Elm və təhsil
Klassik Azərbaycançılıqdan Neoazərbaycançılığa: Postmüharibə dövründə qalib dövlətin milli ideologiyası
Milli ideologiyalar dövlətin təhlükəsizlik çağırışları və geosiyasi hədəflərinə uyğun olaraq təkamül edən sistemlərdir. 1990-cı illərdə Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən irəli sürülən klassik Azərbaycançılıq ideologiyası dövlətçiliyin qorunması, daxili xaosun qarşısının alınması və işğal faktı fonunda milli həmrəyliyə yönəlmiş müdafiə doktrinası idi. 2020-ci il Vətən müharibəsi və 2023-cü il antiterror tədbirləri ilə ərazi bütövlüyü və suverenliyin tam təmin olunması bu 30 illik tarixi mərhələnin missiyasını başa çatdırdı.
Ərazi bütövlüyünün və suverenliyin tam təminindən sonra keçirilən Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayı dövlətin yeni strateji eraya qədəm qoyduğunu rəsmən təsbit edən mühüm siyasi mərhələ oldu. Prezident İlham Əliyevin bu qurultaydakı konseptual çıxışı qalib dövlətin yeni ideoloji paradiqmasının — "Neoazərbaycançılıq" modelinin əsas sütunlarını müəyyənləşdirmək üçün əsas ideoloji-nəzəri baza oldu. Prezidentin bu çıxışındakı əsas siyasi və ideoloji mesajlar bunlardan ibarət idi:
• Zəfər fəlsəfəsi və yeni kimlik: 30 illik məğlubiyyət və itki travması aradan qaldırılmış, milli şüurun mərkəzinə qalibiyyət, ləyaqət və quruculuq narrativi yerləşdirilmişdir.
• İdeoloji təhlükəsizlik: Sərhədlərin fiziki mühafizəsi ilə yanaşı, artan xarici təzyiqlər və hibrid hücumlar fonunda informasiya-ideoloji məkanın qorunması milli suverenliyin təməl şərti elan edilmişdir.
• Geosiyasi subyektlik: Azərbaycan regionda kənar güclərin təsir obyekti olmaqdan çıxaraq öz gündəliyini diktə edən müstəqil orta güc mərkəzinə çevrilmişdir.
• Müdafiədən proaktivliyə keçid: Dövlətçilik xətti mövcud vəziyyəti sadəcə qorumaq deyil, milli maraqları hücumçu diplomatiya, güclü ordu və Türk inteqrasiyası ilə irəli aparmaq üzərində qurulmuşdur.
Beləliklə, YAP-ın VIII Qurultayında Prezident İlham Əliyevin çıxışı klassik Azərbaycançılığın müdafiə mərhələsini yekunlaşdıraraq qalib dövlətin proaktiv və strateji doktrinasının — Neoazərbaycançılığın siyasi-nəzəri bünövrəsini qoymuş oldu.
Postmüharibə dövrünün yeni ideoloji reallıqlarını dərk etmək üçün ilk növbədə Azərbaycan milli təfəkkürünün keçdiyi iki təməl tarixi mərhələnin təhlili zəruridir: ideoloji-nəzəri bünövrənin qoyulması (1918–1920) və onun dövlət idarəçiliyində praktiki instituta çevrilməsi (1993–2020).
Azərbaycançılıq məfkurəsinin ilk rüşeymləri XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəllərində Şərq və Qərb fəlsəfəsinin qovşağında formalaşan milli maarifçilik hərəkatı ilə bağlıdır. Həsən bəy Zərdabi, Əli bəy Hüseynzadə, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu və digər mütəfəkkirlərin irsində milli kimlik şüuru tədricən etnik-dini icma ("müsəlman ümməti") anlayışından siyasi-hüquqi xalq kateqoriyasına doğru təkamül etdi. Bu nəzəri axtarışlar 1918–1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması ilə ilk dəfə dövlət təcrübəsində rəsmiləşdi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və silahdaşlarının rəhbərliyi ilə dövlət bayrağının üç rəngində kodlaşdırılan "türkçülük, islamçılıq və müasirlik" formulu Şərqin ilk dünyəvi, demokratik respublikasının ideoloji istiqamətini müəyyən etdi.
