Ümbülbanu Rəsulzadə: İstiqlal mübarizəsinin kölgəsində qalan bir qadının faciəli taleyi
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularından Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin adı ölkəmizin istiqlal tarixinə qızıl hərflərlə yazılıb. Onun siyasi mübarizəsi, dövlətçilik fəaliyyəti, mühacirət illərində apardığı mücadilə haqqında çox yazılıb. Ancaq bu böyük mübarizənin arxasında qalan, həyat yoldaşının taleyini, övladlarının faciəsini və sovet repressiyalarının amansızlığını öz ömründə yaşayan bir qadının – Ümbülbanu Rəsulzadənin həyat hekayəsi nisbətən az tanınır.
O, Azərbaycanın istiqlalı uğrunda mübarizə aparan bir insanın həyat yoldaşı olmaqla yanaşı, həmin mübarizənin ağır nəticələrini ailəsi ilə birlikdə yaşamağa məcbur qalan qadınlardan biri idi. Həyat yoldaşından ayrı düşdü, övladlarının bir qismini itirdi, sürgünə göndərildi, doğma vətənindən uzaqda ağır həyat şəraitində yaşadı. Ən böyük faciəsi isə o idi ki, oğlunun ölüm xəbərini belə öyrənə bilmədi. Ömrünün sonuna qədər onun yolunu gözlədi.
Bir ailənin tarixində birləşən iki tale
Ümbülbanu xanım 1888-ci ildə Bakıda, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin əmisi Kərbəlayı Molla Əbdüləzizin ailəsində dünyaya gəlib. O, Rəsulzadənin əmisi qızı idi. Məhəmməd Əminlə Ümbülbanunun ailə qurması ilə iki yaxın qohum ailəsi arasında qohumluq bağı daha da möhkəmlənib.
Ümbülbanu xanımın ailəsi də Azərbaycanın ictimai və ədəbi mühitində tanınan şəxslərlə bağlı idi. Onun bacısı Ümgülsüm Sadıqzadə istiqlal ruhlu şeirləri ilə tanınan şairə idi. Ümgülsümün həyat yoldaşı isə yazıçı və publisist Seyid Hüseyn olmuşdu. Ümbülbanunun qardaşı Məhəmməd Əli Rəsulzadə də Məhəmməd Əmin bəyin yaxın siyasi silahdaşlarından biri idi.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ilə Ümbülbanu xanım 1908–1909-cu illərdə ailə həyatı qurublar. Bu nikahdan dörd övlad dünyaya gəlib: Lətifə, Xalidə, Rəsul və Azər.
Beləliklə, Rəsulzadələr ailəsi təkcə şəxsi münasibətlərdən ibarət deyildi. Bu ailənin üzvləri Azərbaycanın milli-ictimai həyatında iştirak edən, istiqlal ideyaları ilə bağlı olan bir çevrənin nümayəndələri idi. Ailə haqqında mühüm məlumatları Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Muzeyinin təqdim etdiyi foto və sənədlərdə də görmək mümkündür. Muzeyin arxivində Ümbülbanu xanımın, övladlarının və ailənin digər üzvlərinin fotoşəkilləri, həmçinin şəxsiyyət vəsiqələri təqdim olunur.
Ayrılığın başladığı gün: 1920-ci il
1920-ci il aprelin 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti XI Qırmızı Ordu tərəfindən işğal edildi. Bununla da cəmi 23 ay yaşamış müstəqil Azərbaycan dövlətinin fəaliyyəti dayandırıldı. Cümhuriyyətin süqutundan sonra Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ölkəni tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Lakin onun ailəsi Azərbaycanda qaldı. Ümbülbanu xanım uşaqları ilə birlikdə Bakıda yaşamağa davam edirdi. Bu ayrılıq sadəcə həyat yoldaşlarının bir-birindən uzaq düşməsi deyildi. Əslində, ailə siyasi rejimin nəzarəti altında parçalanmağa başlamışdı. Rəsulzadə mühacirətə getdikdən sonra da ailəsini yanına gətirmək üçün müxtəlif yollar axtarırdı. Ancaq sovet hakimiyyəti onun ailə üzvlərinin ölkədən çıxmasına icazə vermirdi.
