Stalag Luft III-dən “Böyük Qaçış”: Tarixin ən cəsarətli əməliyyatlarından biri
Martın 24-25 i 1944-cü il tarixində Almaniyanın Stalag Luft III hərbi əsir düşərgəsində baş verən “Böyük Qaçış” İkinci Dünya müharibəsinin ən qeyri-adi və cəsarətli hadisələrindən biri kimi tarixə düşüb. Müttəfiq hava qüvvələrinin əsir düşmüş pilotları tərəfindən təşkil edilən bu əməliyyat yüzlərlə insanın iştirak etdiyi mürəkkəb planın nəticəsi idi. Əsirlər aylarla yeraltı tunellər qazmış, düşərgənin təhlükəsizlik sistemini aldatmaq üçün müxtəlif texniki vasitələr hazırlamış və Almaniya hərbi rəhbərliyinin qaçılmaz hesab etdiyi düşərgədən kütləvi şəkildə çıxmağa nail olmuşdular.
Lakin bu hadisə yalnız mühəndislik və təşkilatçılıq uğuru deyildi. Qaçışdan sonra baş verən kütləvi edamlar onu İkinci Dünya müharibəsinin ən ağır hərbi cinayətlərindən birinin də mövzusuna çevirdi.

Düşərgə: Qaçışın mümkünsüz hesab edildiyi məkan
Stalag Luft III Almaniyanın hərbi hava qüvvələri – Luftwaffe tərəfindən 1942-ci ildə indiki Polşanın Żagań şəhəri yaxınlığında yaradılmışdı. Düşərgədə əsasən Britaniya və digər Müttəfiq dövlətlərin hava qüvvələrinə mənsub əsir zabitlər saxlanılırdı.
Düşərgənin yerləşdiyi ərazi təsadüfən seçilməmişdi. Almaniya hərbi rəhbərliyi mümkün qaçış cəhdlərinin qarşısını almaq üçün xüsusi təhlükəsizlik tədbirləri görmüşdü. Burada torpaq əsasən qumlu və boş olduğundan qazılan tunellərin çökmə ehtimalı yüksək idi. Bundan əlavə, baraklar yerdən hündür konstruksiyalar üzərində tikilmişdi. Bu üsulla əsirlərin binaların altında qazıntı aparmasının qarşısını almaq nəzərdə tutulurdu.
Ərazidə yeraltı mikrofon sistemləri də quraşdırılmışdı. Onların əsas vəzifəsi torpaq altında aparılan qazıntıların yaratdığı səsləri müəyyənləşdirmək idi. Mühafizəçilər mütəmadi yoxlamalar keçirir, əsirlərin fəaliyyətinə nəzarət edirdilər.
Bütün bu tədbirlərə baxmayaraq, almanların nəzərə almadığı bir məqam vardı: düşərgədə saxlanılan əsirlərin bir qismi təcrübəli pilotlar, mühəndislik və təşkilatçılıq bacarıqlarına malik zabitlər idi. Onlar üçün azadlığa çıxmaq sadəcə şəxsi xilas məsələsi deyil, həm də müharibə şəraitində müqavimətin davam etdirilməsi demək idi.
Roger Bushell və “Böyük Qaçış” planı

Əməliyyatın əsas təşkilatçısı Cənubi Afrika əsilli britaniyalı Kral Hərbi Hava Qüvvələrinin (RAF) zabiti, eskadron lideri Roger Bushell idi. Əsirlər arasında “Big X” ləqəbi ilə tanınan Bushell 1940-cı ildə Almaniya təyyarələri tərəfindən vurularaq əsir düşmüşdü.
O, Stalag Luft III-ə gətirilməzdən əvvəl də bir neçə dəfə qaçmağa cəhd etmişdi. Bu təcrübə ona Almaniya düşərgələrinin təhlükəsizlik sistemini, mühafizəçilərin davranışlarını və qaçış zamanı qarşıya çıxan çətinlikləri yaxşı anlamağa imkan vermişdi.
Bushell 1943-cü ildə genişmiqyaslı qaçış planını irəli sürdü. Onun fikrincə, ayrı-ayrı şəxslərin qaçış cəhdləri almanların diqqətini ciddi şəkildə yayındırmırdı. Buna görə də eyni vaxtda çoxsaylı əsirin düşərgədən çıxması nəzərdə tutulurdu.
Planın əsas məqsədi təxminən 200 nəfərin azadlığa çıxması idi. Bu qədər insanın eyni vaxtda qaçması Almaniya təhlükəsizlik qüvvələrini ciddi şəkildə məşğul edəcək, onların axtarış və nəzarət imkanlarını məhdudlaşdıracaqdı.