Cümhuriyyət mərhələsində milli kimliyin siyasi-coğrafi cəhətdən leqallaşması baş verdi. 1918-ci il İstiqlal Bəyannaməsi və 1920-ci il Paris Sülh Konfransında Cümhuriyyətin de-fakto tanınması ilə ilk dəfə olaraq "Azərbaycan" adı müasir beynəlxalq hüququn və milli suverenliyin daşıyıcısı olan müstəqil respublikanın rəsmi dövlət adına çevrildi.
Eyni zamanda, Cümhuriyyət parlamenti bütün etnik və dini qruplara bərabər təmsilçilik tanımaqla və Şərqdə ilk dəfə qadınlara seçki hüququ verməklə azərbaycançılığın təməlinə dünyəvi, inklüziv vətəndaş cəmiyyəti prinsipini yerləşdirdi. Lakin dövrün mürəkkəb beynəlxalq konyukturası, daxili resursların məhdudluğu və cəmi 23 aylıq fəaliyyətdən sonra baş verən bolşevik işğalı bu ideologiyanın dayanıqlı inzibati mexanizmlərə və təhlükəsizlik sisteminə çevrilməsinə imkan vermədi; ideologiya daha çox milli azadlıq şüurunun nəzəri-romantik əsaslandırılması səviyyəsində qaldı.
1991-ci ildə dövlət müstəqilliyi bərpa edilsə də, ilk illərdə vahid ideoloji xəttin yoxluğu, etnik separatizm meyilləri, vətəndaş qarşıdurması və Ermənistanın hərbi təcavüzü gənc respublikanı parçalanma həddinə gətirdi. Həmin mərhələdə millətçiliyin etno-mərkəzçi şəkildə təqdim edilməsi polietnik cəmiyyətdə daxili ziddiyyətləri dərinləşdirirdi. 1993-cü ildə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ilə azərbaycançılıq nəzəri müzakirə mövzusundan çıxarılaraq müstəqil dövlət idarəçiliyinin rəsmi ideoloji doktrinasına çevrildi. Heydər Əliyev modeli ideologiyaya praqmatik, birləşdirici və dövlət maraqlarını əsas götürən funksional məzmun qazandırdı.
Bu mərhələdə "Azərbaycançılıq" anlayışı mənşəyindən, dilindən və dinindən asılı olmayaraq ölkənin hər bir vətəndaşını vahid Konstitusiya və dövlət bayrağı altında birləşdirən hüquqi-siyasi çətir rolunu oynayaraq etnik millətçilikdən siyasi-vətəndaş həmrəyliyinə keçidi təmin etdi. 1990-cı illərin mürəkkəb geosiyasi reallıqları fonunda ideologiya, ilk növbədə, dövlətçiliyin fiziki mövcudluğunu qorumaq, vətəndaş müharibəsini önləmək və kövrək müstəqilliyi xarici təhlükələrdən sığortalamaq məqsədinə — yəni müdafiə və xilas fəlsəfəsinə xidmət edirdi. Bununla yanaşı, Azərbaycan dili dövlət dili kimi möhkəmləndirildi, ölkədəki bütün xalqların mədəni irsi ümumi sərvət elan edilərək multikulturalizm dövlət siyasətinin mühüm komponenti oldu.
Bununla belə, torpaqların 20%-nin işğal altında qalması və 1 milyondan çox qaçqın-köçkünün mövcudluğu 30 illik dövrdə milli ideologiyanın psixoloji və ictimai diskursuna itki, ədalətsizlik travması və müdafiə məcburiyyətindən doğan reaktiv dinamika gətirmiş, dövlətin bütün strateji resursları ərazi bütövlüyünün bərpası zərurətinə köklənmişdi. Beləliklə, AXC dövründə fəlsəfi və nəzəri əsasları qoyulan azərbaycançılıq, 1993-cü ildən etibarən Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə dövləti parçalanmaqdan qoruyan, daxili sabitliyi bərqərar edən və cəmiyyəti vahid məqsəd ətrafında səfərbər edən praktiki dövlətçilik ideologiyası kimi bərqərar oldu.