Bu məqamı təsdiqləyən mühüm tarixi sənədlərdən biri Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin 19 iyul 1925-ci ildə Ceyhun bəy Hacıbəyliyə yazdığı məktubdur. Rəsulzadə məktubunda Ümbülbanunun onun yanına gəlmək üçün müraciət etdiyini, lakin icazə verilmədiyini bildirirdi.
Məktubda bu sözlər yer alır:
“Ümmülbənin gəlmək üçün müraciət etmiş, icazə istəmiş, verməmişlər. Bir qədər də gözləmək lazım gəldiyini bildirmişlər”.
Bu cümlələrdən aydın olur ki, Məhəmməd Əmin bəy ailəsini yanına gətirmək istəyirdi. Lakin sovet hakimiyyəti bu istəyin reallaşmasına mane olurdu. Üstəlik, Rəsulzadə ailəsinin ölkədən çıxmasına icazə verilməməsi təsadüfi inzibati qərar deyildi. Ailə faktiki olaraq onun üzərində siyasi təzyiq vasitəsinə çevrilmişdi. Aydın Balayevin 2019-cu ildə nəşr edilmiş “Məmməd Əmin Rəsulzadə. Qürbətdə Vətən davası” kitabında da bu məsələyə toxunulur. Müəllifin təqdim etdiyi məktublar Rəsulzadənin ailəsinin vəziyyətindən narahat olduğunu və onları xilas etmək üçün uzun müddət yollar axtardığını göstərir.
Ümbülbanu xanımın sınağı: Həyat yoldaşına görə sorğu-sual
1920-ci ildən sonra Ümbülbanu xanımın həyatı təqiblər və nəzarət altında keçirdi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin xaricdə yaşaması və sovet rejiminə qarşı siyasi fəaliyyətini davam etdirməsi onun ailəsini də hakimiyyətin diqqət mərkəzinə gətirmişdi.
İlk illərdə ər-arvad məktublar vasitəsilə əlaqə saxlayırdılar. Lakin bu yazışmalar Ümbülbanu xanım üçün təhlükəsiz deyildi. Hər dəfə məktub və ya bağlama aldığı zaman ondan izahat tələb olunur, həyat yoldaşı ilə əlaqələri araşdırılırdı.
Ümbülbanu xanımın istintaq zamanı verdiyi ifadələr bu təzyiqlərin miqyasını göstərən mühüm materiallardandır. İstintaq protokolunda ondan həyat yoldaşı Məhəmməd Əmin Rəsulovun harada olduğu, onunla hansı vasitələrlə əlaqə saxladığı və yazışmaların nə üçün dayandırıldığı soruşulurdu. Ümbülbanu xanım bildirmişdi ki, həyat yoldaşı 1920-ci ildən Türkiyənin Konstantinopol şəhərində yaşayır. O, 1929-cu ilə qədər məktub vasitəsilə əlaqə saxladıqlarını, 1934-cü ildə isə ərindən 18 dollar aldığını qeyd etmişdi.
Yazışmaların dayandırılması ilə bağlı cavabı isə xüsusilə diqqətçəkəndir:
“Həyat yoldaşım mənə uşaqlarla bağlı yazırdı; biz onların gələcəyini korlamamaq üçün məktublaşmağı dayandırmağı qərara aldıq”.
Bu ifadə ailənin hansı qorxu və təzyiq şəraitində yaşadığını göstərir. Ümbülbanu xanım həyat yoldaşı ilə əlaqəni qorumaq istəyirdi, amma həmin əlaqənin övladlarının gələcəyini təhlükəyə ata biləcəyini də anlayırdı. O, həyat yoldaşının kimliyini gizlətmədi, onunla nikahını danmadı və Rəsulzadənin fəaliyyətinə görə peşman olduğunu bildirmədi. Beləliklə, Ümbülbanu xanımın həyatı bir tərəfdən həyat yoldaşına sədaqət, digər tərəfdən isə övladlarını qorumaq cəhdi arasında keçirdi.
