan orqanizmində hormonal tarazlığı pozacaq səviyyədə olduğu göstərilməyib. Endokrinoloq Bredli Anavaltın PolitiFact-a verdiyi açıqlamada da adi toyuq və mal ətindəki estrogen miqdarının kişilərdə döş toxumasının böyüməsi və digər feminizasiya əlamətləri yaratmaq üçün kifayət etmədiyi vurğulanıb. Beləliklə, toyuq ətinin normal miqdarda istehlakının kişilərdə testosteronu azaltdığını və ya estrogeni artıraraq qadınlaşmaya səbəb olduğunu söyləmək üçün elmi əsas yoxdur. Bununla belə, qidanın mənşəyinə, saxlanma şəraitinə və düzgün bişirilməsinə diqqət yetirmək vacibdir.
Kişilərdə hormonlara təsir edə bilən qidalar hansılardır?
Qidalanma hormonal sistemə həm birbaşa, həm də dolayı yolla təsir göstərə bilər. Bəzi qidalar orqanizmin hormonal fəaliyyəti üçün vacib maddələr təmin edir, digərləri isə həddindən artıq istehlak edildikdə çəki artımına, insulin müqavimətinə və metabolik problemlərə səbəb olaraq testosteron səviyyəsinə mənfi təsir göstərə bilər.
Soya və soya məhsulları
Soya məhsulları kişilərin hormonal sağlamlığı ilə bağlı ən çox müzakirə edilən qidalar sırasındadır. Bunun səbəbi onların tərkibində izoflavonların olmasıdır. İzoflavonlar bitki mənşəli fitoestrogenlər hesab edilir və kimyəvi quruluş baxımından insan estrogeninə müəyyən oxşarlıq göstərir.
Bu səbəbdən soyanın kişilərdə qadın hormonlarını artırdığı və testosteronu azaltdığı barədə fikirlər yayılıb. Lakin elmi araşdırmalar bu iddianı təsdiqləmir.
2021-ci ildə Reproductive Toxicology jurnalında dərc edilmiş geniş meta-analizdə 41 klinik tədqiqatın nəticələri qiymətləndirilib. Araşdırmada 1753 kişinin testosteron göstəriciləri də daxil olmaqla müxtəlif hormonal göstəricilər təhlil edilib. Nəticədə soya zülalının və izoflavonların kişilərdə ümumi və sərbəst testosteron, estrogen və digər araşdırılan hormonların səviyyəsinə əhəmiyyətli təsiri aşkarlanmayıb.
Deməli, soya məhsullarının normal qidalanma çərçivəsində istifadəsinin kişiləri qadınlaşdırması fikri elmi cəhətdən əsaslandırılmayıb.
Şəkər və şirin qidalar
Şəkərli içkilər, şirniyyatlar, tortlar və digər yüksək kalorili məhsullar hormonal sağlamlığa dolayı yolla təsir göstərə bilər.
Belə qidaların həddindən artıq istehlakı artıq çəki və piylənmə riskini artırır. Xüsusilə qarın nahiyəsində yağ toxumasının çoxalması metabolik proseslərə və cinsi hormonların tarazlığına təsir edir.
Piylənmə kişilərdə aşağı testosteron səviyyəsi ilə əlaqəli əsas amillərdən biridir. Yağ toxumasında testosteronun estrogenə çevrilməsində iştirak edən aromataza fermentinin fəaliyyəti də nəzərə alınmalıdır. Bu proses xüsusilə artıq çəkili kişilərdə hormonal tarazlığa təsir edə bilər.
Avropa Urologiya Assosiasiyasının tövsiyələrində artıq çəkili və piylənməsi olan kişilərdə çəkinin azaldılması hormonal vəziyyətin yaxşılaşdırılması üçün ilkin tədbirlərdən biri kimi göstərilir.
Alkoqollu içkilər
Alkoqolun həddindən artıq və uzunmüddətli istehlakı kişi reproduktiv sisteminə mənfi təsir göstərə bilər.
Xüsusilə xroniki alkoqol istifadəsi xayaların testosteron istehsalını zəiflədə, qaraciyərin hormonların parçalanması və metabolizmi ilə bağlı funksiyalarını poza bilər. Nəticədə testosteron səviyyəsində azalma, cinsi istəyin zəifləməsi və sperma keyfiyyətində dəyişikliklər müşahidə oluna bilər.
Bununla belə, təsir qəbul edilən alkoqolun miqdarından, istifadə müddətindən və insanın ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır. Alkoqolun hormonal təsirini hər kəs üçün eyni qiymətləndirmək düzgün deyil.
Trans yağlar və həddindən artıq emal olunmuş qidalar
Fast-food məhsulları, bəzi sənaye üsulu ilə hazırlanmış şirniyyatlar, qızardılmış hazır yeməklər və trans yağlarla zəngin məhsullar sağlam qidalanma baxımından arzuolunan seçimlər deyil.
Bu məhsulların tez-tez və həddindən artıq istehlakı piylənmə, insulin müqaviməti və ürək-damar problemləri riskini yüksəldə bilər. Həmin metabolik dəyişikliklər də kişi hormonlarının fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.