Milli kimliyin formalaşmasında və dövlət ideologiyasının dayanıqlığında kollektiv yaddaş və ictimai şüurun psixoloji vəziyyəti həlledici rol oynayır. Klassik azərbaycançılığın təşəkkül tapdığı və inkişaf etdiyi otuz illik mərhələdə milli təfəkkürə Birinci Qarabağ müharibəsinin doğurduğu torpaq itkisi, bir milyondan artıq qaçqın və məcburi köçkünün humanitar böhranı, Xocalı soyqırımı və beynəlxalq təşkilatların ikili standartlarından qaynaqlanan ədalətsizlik travması dərindən hopmuşdu. Bu kollektiv sarsıntı ictimai-siyasi diskursda, ədəbiyyatda, publisistikada və təhsil sistemində şüuraltı bir “məğlubiyyət kompleksi” və müdafiə instinktinə köklənmiş kədər narrativi formalaşdırmışdı. Dövlət quruculuğu, daxili konsolidasiya və xarici diplomatiyada atılan addımlar belə əksər hallarda özünümüdafiə, beynəlxalq vasitəçilərdən ədalət gözləntisi və pozulmuş hüquqların bərpası arqumenti üzərində qurulurdu; yəni ideoloji və ictimai enerji daha çox məcburi müdafiəyə sərf edilirdi.
2020-ci il 44 günlük Vətən müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal antiterror tədbirləri təkcə hərbi-strateji xarakter daşımadı, eyni zamanda Azərbaycan cəmiyyətinin kollektiv şüurunda tektonik psixoloji qırılma yaratdı. Ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin tam bərqərar olunması otuz illik natamamlıq sindromunu, xalqın öz gücünə inamsızlığını və beynəlxalq vasitəçilik mexanizmlərinin təlqin etdiyi çıxılmazlıq ovqatını aradan qaldırdı. Kollektiv şüurun mərkəzinə zəfər psixologiyası, bərpa olunmuş milli ləyaqət, özünəinam və qalib dövlət vətəndaşı məsuliyyəti yerləşməyə başladı. İctimai təqvim və milli düşüncə artıq təkcə işğal tarixlərinin və faciələrin anımı ətrafında deyil, Zəfər Günü, Dövlət Suverenliyi Günü və "Böyük Qayıdış" fəlsəfəsi ətrafında səfərbər olunur. Onilliklər boyu beynəlxalq hüququn icrasını kənar paytaxtlardan uman passiv "qurban" mövqeyini öz milli iradəsi və intellektual-hərbi potensialı ilə tarixi ədaləti bərpa edən suveren xalq kimliyi əvəzlədi. Nəticədə gənc nəslin kimlik inşasında da köklü dönüş yarandı: yeni nəsil artıq itirilmiş torpaqların nisgili və əlçatmazlığı ilə deyil, bütöv və suveren Azərbaycanın qalib varisi olmaq duyğusu ilə formalaşır.
Bununla belə, bu psixoloji paradiqma dəyişikliyini hələlik tam başa çatmış, bütöv institutlaşmış bir nəticə kimi təqdim etmək elmi cəhətdən vaxtından əvvəl verilmiş qərar olardı. Reallıq ondan ibarətdir ki, Azərbaycan cəmiyyəti və dövlətçilik təfəkkürü hazırda klassik müdafiə mərhələsinin psixoloji buxovlarından qopmağa çalışan, lakin qalibiyyət şüurunu gündəlik ictimai məsuliyyətə, yüksək hüquq mədəniyyətinə və yeni ictimai müqaviləyə çevirmək mərhələsində olan mürəkkəb bir keçid dövrünü yaşayır. Müzəffər xalq kimliyinin sırf hərbi-taktiki qürur çərçivəsindən çıxaraq təhsildə, elmdə, idarəetmədə və vətəndaş təşəbbüskarlığında keyfiyyət sıçrayışına çevrilməsi prosesi hələ qarşıda duran strateji sınaqdır. Məhz bu psixoloji qırılma və onun gətirdiyi yeni mənəvi tələblər postmüharibə dövrünün yeni ideoloji axtarışlarına zəmin hazırlayır.