1937-ci il: Repressiya maşını Rəsulzadələr ailəsini hədəfə alır

1937-ci il sovet tarixində Böyük Terror və kütləvi siyasi repressiyalarla yadda qaldı. SSRİ-də minlərlə insan həbs edildi, güllələndi, ailələrindən və doğma yurdlarından didərgin salındı.
Azərbaycan da bu repressiyalardan kənarda qalmadı. Siyasi xadimlər, ziyalılar, yazıçılar, jurnalistlər, dövlət qulluqçuları və onların ailə üzvləri təqiblərə məruz qaldılar.
Rəsulzadələr ailəsi üçün də ən ağır hadisələr bu dövrdə başladı. 1937-ci ilin yayında Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin böyük oğlu Rəsul həbs edildi. Ailənin faciəsi bununla bitmədi. Atasının mühacirətdəki siyasi fəaliyyəti və sovet hakimiyyətinin ona münasibəti digər ailə üzvlərinin də təqibinə səbəb oldu. Aydın Balayevin araşdırmasına görə, Rəsul NKVD həbsxanasında aylarla saxlanıldıqdan və işgəncələrə məruz qaldıqdan sonra ölüm cəzasına məhkum edildi. 1938-ci il martın 1-də hökm icra olundu. Rəsul cəmi 19 yaşında güllələndi. Bu, Ümbülbanu xanımın həyatında ən böyük zərbə idi. Lakin ana oğlunun ölümündən xəbərsiz saxlanılırdı. 1937-ci il noyabrın 27-də Azərbaycan SSR Xalq Daxili İşlər Komissarlığında Rəsulzadələr ailəsinin Qazaxıstana xüsusi köçürülməsi barədə qərar qəbul edildi.
Üç gün sonra ailə üzvləri mühafizə altında yük qatarına mindirildilər. Onlar adi sərnişin vaqonlarında deyil, heyvanların daşınması üçün nəzərdə tutulmuş vaqonlarda aparılırdılar.
29 gün davam edən yolçuluqdan sonra ailə Qazaxıstan SSR-in Çimkənd vilayətinin Suzax rayonunda yerləşən Çulak-Kurqan yaşayış məntəqəsinə çatdırıldı. Bu faktlar Raisə Cəfərovanın AMEA A.A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun Elmi Şurasının qərarı ilə nəşr edilmiş “Mərkəzi Asiya respublikalarında Azərbaycan diasporunun təşəkkülü və fəaliyyəti tarixi” kitabında əksini tapıb.
Beləliklə, Ümbülbanu xanımın 49 yaşına çatmamış həyatında yeni və ağır bir mərhələ başladı. O, doğma şəhərindən, evindən və övladlarının birindən ayrı düşmüş, digər ailə üzvləri ilə birlikdə Qazaxıstan çöllərinə sürgün edilmişdi.
Sürgündə bir qadının mübarizəsi

Ümbülbanu xanımın sürgün həyatı haqqında məlumatlar onun yalnız repressiya qurbanı olmadığını, eyni zamanda çətin şəraitdə başqalarına kömək etməyə çalışan bir insan olduğunu göstərir.
Mənbələrdə onun rus dilini yaxşı bilməsi və bu bacarığından sürgündə istifadə etməsi barədə məlumatlar var. O, ətrafındakı insanlara yazı-pozu işlərində kömək edir, müxtəlif müraciətlərin hazırlanmasında onlara yardım göstərirdi.
Bu detal onun həyatının başqa bir tərəfini açır. Hər şeyini itirmiş, özü də ağır şəraitdə yaşayan bir qadın yenə də başqalarına kömək etməkdən vaz keçmirdi.