Lakin burada bir məqamı fərqləndirmək lazımdır: bütün yağlı qidalar testosteron üçün zərərlidir demək olmaz. 2025-ci ildə dərc edilmiş sistematik icmal və meta-analizdə 11 klinik tədqiqatın nəticələri araşdırılıb və aşağı yağlı qidalanma ilə yüksək yağlı qidalanma arasında testosteron səviyyəsinə dair statistik əhəmiyyətli fərq aşkarlanmayıb. Bu da yağların miqdarından əlavə, onların növünün və ümumi qidalanma keyfiyyətinin əhəmiyyətini göstərir.
Həddindən artıq kalori və yağlı qidalar
Burada əsas problem konkret bir məhsul deyil, uzun müddət ərzində orqanizmin ehtiyacından artıq kalori qəbul edilməsidir.
Həddindən artıq enerji qəbulu bədəndə yağ toxumasının artmasına, insulin müqavimətinə və metabolik pozuntulara səbəb ola bilər. Bu dəyişikliklər hormonal sistemin fəaliyyətini zəiflədə bilər.
Xüsusilə qarın piylənməsi ilə aşağı testosteron arasında əlaqə elmi araşdırmalarda dəfələrlə göstərilib. Maraqlı məqam odur ki, artıq çəkili kişilərdə çəkinin azaldılması testosteron səviyyəsinin yüksəlməsinə kömək edə bilər.
Bəs hansı qidalar kişi hormonal sağlamlığı üçün faydalıdır?
Testosteronun normal istehsalı üçün orqanizmə zülal, sağlam yağlar, vitaminlər və minerallar lazımdır. Bu baxımdan aşağıdakı qidalar balanslı qidalanmanın tərkib hissəsi ola bilər:
* Yumurta: Zülal, yağ və müxtəlif mikroelementlərlə zəngindir. Normal hormonal fəaliyyət üçün lazım olan qida maddələrini təmin edir.
* Balıq: Xüsusilə yağlı balıqlar omeqa-3 yağ turşularının mənbəyidir və ürək-damar sağlamlığını dəstəkləyir.
* Qoz və badam: Sağlam yağlar, maqnezium və digər mikroelementlərlə zəngindir.
* Balqabaq tumu: Sink və digər mineralların mənbəyidir. Sink normal reproduktiv funksiyanın qorunması üçün vacibdir.
* Mal əti: Zülal, sink və B12 vitamini ilə zəngindir. Lakin həddindən artıq istehlak tövsiyə edilmir.
* Tərəvəz və meyvələr: Orqanizmin vitamin, mineral və antioksidant ehtiyacının qarşılanmasına kömək edir.
* Zeytun yağı: Doymamış yağ turşuları ilə zəngindir və ürək-damar sağlamlığı üçün faydalı seçimdir.
Xüsusilə sink və D vitamini çatışmazlığı reproduktiv sağlamlığa təsir göstərə bilər. Ancaq bu maddələri əlavə şəklində qəbul etmək testosteronu mütləq artırır demək deyil. Əlavələrin faydası əsasən çatışmazlıq olduqda və tibbi ehtiyac müəyyənləşdirildikdə gözlənilir.
Kişilərdə testosteronu azaldan əsas amil yalnız qidalanmadırmı?
Əslində, testosteron səviyyəsinin aşağı düşməsini yalnız qidalarla əlaqələndirmək düzgün deyil. Bəzi hallarda qidalanmadan daha ciddi təsir göstərən amillər mövcuddur:
* Yuxusuzluq: Davamlı yuxu çatışmazlığı hormonal fəaliyyətə mənfi təsir göstərə bilər.
* Xroniki stress: Stresslə əlaqəli hormonal dəyişikliklər reproduktiv sistemin fəaliyyətinə təsir edə bilər.
* Hərəkətsiz həyat tərzi: Fiziki aktivliyin azlığı və çəki artımı testosteron səviyyəsinin aşağı düşməsi ilə əlaqəlidir.
* Piylənmə: Xüsusilə qarın nahiyəsində yağlanma testosteron səviyyəsinin azalması ilə əlaqələndirilir.
* Siqaret və digər zərərli vərdişlər: Reproduktiv və ümumi sağlamlığa mənfi təsir göstərə bilər.
* Bəzi dərmanlar və xəstəliklər: Xüsusilə müəyyən hormonal preparatlar, opioidlər və bəzi xroniki xəstəliklər testosteron istehsalına təsir edə bilər.
Kişilər nəyi bilməlidir?
Elmi məlumatlar göstərir ki, kişilərin hormonal sağlamlığı üçün konkret bir qidanı tamamilə rasiondan çıxarmaqdan daha vacib məsələ balanslı qidalanma, normal bədən çəkisi, fiziki aktivlik və keyfiyyətli yuxudur.
Toyuq əti və soya məhsullarının kişilərdə qadın hormonlarını artıraraq feminizasiyaya səbəb olması barədə yayılan iddialar mövcud klinik sübutlarla təsdiqlənmir. Eyni zamanda, heç bir qidanı testosteronu artıran möcüzəvi vasitə kimi təqdim etmək olmaz.
Testosteron çatışmazlığından şübhələnən kişilər bunu yalnız qidalanma ilə həll etməyə çalışmamalıdırlar. Endokrinologiya Cəmiyyətinin klinik tövsiyələrinə əsasən, diaqnoz həm uyğun simptomların, həm də ayrı-ayrı günlərdə səhər saatlarında, acqarına aparılan iki qan analizində testosteronun aşağı olmasının təsdiqlənməsini tələb edir.
Ayhan
20:00 20.11.2026
Oxunuş sayı: 124