Psixoloji müstəvidə baş verən bu tektonik qırılma qaçılmaz olaraq dövlətin xarici siyasət fəlsəfəsində və regional təhlükəsizlik arxitekturasında da öz əksini tapmışdır. Klassik azərbaycançılığın formalaşdığı mərhələdə Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində daha çox xarici təhlükəsizlik zəmanətlərinə ehtiyac duyan, böyük güclərin Cənubi Qafqaz uğrunda apardığı geosiyasi rəqabətin təzyiqlərini neytrallaşdırmağa çalışan və əsasən status-kvonun doğurduğu riskləri idarə edən bir "təhlükəsizlik istehlakçısı" mövqeyində idi. Qlobal güc mərkəzlərinin regiona dair formalaşdırdığı gündəliklər, ATƏT-in Minsk Qrupunun imitasiya xarakterli vasitəçilik formatı və beynəlxalq təşkilatların icrasız qalan qətnamələri ölkənin manevr imkanlarını məhdudlaşdırır, diplomatiyanı daha çox reaktiv və özünümüdafiə çərçivəsində saxlayırdı.
Postmüharibə dövrünün yaratdığı yeni reallıqlar isə bu düşüncəni kökündən dəyişdirdi. Azərbaycan Cənubi Qafqazda kənar qüvvələrin maraq toqquşması meydanı və ya təsir uğrunda mübarizə aparılan passiv obyekti olmaqdan qəti şəkildə çıxaraq, öz milli təhlükəsizlik arxitekturasını öz gücü ilə quran, regional proseslərin istiqamətini və sülh gündəliyini diktə edən bütöv bir geosiyasi subyektə çevrildi. Hərbi zəfər və suverenliyin tam bərpası ölkənin beynəlxalq statusunu keyfiyyətcə yeni mərhələyə — regional miqyasda qərar qəbul edən və oyun qaydalarını müəyyənləşdirən “orta güc” səviyyəsinə yüksəltdi. Bu status təkcə hərbi qüdrətlə deyil, həm də dövlətin Şərq-Qərb və Şimal-Cənub beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarının kəsişməsində yerləşən alternativsiz geoiqtisadi qovşaq (logistika və enerji habı) rolunu oynaması ilə möhkəmləndi. Orta Dəhlizin (Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) strateji əhəmiyyətinin artması, Avropanın enerji təhlükəsizliyində etibarlı tərəfdaşlıq və regional kommunikasiyaların açılması təşəbbüsləri Azərbaycanı qlobal təchizat zəncirinin və Avrasiya təhlükəsizlik sisteminin vazkeçilməz aktoru etdi.
Bununla belə, bu geostrateji subyektliyin dayanıqlı və sistemli xarici siyasət doktrinasına çevrilməsi prosesi hələ də davam edən, yeni risklər və qlobal qeyri-müəyyənliklərlə müşayiət olunan bir mərhələdir. Ənənəvi güc balanslarının dağıldığı, beynəlxalq hüququn deqradasiyaya uğradığı və böyük dövlətlərin Cənubi Qafqaza hibrid təzyiqlərinin artdığı indiki şəraitdə regional liderliyi qorumaq hərbi üstünlükdən daha çox çevik diplomatiya, güclü iqtisadi zəmin və strateji təmkin tələb edir. Azərbaycan bir tərəfdən regionun daxili problemlərinin kənar hərbi-siyasi müdaxilələr olmadan, regional formatlar ("3+3" mexanizmi və ikitərəfli birbaşa danışıqlar) çərçivəsində həllini irəli sürür, digər tərəfdən isə qlobal qütbləşmədə heç bir blokun forpostuna çevrilmədən strateji muxtariyyətini qoruyur. Beləliklə, xarici siyasətdə istehlakçı mövqeyindən təhlükəsizlik istehsalçısı və regional nizam qurucusu səviyyəsinə keçid, milli təfəkkürün qapalı sərhədlərdən çıxaraq geniş regional məsuliyyət daşıyan yeni bir ideoloji məzmun axtarışına qədəm qoyduğunu sübut edir.
Dövlətin beynəlxalq statusundakı bu keyfiyyət dəyişikliyi daxili və xarici kimlik təriflərinin qarşılıqlı münasibətini də yenidən gündəmə gətirdi. Klassik azərbaycançılığın ən mühüm nailiyyətlərindən biri 1990-cı illərdə cəmiyyəti etno-milli gərginliklərdən qoruyan, bütün etnik və dini qrupların bərabərhüquqlu birgəyaşayışını təmin edən multikultural vəhdət modeli idi. Bu model etnik mənsubiyyəti inkar etmədən, dövlətə bağlılığı və ümumi vətəndaşlıq şüurunu ön plana çəkərək ölkə daxilində sarsılmaz vətəndaş həmrəyliyi yaratdı. Həmin multikultural bünövrə Vətən müharibəsində bütün etnik icmaların vahid amal və bayraq uğrunda çiyin-çiyinə vuruşması ilə ən ali sınaqdan keçərək öz tarixi effektivliyini sübut etdi.