Qazaxıstanda əvvəlcə Çulak-Kurqanda, sonradan isə Taldı-Kurqan ərazisində yaşaması barədə məlumatlar mövcuddur. Repressiyaya məruz qalan ailənin üzvləri burada həm maddi, həm də mənəvi çətinliklərlə üzləşirdilər.
Ümbülbanu xanımın həyatında ən ağır məqam isə oğlu Rəsulun taleyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik idi. O, oğlunun həbsindən sonra onun harada olduğunu, hansı vəziyyətdə yaşadığını öyrənməyə çalışırdı. Lakin Rəsul artıq 1938-ci ildə güllələnmişdi.
Ana isə bundan xəbərsiz idi.
1941-ci ilin məktubu: Bir ananın bitməyən oğul həsrəti
Ümbülbanu xanımın həyat hekayəsinin ən təsirli məqamlarından biri onun bacısı Ümgülsümə ünvanladığı məktubdur.
1941-ci il fevralın 15-də yazıldığı bildirilən bu məktubda Ümbülbanu xanım ailəsinin vəziyyətindən, sürgün həyatından və ən əsası, böyük oğlu Rəsuldan xəbər ala bilməməsindən danışırdı.
Məktubda bu sətirlər yer alır:
Əziz bacım!Bu gün sizin ünvanı alanda çox sevindim. Səndən nigaran deyildim. Çünki Bakıdan məktub göndərən hər kəsdən səni soruşurdum. Onlar mənə sənin haqqında yazırdı. Biz sağ-salamatıq. Amma böyük oğlumdan hələ ki, bir xəbər-ətər yoxdur. Məni yalnız o narahat eləyir. Siz necə yaşayrsız? Xahiş eləyirəm, mənə məktub yazanda aydın və ətraflı yazın. Hələlik məktubu bitirirəm və səni öpürəm. Salamlarla bacın Banu.15.02.1941
Bu məktubda bir ananın bütün dünyasının necə bir gözləntiyə çevrildiyini görmək mümkündür. Ümbülbanu xanım ailəsinin digər üzvlərindən müəyyən xəbərlər ala bilirdi. Ancaq böyük oğlunun taleyi onun üçün qaranlıq qalırdı. O, Rəsulun harada olduğunu, yaşayıb-yaşamadığını bilmirdi. Hələ də oğlundan bir xəbər gələcəyinə ümid edirdi. Əslində isə Rəsulun ölümündən üç ilə yaxın vaxt keçmişdi. Məktubun sonundakı “Hələlik” sözü də xüsusi məna daşıyır. Bacısına növbəti dəfə yazacağını düşünən bir qadın, bəlkə də, bunun son məktubu olduğunu bilmirdi. Bu yazışma Ümbülbanu xanımın ailə faciəsini anlamaq üçün olduqca qiymətli şəxsi mənbədir. Onun tarixi əhəmiyyəti yalnız repressiya dövrünün faktlarını əks etdirməsində deyil, həm də siyasi qərarların arxasında qalan insan talelərini göstərməsindədir.
Ümbülbanu xanımın övladlarının faciəli taleyi
Rəsulzadələr ailəsinin faciəsi təkcə Ümbülbanu xanımın sürgünü və Rəsulun güllələnməsi ilə məhdudlaşmırdı. Ailənin digər övladları da repressiyaların ağır nəticələri ilə üzləşdilər.
Rəsul Rəsulzadə

Ailənin böyük oğlu Rəsul 1937-ci ilin yayında həbs edildi. 1938-ci il martın 1-də, 19 yaşında güllələndi. Onun ölümü ailədən gizli saxlanıldığı üçün anası ömrünün sonuna qədər oğlunun yolunu gözlədi.