Bushell bu əməliyyatı həyata keçirmək üçün düşərgədə gizli fəaliyyət göstərən qaçış komitəsini təşkil etdi. Beləliklə, sadə bir qaçış cəhdi zamanla yüzlərlə əsirin iştirak etdiyi genişmiqyaslı gizli əməliyyata çevrildi.
Üç tunelin sirri: Tom, Dick və Harry
Əməliyyatın ən mürəkkəb hissəsi üç ayrı tunelin qazılması idi. Onlara “Tom”, “Dick” və “Harry” adları verilmişdi. Bu adların seçilməsi təsadüfi deyildi. Əsirlər gündəlik danışıqlarda tunellərdən bəhs edərkən alman mühafizəçilərin şübhələnməməsi üçün kod adlarından istifadə edirdilər.
Tom tuneli Hut 123-dən qazılırdı. 1943-cü ilin sentyabrında alman mühafizəçiləri qazıntını aşkar etdilər. Tunel demək olar ki, meşəyə qədər uzanmışdı. Onun aşkarlanması əməliyyat iştirakçıları üçün ciddi zərbə olsa da, qaçış planı dayandırılmadı.
Dick tuneli Hut 122-dən başlayırdı. Digər tunellərdən fərqli olaraq, onun çıxış istiqaməti və yerləşməsi ilə bağlı təhlükəsizlik riskləri yarandığından əsas qaçış marşrutu kimi istifadə edilmədi. Bunun əvəzinə qazıntı sahəsi anbar funksiyasını yerinə yetirməyə başladı. Burada tunellərdən çıxarılan qum və müxtəlif materiallar gizlədilirdi.
Harry tuneli isə Hut 104-dən qazılırdı və əməliyyatın əsas ümidinə çevrilmişdi. Təxminən 9 metr dərinlikdə yerləşən tunelin uzunluğu 102 metrə çatırdı. Onun tikintisi zamanı əsirlər adi məişət əşyalarını mühəndislik vasitələrinə çevirmişdilər.
Tunelin divarlarını möhkəmləndirmək üçün çarpayıların taxta hissələrindən istifadə edilirdi. Qazıntı materiallarının daşınması üçün kiçik rels sistemi qurulmuşdu. İşıqlandırma oğurlanmış elektrik kabelləri vasitəsilə təmin edilir, havalandırma sistemi isə süd konservlərinin boş metal qablarından hazırlanan borularla işləyirdi.
Britaniya Kral Hərbi Hava Qüvvələrinin məlumatına görə, əməliyyat çərçivəsində 2 279 bıçaq, çəngəl və qaşıq qazıntı aləti kimi istifadə edilmiş, tunelin divarlarının möhkəmləndirilməsi üçün 4 000 çarpayı taxtası, havalandırma sistemində isə 1 400 süd qabı işlədilmişdi.

Qumun gizlədilməsi: “Pinqvinlər”in fəaliyyəti
Tunel qazmaq qədər çətin olan başqa bir məsələ çıxarılan qumun gizlədilməsi idi. Düşərgənin torpağı sarı rəngli olduğundan qazıntı zamanı üzə çıxan qumun ərazidə görünməsi dərhal şübhə yarada bilərdi.
Əsirlər bu problemi həll etmək üçün xüsusi üsul hazırlamışdılar. Onlar şalvarlarının içərisində gizlədilən kiçik torbalardan istifadə edərək qumu düşərgənin müxtəlif hissələrinə daşıyır, sonra isə torbaların xüsusi mexanizmini açaraq qumu tədricən yerə səpirdilər.
Bu işlə məşğul olan əsirlər “Penguins” – yəni “Pinqvinlər” adlandırılırdı. Onların fəaliyyəti qazıntıların uzun müddət gizli qalmasında mühüm rol oynadı.
Əməliyyatın miqyası yalnız tunellərin qazılması ilə məhdudlaşmırdı. Qaçmağa hazırlaşan əsirlər saxta şəxsiyyət vəsiqələri, pasportlar, mülki geyimlər, xəritələr və kompaslar hazırlayırdılar. Bəzi sənədlər saxtalaşdırılır, bəziləri isə düşərgədəki materiallardan düzəldilirdi. Hətta qaçış zamanı istifadə olunacaq xarici görünüş və davranış modelləri də əvvəlcədən planlaşdırılırdı.
24 mart 1944-cü il: Tarixi qaçış gecəsi

1944-cü ilin martında Harry tuneli istifadəyə hazır vəziyyətə gətirildi. Əməliyyatın həyata keçirilməsi üçün 24 mart gecəsi seçildi. Ay işığının olmaması əsirlərin qaranlıqdan istifadə edərək düşərgədən uzaqlaşmasına imkan verəcəkdi.