Lakin postmüharibə dövrünün yaratdığı yeni geosiyasi reallıqlar milli kimliyin məzmununda daha dərin, sivilizasiya səviyyəsində bir sintezi zərurətə çevirdi. Klassik dövrdə daha çox daxili balanslaşdırıcı vasitə kimi çıxış edən vətəndaş azərbaycançılığı, bu gün strateji və tarixi köklərə söykənən güclü Türk kimliyi ilə ziddiyyət yaratmadan, əksinə, onu tamamlayan bir harmoniyaya qovuşmaqdadır. Burada türkçülük daxildəki digər etnik icmaları kənarlaşdıran etnosentrik bir ideologiya kimi deyil, Azərbaycanın minillik dövlətçilik və mədəniyyət genetikası, eyni zamanda beynəlxalq təhlükəsizlik arxitekturasının ən möhkəm xarici dayağı kimi təzahür edir.
Bu yeni sintezin ən bariz siyasi-doktrinal təzahürü 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi ilə Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin rəsmi müttəfiqlik zirvəsinə yüksəlməsi oldu. Hərbi, siyasi və iqtisadi müstəvidə qarşılıqlı yardım və inteqrasiyanı təsbit edən bu tarixi sənəd, həm də iki qardaş dövlətin birgə geosiyasi çətirini formalaşdırdı. Bunun məntiqi davamı olaraq, Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsindəki inteqrasiya prosesləri Azərbaycan üçün sadəcə regional iqtisadi əməkdaşlıq platforması olmaqdan çıxaraq, vahid sivilizasiya məkanı, hərbi-təhlükəsizlik və ideoloji qoruyucu qalxana çevrilmişdir. Prezident İlham Əliyevin "Bizim ailəmiz Türk dünyasıdır", - bəyanatı bu vektorun müvəqqəti konyuktur deyil, postmüharibə dövrünün təməl strateji kursu olduğunu nümayiş etdirdi.
Bununla belə, multikultural daxili birliklə sivilizasiya səviyyəli Türk inteqrasiyasının vəhdəti hələ də nəzəri cəhətdən dərindən işlənilməli olan mürəkkəb bir uzlaşma prosesidir. Qarşıda duran əsas ideoloji vəzifə cəmiyyətin daxilindəki polietnik balansı zədələmədən, qlobal arenada Türk dünyasının ayrılmaz və aparıcı parçası olmaq kimliyini hüquqi və ictimai təfəkkürdə üzvi şəkildə oturtmaqdır. Bu proses hələlik hazır, qapanmış bir formulla yekunlaşmamışdır; o, milli təhsil konsepsiyasında, elmi tədqiqatlarda və ictimai narrativlərdə hər gün yenidən yoğrulan dinamik bir axtarış mərhələsidir. Beləliklə, daxildə inklüziv vətəndaş həmrəyliyini qoruyan, xaricdə isə Türk geosiyasi və mədəni ailəsinə dərindən inteqrasiya edən bu yeni kimlik konsepti, formalaşmaqda olan gələcək doktrinanın ən həlledici sütunlarından birini təşkil edir.
Vətən müharibəsi təcrübəsində formalaşmış sarsılmaz vətəndaş-ordu birliyi cəmiyyətin mənəvi konsolidasiyasının və vətənpərvərlik tərbiyəsinin institusional dayağı kimi qorunub saxlanılır. Bununla belə, qarşıda duran əsas təkamül sınağı bu hərbi qüdrəti və təhlükəsizlik refleksini cəmiyyətin mülki inkişafı, insan kapitalının artırılması və innovasiya ekosistemi ilə üzvi vəhdətdə inkişaf etdirmək, dövləti sadəcə qoruyan deyil, intellektual cəhətdən istehsal edən gücə çevirməkdir.