Lətifə Rəsulzadə

Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin böyük qızı Lətifə də ağır repressiyalara məruz qaldı. Onun həyat yoldaşı Dəmad Müslümzadə həbs edildi. Lətifə xanım da övladları ilə birlikdə sürgünə göndərildi. Qazaxıstanda ağır iqlim şəraiti, aclıq və xəstəlik ailənin həyatını daha da çətinləşdirdi. Lətifə xanımın qızı İşvə ilə birlikdə 1943–1944-cü illərdə sürgündə vəfat etdiyi barədə məlumatlar var. Aydın Balayevin kitabında Lətifənin və qızı Evsənin 1944-cü ilin yanvarında şaxtalı gecələrin birində donaraq öldüyü qeyd edilir. Bu tarix digər mənbələrdə 1943-cü il kimi göstərilir.
Xalidə Rəsulzadə

1916-cı ildə anadan olan Xalidə xanım anasının ölümündən sonra sürgündə qalmaq istəməyib. 1943-cü ildə Qazaxıstandan qaçaraq Bakıya qayıtdığı bildirilir. Bir müddət qohumları ilə əlaqə saxlayan Xalidə xanımın sonrakı taleyi isə müəmmalı qalıb. Bəzi məlumatlara görə, o, Şamaxı istiqamətinə getmək istəyib və bundan sonra ondan xəbər alınmayıb. Onun taleyinin sonrakı mərhələsi haqqında dəqiq və tam təsdiqlənmiş məlumat yoxdur.
Azər Rəsulzadə

Ailənin kiçik oğlu Azər Rəsulzadələr ailəsinin repressiyalardan sağ çıxan yeganə övladı olub. O, uzun illər Qazaxıstanda sürgün həyatı yaşayıb. Azər bəyin taleyi də atasının adı ilə bağlı təqiblərin bir insanın bütün həyatına necə təsir etdiyini göstərir. O, 56 illik sürgün həyatından sonra Azərbaycana qayıda bilib. 1993-cü ildə vəfat edib. Rəsulzadələr ailəsinin bu faciəli taleyi haqqında Raisə Cəfərovanın Tarix İnstitutunun nəşrindəki araşdırması xüsusilə əhəmiyyətlidir.
Ümgülsüm Sadıqzadə: Bacısının acısını bölüşən şairə

Ümbülbanu xanımın bacısı Ümgülsüm Sadıqzadənin taleyi də repressiya tariximizin ağrılı səhifələrindəndir. İstiqlal ruhlu şeirləri ilə tanınan Ümgülsüm xanımın həyat yoldaşı yazıçı Seyid Hüseyn 1937-ci ildə həbs edildi və 1938-ci ildə güllələndi. Ümgülsüm xanım da repressiyaya məruz qalaraq həbs edildi və Mordoviya vilayətindəki Temlaq islah-əmək düşərgəsinə göndərildi. O, 1944-cü ildə sürgündən qayıtdıqdan sonra da normal həyatına dönə bilmədi. 1944-cü ildə vəfat etdi. Beləliklə, iki bacının – Ümbülbanu və Ümgülsümün həyatında eyni faciəvi dövrün izləri görünür. Birinin həyat yoldaşı mühacirətdə, digərinin həyat yoldaşı isə repressiya nəticəsində həyatdan qoparılmışdı. Hər ikisi ailə faciəsi ilə üzləşmişdi. Bu baxımdan Ümbülbanu xanımın 1941-ci ildə bacısına yazdığı məktub yalnız ailədaxili yazışma deyil, repressiyaların bir-birindən ayrı saldığı iki bacının mənəvi bağlılığının da ifadəsidir.
Ümbülbanu xanımın ölümü: Tarixi mənbələrdəki ziddiyyət
Ümbülbanu Rəsulzadənin həyatının sonu ilə bağlı araşdırmada xüsusi diqqət yetirilməli məqamlardan biri onun vəfat etdiyi tarixdir.
Müxtəlif mənbələrdə bu tarix eyni göstərilmir:
* 1939-cu il: Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Muzeyinin bioqrafik məlumatında və bəzi digər nəşrlərdə Ümbülbanu xanımın 1939-cu ildə vəfat etdiyi bildirilir.