Planlaşdırmaya əsasən, təxminən 200 nəfər tuneldən keçərək azadlığa çıxmalı idi. Hər bir iştirakçıya müəyyən nömrə verilmiş, çıxış ardıcıllığı əvvəlcədən müəyyənləşdirilmişdi. İlk növbədə sənədləri və geyimləri hazır olan, alman ərazisindən daha asan keçə biləcək şəxslərin çıxması nəzərdə tutulurdu.
Lakin əməliyyat başlanandan sonra ciddi problem ortaya çıxdı. Tunelin çıxışı planlaşdırılan meşəlik əraziyə tam çatmamışdı. Çıxış nöqtəsi ağacların arasında deyil, açıq sahədə yerləşirdi. Bu isə əsirlərin hərəkətini çətinləşdirir, onların mühafizəçilər tərəfindən görülmə ehtimalını artırırdı.
Buna baxmayaraq, əsirlər tuneldən keçməyə davam etdilər. 24 mart gecəsi başlayan və 25 martın ilk saatlarınadək davam edən əməliyyat nəticəsində 76 nəfər düşərgədən çıxa bildi.
77-ci əsirin çıxışı zamanı vəziyyət dəyişdi. Mühafizəçilər qaçışı aşkar etdilər və həyəcan siqnalı verildi. Bundan sonra düşərgədə genişmiqyaslı axtarış və təqib əməliyyatı başlandı.
Beləliklə, təxminən 200 nəfərin azadlığa çıxmasını nəzərdə tutan planın yalnız 76 iştirakçısı tuneldən keçə bildi.
Qaçışdan sonra: 73 nəfər tutuldu, 50 nəfər öldürüldü
Almaniya hakimiyyəti qaçış xəbərini ciddi təhlükəsizlik problemi kimi qəbul etdi. Ölkə ərazisində genişmiqyaslı axtarışlara başlanıldı, sərhəd nəzarəti gücləndirildi, dəmir yolu stansiyaları, avtomobil yolları və yaşayış məntəqələri nəzarətə götürüldü.
Qaçanların böyük əksəriyyəti müxtəlif ərazilərdə tutuldu. 76 nəfərdən 73-ü yenidən almanların əlinə keçdi. Lakin onların hamısı əsir düşərgəsinə qaytarılmadı.
Adolf Hitlerin əmri ilə tutulan əsirlərdən 50 nəfərin öldürülməsi qərara alındı. Bu qərar Gestapo tərəfindən həyata keçirildi. Əsirlər qruplar halında düşərgədən aparılaraq müxtəlif yerlərdə güllələndilər. Onların arasında əməliyyatın əsas təşkilatçısı Roger Bushell də vardı.
Bu hadisə hərbi əsirlərlə rəftar qaydalarının kobud şəkildə pozulması idi. Müharibədən sonra Britaniya tərəfi cinayətin iştirakçılarının müəyyənləşdirilməsi və məsuliyyətə cəlb olunması üçün geniş araşdırma apardı. Bir sıra Gestapo əməkdaşları və digər məsul şəxslər müharibə cinayətləri üzrə məhkəmələrdə mühakimə olundular.
Azadlığa çatan üç nəfər kim idi?
76 nəfərdən yalnız üçü Almaniyanın təqibindən yayınaraq azadlığa çatmağı bacardı. Onlar:

1. Per Bergsland – norveçli pilot. O, həmyerlisi Jens Müller ilə birlikdə saxta sənədlərdən istifadə edərək Almaniyadan çıxmağı və İsveçə çatmağı bacardı.
2. Jens Müller – Norveç Hərbi Hava Qüvvələrinin pilotu. Bergslandla birlikdə qaçışdan sonra Avropanın müxtəlif ərazilərindən keçərək İsveçə sığındı.
3. Bram van der Stok – hollandiyalı pilot. O, digər iki əsirdən fərqli marşrut seçərək Almaniyadan Fransaya, daha sonra İspaniyaya keçdi. Nəticədə Cəbəllütariq vasitəsilə Müttəfiqlərin nəzarətində olan əraziyə çatdı.
Bu üç nəfərin uğuru əməliyyatın bütün iştirakçılarının taleyi ilə müqayisədə xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Çünki onların hər biri saxta sənədlər, gizli marşrutlar və şəxsi təşəbbüs sayəsində azadlığa çıxmağa nail olmuşdu.
Roger Bushellin taleyi

“Böyük Qaçış”ın əsas təşkilatçısı Roger Bushell də azadlığa çıxan 76 nəfərin arasında idi. O, tuneldən keçdikdən sonra Bernard Scheidhauer ilə birlikdə Almaniyadan uzaqlaşmağa çalışırdı.
Lakin 26 mart 1944-cü ildə hər iki şəxs Saarbrücken şəhəri yaxınlığında almanlar tərəfindən saxlanıldı. Onlar Gestaponun nəzarətinə verildi və sonradan öldürüldülər.