Tarixi təkamül zənciri, psixoloji qırılma xətləri və dəyişən geostrateji çağırışlar postmüharibə Azərbaycanının qarşısında dayanan ən mühüm nəzəri sualı aktuallaşdırır: "Neoazərbaycançılıq" nədir və o, klassik modelin sadəcə situativ davamıdır, yoxsa keyfiyyətcə yeni dövlətçilik paradiqmasıdır? Elmi-akademik təhlil göstərir ki, "Neoazərbaycançılıq" klassik azərbaycançılığın təməl sütunlarını — vətəndaş həmrəyliyini, multikultural birgəyaşayışı və dünyəvi dövlətçiliyi inkar etmir. Əksinə, o, bu dəyərlərin otuz illik tarixi mərhələdə daşıdığı müdafiə, xilas və sağqalma qatını geridə qoyaraq, onları qalib dövlət üçün hücumçu, proaktiv və inkişafyönümlü yeni məzmunla zənginləşdirir. Bu baxımdan, "Neoazərbaycançılıq" hazır və qapanmış bir ehkam deyil, dörd təməl konseptual sütun üzərində formalaşmaqda olan dinamik doktrinadır.
Bu doktrinanın birinci sütununu mütləq suverenlik və bərpa olunmuş milli ləyaqət fəlsəfəsi təşkil edir. Klassik dövrdə suverenlik parçalanmış ərazi və dondurulmuş münaqişə təhlükəsi fonunda daimi risk altında olan kövrək dəyər idisə, yeni mərhələdə o, bütöv, bölünməz və güzəştsiz status kimi təsbit olunur. Xankəndidə, Şuşada və dövlət sərhədlərinin hər qarışında dalğalanan bayraq təkcə fiziki nəzarətin deyil, xalqın milli qürur və ləyaqətinin bərpasının rəmzidir. Yeni paradiqma vətəndaşdan özünümüdafiə və ya kompensasiya hissi deyil, beynəlxalq məkanda milli maraqları qətiyyətlə və bərabərhüquqlu əsaslarla irəli aparmağı şərtləndirən yüksək dövlətçilik məsuliyyəti tələb edir.
İkinci sütun xarici siyasətdə strateji muxtariyyət və regional "orta güc" statusudur. "Neoazərbaycançılıq" hər hansı bir qlobal güc mərkəzinin periferiyası olmağı qətiyyətlə rədd edir. Dövlət kənar təhlükəsizlik çətirlərindən asılılığı minimuma endirərək öz müdafiə sənayesinə və müasir ordusuna güvənir, regional məsələlərdə "regionun taleyini region dövlətləri həll etməlidir" prinsipini əsas götürür və Şərq-Qərb nəqliyyat-enerji qovşağı kimi qlobal logistikanın qaydalarını müəyyən edən subyektinə çevrilir.
Doktrinanın üçüncü sütunu daxili modernləşmə, texnoloji intibah və yeni inkişaf fəlsəfəsidir. Yeni ideologiya yalnız keçmiş zəfərin romantik təbliğatına sığına bilməz; onun yaşama qabiliyyəti cəmiyyətin sosial və intellektual inkişaf sürətindən birbaşa asılıdır. Məhz burada "Böyük Qayıdış" konsepsiyası ideoloji sınaq meydanına çevrilir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası sırf fiziki inşaat prosesi deyil, ölkənin gələcək iqtisadi modelinin — "ağıllı şəhər", "yaşıl enerji zonası", rəqəmsallaşma və yüksək texnologiyalar ekosisteminin sınaq bazasıdır. Bu fəlsəfə bürokratik inersiyanı rədd edən, elmi innovasiyaya və insan kapitalına arxalanan yeni dövlət qulluğu və vətəndaş mədəniyyətini hədəfləyir.
Nəhayət, dördüncü sütun daxili vətəndaş birliyi ilə sivilizasiya kimliyinin vəhdətini təcəssüm etdirən sivilizasiya harmoniyasıdır. Ölkə daxilində polietnik və çoxkonfessiyalı balans tam qorunur; hər bir vətəndaş etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq qalib Azərbaycanın bərabərhüquqlu qurucusu kimi çıxış edir. Eyni zamanda, dövlətin sivilizasiya kökləri birmənalı olaraq Türk dünyası ilə eyniləşdirilir, Şuşa Bəyannaməsi və Türk Dövlətləri Təşkilatına inteqrasiya milli təhlükəsizliyin xarici qalxanı və mənəvi bazası kimi qəbul edilir.
