Lətif Kərimov – Azərbaycan xalçasına ilmə-ilmə tarix yazan sənətkar
Bu gün Azərbaycanın görkəmli xalçaçı-rəssamı, ornamentşünas alimi və Xalq rəssamı Lətif Kərimovun anadan olmasının 120-ci ildönümüdür.
Azərbaycan xalçası sadəcə ilmə-ilmə toxunan sənət nümunəsi deyil. O, xalqın tarixini, dünyagörüşünü, estetik düşüncəsini, milli yaddaşını və əsrlərdən süzülüb gələn mənəvi dəyərlərini özündə yaşadan mədəniyyət xəzinəsidir. Bu xəzinənin qorunması, öyrənilməsi və dünya miqyasında tanıdılması naminə ömrünü sənətə həsr edən şəxsiyyətlərdən biri də Lətif Kərimov olub.
Lətif Hüseyn oğlu Kərimov 17 noyabr 1906-cı ildə Azərbaycanın qədim mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan Şuşa şəhərində dünyaya göz açıb. Xalçaçılıq ənənələrinin geniş yayıldığı bir ailədə böyüyən Lətifin sənətə marağının formalaşmasında anası Telli xanımın xüsusi rolu olub. Qarabağın tanınmış xalçaçılarından olan anasının toxuduğu xalçalar gələcək sənətkarın dünyagörüşünə və yaradıcılıq istiqamətinə ciddi təsir göstərib.
1912-ci ildə ailəsinin İranın Məşhəd şəhərinə köçməsi onun həyatında yeni mərhələnin başlanğıcı olub. Burada klassik Şərq sənətinin incəliklərini, o cümlədən kalliqrafiyanı öyrənib, Mirzə Hüseyn Ələkbərzadənin xalça emalatxanasında fəaliyyət göstərərək xalçaçılığın sirlərinə dərindən yiyələnib. Sonralar Təbriz və Ərdəbil kimi qədim xalçaçılıq mərkəzlərini gəzərək müxtəlif sənətkarlardan bu sahənin incəliklərini mənimsəyib.
1928-ci ildə Şuşada fəaliyyət göstərən “Qarabağxalça” artelində təlimatçı kimi çalışmağa başlayan Lətif Kərimov 1930-cu ildən “Azərbaycanxalça” birliyində rəssam-təlimatçı, daha sonra isə bədii-texniki rəhbər vəzifəsində fəaliyyət göstərib. Onun təşəbbüsü və zəhməti nəticəsində 1932-ci ildə Bakıda, 1936-cı ildə isə Qubada xalça məktəbləri açılıb. Bununla da xalçaçılıq sənətinin peşəkar əsaslarla inkişafına, yeni sənətkar nəslinin yetişməsinə mühüm töhfə verib.
Lətif Kərimovun yaradıcılığını fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri milli ornamentlərə elmi və yaradıcı yanaşması idi. O, Azərbaycan xalçalarının naxışlarını, kompozisiyalarını və rəng xüsusiyyətlərini araşdıraraq müxtəlif xalçaçılıq məktəblərinin zəngin irsini sistemləşdirib. Quba, Şirvan, Bakı, Qazax, Gəncə, Qarabağ, Təbriz və Borçalı xalça qruplarına aid 150-dən artıq xovlu və xovsuz xalça nümunəsini toplayıb, onların rəngli təsvirlərini hazırlayıb.
Onun eskizləri əsasında ərsəyə gələn “Əfşar”, “Şuşa”, “Göygöl”, “Qarabağ”, “Bahar”, “Nizami”, “Füzuli”, “Nəsimi” və “Vaqif” kimi xalçalar Azərbaycan dekorativ-tətbiqi sənətinin qiymətli nümunələrinə çevrilib. Bu əsərlərdə milli ornamentlərin zənginliyi, rənglərin ahəngi və kompozisiyaların mükəmməlliyi sənətkarın özünəməxsus üslubunu nümayiş etdirir.
Lətif Kərimovun yaradıcılığı Azərbaycan sərhədlərini də aşaraq beynəlxalq miqyasda tanınıb. Onun Firdovsinin anadan olmasının 1000 illiyinə həsr etdiyi xalça 1934-cü ildə Parisdə keçirilən ümumdünya sərgisində nümayiş etdirilib. 1986-cı ildə Londonda təşkil olunan fərdi sərgisi isə sənətkarın yaradıcılığının beynəlxalq səviyyədə yüksək qiymətləndirilməsinin göstəricilərindən biri olub.
Onun xidmətləri yalnız xalça nümunələrinin yaradılması ilə məhdudlaşmırdı. Lətif Kərimov Azərbaycan xalçaçılığının elmi əsaslarla öyrənilməsi istiqamətində də böyük işlər görüb. “Azərbaycan xalçası” adlı fundamental üçcildlik əsəri, eləcə də “Azərbaycan xalçalarında ornament” kitabı bu sahədə mühüm elmi mənbələrdən hesab olunur. O, xalça ornamentlərini sadəcə bəzək elementi kimi deyil, xalqın tarixi və mədəni yaddaşının daşıyıcısı kimi araşdırırdı.
1967-ci ildə onun təşəbbüsü ilə Bakıda Azərbaycan Xalça Muzeyinin əsası qoyulub. Bu gün Azərbaycan Milli Xalça Muzeyi adını daşıyan həmin mədəniyyət ocağı milli xalça irsimizin qorunması, tədqiqi və təbliği baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir.
Sənətkarın xidmətləri dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirilib. O, Azərbaycanın Xalq rəssamı fəxri adına və SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülüb, müxtəlif orden və medallarla təltif edilib.
Lətif Kərimov 8 sentyabr 1991-ci ildə Bakıda vəfat edib və Fəxri xiyabanda dəfn olunub. Lakin onun yaratdığı sənət nümunələri, elmi irsi və xalçaçılıq ənənələrinin yaşadılması istiqamətində gördüyü işlər bu gün də yaşayır.
Bu gün Lətif Kərimovun 120 illik yubileyi yalnız görkəmli bir sənətkarın doğum tarixini xatırlamaq deyil, həm də milli mədəniyyətimizin qorunmasına ömrünü həsr etmiş bir şəxsiyyətin xidmətlərinə nəzər salmaq üçün əlamətdar fürsətdir.
Çünki bəzi sənətkarlar sadəcə əsər yaratmırlar, bütöv bir xalqın yaddaşını gələcək nəsillərə ötürürlər. Lətif Kərimov da Azərbaycan tarixini, mədəniyyətini və milli kimliyini ilmələrə köçürərək xalça sənətimizə öz adını əbədi həkk edən şəxsiyyətlərdəndir.
11:00 17.11.2026
Oxunuş sayı: 38