Bushellin ölümü əməliyyatın ən faciəli nəticələrindən biri oldu. Çünki onun rəhbərliyi ilə aylarla hazırlanan planın həyata keçirilməsi mümkün olsa da, özünün azadlığa qovuşması baş tutmadı.
Müharibədən sonra Bushellin və digər 49 əsirin xatirəsi əbədiləşdirildi. Onların adları Stalag Luft III yaxınlığında yaradılmış memorialda qorunur.
Müharibədən sonra: Cinayətkarlar məsuliyyətə cəlb olundular
50 hərbi əsirin öldürülməsi müharibədən sonrakı dövrdə geniş araşdırmalara səbəb oldu. Britaniya hərbi polisi və müttəfiq istintaq qurumları cinayətlərin icraçılarının müəyyənləşdirilməsi üçün Avropanın müxtəlif ölkələrində araşdırmalar apardılar.
Araşdırmalar zamanı çoxsaylı şahid ifadələri, sənədlər və digər sübutlar toplandı. Nəticədə bir sıra Gestapo əməkdaşları və qətliamda iştirak etmiş şəxslər müəyyənləşdirildi.
1947-ci ildə Hamburqda keçirilən məhkəmə proseslərində Stalag Luft III-dən qaçan əsirlərin öldürülməsində iştirak etmiş alman hərbçiləri və Gestapo əməkdaşları mühakimə olundu. Onlardan bir qismi ölüm cəzasına məhkum edildi.
Beləliklə, “Böyük Qaçış” yalnız müharibə dövrünün cəsarətli əməliyyatı kimi deyil, həm də nasist Almaniyasının hərbi əsirlərə qarşı törətdiyi cinayətlərin sənədləşdirilmiş nümunələrindən biri kimi tarixdə qaldı.
Hollivud filmi ilə real hadisə arasındakı fərqlər
“Böyük Qaçış” hadisəsinin dünya miqyasında məşhurlaşmasında 1963-cü ildə ekranlaşdırılan eyniadlı Hollivud filminin xüsusi rolu olub. Rejissor Con Sturcesin çəkdiyi filmdə Stiv Makkuin, Ceyms Qarner və Riçard Attenboro kimi aktyorlar iştirak ediblər.
Film real hadisələrin ümumi xəttini qorusa da, bir sıra məqamları dəyişdirib. Xüsusilə amerikalı hərbçilərin qaçış əməliyyatındakı rolu olduğundan daha geniş göstərilib. Halbuki “Böyük Qaçış”ın əsas iştirakçıları Britaniya və digər Müttəfiq ölkələrin hava qüvvələrinin zabitləri idi. Amerikalı əsirlər isə əməliyyatdan əvvəl düşərgənin başqa bölməsinə köçürülmüşdülər.
Filmdə Stiv Makkuinin canlandırdığı Vircil Hilts obrazı da konkret tarixi şəxsin deyil, müxtəlif əsirlərin təcrübələrindən yaradılmış bədii obraz idi. Məşhur motosiklet səhnəsi də real qaçışın sənədli təsviri deyil, ekran üçün hazırlanmış epizoddur.
Buna baxmayaraq, film hadisənin əsas mahiyyətini – əsirlərin azadlıq uğrunda mübarizəsini, təşkilatçılıq bacarığını və nasist rejiminə qarşı müqavimətini – geniş auditoriyaya çatdırdı.
“Böyük Qaçış” İkinci Dünya müharibəsinin əsir düşərgələrində baş vermiş ən böyük və ən mürəkkəb qaçış əməliyyatlarından biri hesab olunur. Hadisənin əhəmiyyəti yalnız 76 nəfərin düşərgədən çıxması ilə ölçülmür.
Bu əməliyyat yüzlərlə insanın bir məqsəd ətrafında birləşə biləcəyini, məhdud imkanlar daxilində mühəndislik və təşkilatçılıq bacarıqlarının necə böyük nəticələr verə biləcəyini nümayiş etdirdi.
Əsirlər aylarla almanların ciddi nəzarəti altında fəaliyyət göstərmiş, minlərlə məişət əşyasını texniki vasitələrə çevirmiş, saxta sənədlər hazırlamış və mürəkkəb yeraltı infrastruktur qurmuşdular. Onların qarşısında yalnız fiziki maneələr deyil, həm də davamlı psixoloji təzyiq vardı.
Bu gün keçmiş Stalag Luft III düşərgəsinin yerləşdiyi ərazidə memorial və muzey fəaliyyət göstərir. Burada hadisənin tarixi, tunellərin quruluşu, əsirlərin istifadə etdiyi vasitələr və həlak olanların xatirəsi qorunur.
Ayhan
15:21 18.11.2026
Oxunuş sayı: 85