Bununla belə, "Neoazərbaycançılıq" modelinin şüar və ya müvəqqəti bəyannamələr səviyyəsində qalmaması, dayanıqlı dövlətçilik doktrinasına çevrilməsi üçün qarşıda hələ həllini gözləyən fundamental institusionallaşma tələbləri dayanır. İlk növbədə, təhsil və ictimai elmlər sistemi otuz illik məğlubiyyət və qurban terminologiyasından təmizlənməli, qələbə fəlsəfəsini tənqidi təfəkkürlə uzlaşdıran yeni elmi dərsliklər və tədris proqramları formalaşdırılmalıdır. İkincisi, qalib xalqın dövlətlə münasibətləri yüksək sosial ədalət, şəffaflıq və hüququn aliliyini tələb edir; idarəetmədə inersiya və inhisarçılıqla mübarizə aparılmadan ideoloji təhlükəsizliyi təmin etmək mümkün deyildir.
Bu kontekstdə ideoloji təhlükəsizliyin ən həssas və həlledici cəbhəsi məhz milli-mənəvi məkanın yad təsirlərdən mühafizəsidir. Xüsusilə regional güclərin dini amildən geosiyasi təzyiq və "yumşaq güc" aləti kimi istifadə etdiyi müasir şəraitdə, ölkənin xarici dini mərkəzlərdən asılılığını tam aradan qaldıran müstəqil və milli dövlət-din münasibətləri modeli formalaşdırılmalıdır. Bu model dini inancları yad siyasi gündəliklərdən, radikal təriqətçilikdən və xarici şəbəkələrin təsirindən qorumaqla yanaşı, Azərbaycanın tarixi dünyəvilik ənənələrinə, məzhəblərarası tarixi tolerantlığına və milli mədəni kodlarına söykənən yerli kadr bazasının yetişdirilməsini təmin etməlidir. Müstəqil milli dini model olmadan nə cəmiyyətin ideoloji immunitetini kənar təxribatlardan qorumaq, nə də qalib dövlətin suveren ideoloji arxitekturasını tamamlamaq mümkündür.
Postmüharibə dövründə Azərbaycan öz mədəni-mənəvi hüdudlarını ardıcıl şəkildə genişləndirərək dünya azərbaycanlılarının yeganə suveren dövləti missiyasını tam miqyası ilə üzərinə götürür. Respublikamız təkcə öz sərhədləri daxilində deyil, qlobal miqyasda soydaşlarımızın hüquq və mənafelərinin təminatçısı rolunda çıxış edir, onlarda sarsılmaz azərbaycançılıq məfkurəsini möhkəmləndirir. Bu baxımdan, dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan, fərqli siyasi vətəndaşlıq kimliyinə malik olan, lakin özünü etnik, tarixi və mənəvi cəhətdən azərbaycanlı sayan on milyonlarla soydaşımızı ortaq milli platformada birləşdirmək üçün məhz belə bir vahid ideoloji çətirə həyati ehtiyac duyulur.
Təsadüfi deyil ki, sözügedən qlobal həmrəylik doktrinasının ən möhkəm, sarsılmaz fəlsəfi bünövrəsini minillik dövlətçilik ənənəsinin fasiləsizliyini təmin edən dərin milli tarix şüuru təşkil edir. «Neoazərbaycançılıq» konsepsiyasında milli tarix yaddaşı yalnız 1918-ci il Cümhuriyyəti və ya 1991-ci il müstəqilliyi ilə məhdudlaşan dar xronologiyanı aşaraq, Azərbaycanın böyük imperiya dövlətçiliyi təcrübəsini özünün ayrılmaz ontoloji zəmini elan edir. Bu kontekstdə dövlətçilik irsinin ən parlaq tarixi zirvəsi olan Səfəvilər dövləti və Qızılbaşlıq məfkurəsi yeni ideologiyanın təməl tarixi istinadgahına çevrilir. Məhz Səfəvi imperiyası mərhələsində Azərbaycanın etnik coğrafiyası ilə siyasi-inzibati coğrafiyası üst-üstə düşmüş, dövlətin ordu, idarəetmə və saray elitasını birbaşa Azərbaycan-türk qızılbaş kəsimi formalaşdırmış, Azərbaycan dili ilk dəfə rəsmi dövlət, ordu və diplomatiya dili statusuna yüksəlmişdir.
Siyasi baxımdan burada qüsursuz və ardıcıl bir tarixi-hüquqi zəncir mövcuddur: 1918-ci ildə qurulan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Şərqdə ilk dünyəvi respublika olmaqla yanaşı, Səfəvilər, Əfşarlar və Qacarlardan sonra yaranmış müstəqil Azərbaycan xanlıqlarının siyasi irsini, habelə tarixi dövlətçilik ənənəmizi müasir beynəlxalq hüquq müstəvisində birləşdirən birbaşa siyasi varisdir. 1991-ci ildə bərpa edilən və bu gün tam suverenliyinə qovuşan Müstəqil Azərbaycan Respublikası isə Konstitusiya Aktı ilə təsbit olunduğu kimi, Cümhuriyyətin rəsmi varisidir. Beləliklə, tarixi və hüquqi ardıcıllıq birmənalıdır: Müstəqil Azərbaycan Cümhuriyyətin varisi, Cümhuriyyət isə Səfəvilərdən xanlıqlara qədər uzanan bütöv dövlətçilik irsinin varisidir.
Məhz Azərbaycan Respublikasının Səfəvi dövlətçiliyinin tarixi və siyasi varisi olması faktı, dünya azərbaycanlılarının milli təşkilatlanmasında yeni və strateji bir ideoloji məsuliyyət doğurur. Bu gün fərqli dövlətlərin sərhədləri daxilində yaşayan — İranda, İraqda, Suriyada, Əfqanıstanda, Türkiyədə və digər coğrafiyalarda məskunlaşan, özünü azəri hesab edən bütün Qızılbaş, Türkman, Əfşar, Qacar, Bayat, Şahsevən və digər Azərbaycan kökənli soydaşlarımızın yeganə milli dövləti məhz müstəqil Azərbaycan Respublikasıdır. Zamanın geosiyasi təlatümləri nəticəsində parçalanmış və fərqli coğrafiyalara səpələnmiş bu nəhəng kütlənin tarixi mənsubiyyət kodu Səfəvilərin qurduğu Qızılbaş dövlətçiliyinə, bugünkü ünvanı isə Müstəqil Azərbaycan Respublikasına bağlıdır.
«Neoazərbaycançılıq» bu tarixi həqiqəti şüurlara aşılayaraq bütün Azərbaycan kökənli insanlara birmənalı bir ideoloji mesaj verir: Müstəqil Azərbaycan Dövləti hər bir soydaşımızın sivilizasiya dayağı, milli qürur qalası və yeganə dövlətçilik ocağıdır; buna görə də dünyanın harasında yaşamasından asılı olmayaraq, hər bir Azərbaycan kökənli fərd bu dövləti göz bəbəyi kimi qorumağı, onun beynəlxalq nüfuzunu müdafiə etməyi, onun təhlükəsizliyinə xidmət etməyi özünün ən müqəddəs tarixi və milli borcu bilməlidir. Bu yanaşma pərakəndə soydaş qruplarını passiv seyrçilikdən çıxarır, onları vahid dövlətçilik ideyası ətrafında səfərbər edir və Azərbaycan Respublikasını bütün qlobal soydaşlarımız üçün toxunulmaz, qorunması vacib olan ali milli dəyərə çevirir.
Beləliklə, «Neoazərbaycançılıq» sadəcə regional hüdudlarla çərçivələnmiş lokal ideologiya deyil; o, minillik dövlətçilik təcrübəsini, siyasi varisliyini özündə ehtiva edən, müasir dövrün çağırışlarına cavab verən universal milli doktrinadır. Bu təlim bir tərəfdən tam suverenliyinə qovuşmuş güclü Azərbaycan dövlətinin beynəlxalq münasibətlər sistemində müstəqil iradəsini və hüquqi ardıcıllığını təsbit edir, digər tərəfdən isə sərhədləri aşaraq dünya azərbaycanlılarını vahid mənəvi, tarixi və strateji çətir altında birləşdirir. Nəticə etibarilə, müasir Azərbaycan öz şanlı keçmişinə söykənərək gələcəyini quran, qlobal miqyasda milli kimliyinə sahib çıxan və böyük dövlətçilik ənənəsini yeni zirvələrə daşıyan qüdrətli bir güc mərkəzidir.
Dosent Mübariz Ağalarlı
AMEA-nın Tarix və Etnologiya İnstitutunun
aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
14:27 02.11.2026
Oxunuş sayı: 53