* 1940-cı il: Tarixçi Aydın Balayevin “Məmməd Əmin Rəsulzadə. Qürbətdə Vətən davası” kitabında onun 1940-cı ildə dünyasını dəyişdiyi qeyd olunur.
* 1941-ci il: Bəzi digər nəşrlərdə də bu tarixə rast gəlinir.
* 1943-cü il: Təqdim etdiyin məlumatda bu tarix göstərilsə də, araşdırdığım əsas tarixi mənbələr bunu təsdiqləmir.
Buna görə araşdırmanın yekun variantında 1943-cü ili qəti ölüm tarixi kimi yazmaq düzgün olmaz. Hazırda elmi mənbələr arasında 1939 və 1940-cı illər daha çox əsaslandırılır. Ümbülbanu xanımın ölüm səbəbi ilə bağlı da diqqətli olmaq lazımdır. Xalq arasında onun böyük oğlu Rəsulun dərdinə dözməyərək ürəyinin partlaması nəticəsində öldüyü söylənilir. Lakin bunu tibbi sənədlə təsdiqlənmiş ölüm səbəbi kimi təqdim etmək mümkün deyil.
Bununla belə, oğlunun ölümündən xəbərsiz qalması, onun həsrəti ilə yaşaması və sürgünün ağır şərtləri Ümbülbanu xanımın faciəsinin ayrılmaz hissəsidir.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ailəsinin taleyindən xəbər tutdumu?
Bu faciənin digər ağrılı tərəfi Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin mühacirətdə yaşadığı illərdə ailəsindən ayrı qalması idi. O, həyat yoldaşını və övladlarını yanına gətirmək üçün uzun müddət çalışmış, onların maddi vəziyyəti ilə maraqlanmış, imkan daxilində pul göndərmişdi. Aydın Balayevin kitabında Rəsulzadənin 10 avqust 1928-ci ildə Ceyhun bəy Hacıbəyliyə yazdığı məktubdan da bəhs edilir. Həmin məktubda o, qızından ailənin maddi vəziyyətinin ağır olması ilə bağlı məktub aldığını və bütün imkanlarını Bakıya göndərməyə çalışdığını bildirirdi.
Rəsulzadənin ailəsini xilas etmək üçün göstərdiyi səylərə baxmayaraq, sovet hakimiyyəti buna imkan vermədi. Onun ailəsinin sonrakı taleyi ilə bağlı xəbərləri nə zaman və hansı həcmdə öyrəndiyi məsələsində də müxtəlif məlumatlar mövcuddur. Buna görə Rəsulzadənin bütün ailə üzvlərinin ölüm xəbərini eyni vaxtda aldığını söyləmək olmaz. 1955-ci il martın 6-da Ankarada vəfat edən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ömrünün sonuna qədər Azərbaycanın müstəqilliyi ideyasına sadiq qaldı. Lakin onun şəxsi həyatında ən ağır yaralardan biri doğmalarından ayrı düşməsi idi.
Tarixi yaddaşda Ümbülbanu Rəsulzadənin yeri
Ümbülbanu Rəsulzadənin həyat hekayəsi Azərbaycan tarixinin çox vaxt diqqətdən kənarda qalan bir tərəfini üzə çıxarır: istiqlal mübarizəsinin yalnız siyasi liderlərin deyil, onların ailələrinin də həyatını dəyişdirdiyini.
O, Cümhuriyyətin süqutundan sonra həyat yoldaşından ayrı düşdü. Əri ilə əlaqə saxladığına görə təzyiqlərlə üzləşdi. Övladlarından biri güllələndi, özü sürgünə göndərildi, qızlarının taleyi faciə ilə nəticələndi, digər oğlu isə həyatının böyük hissəsini vətəndən uzaqda keçirməli oldu. Onun həyatında ən ağrılı məqam oğlunun ölümündən xəbərsiz yaşaması idi. 1941-ci ildə bacısına yazdığı məktubda Rəsuldan xəbər gözləyirdi. Halbuki həmin ana oğlunu artıq üç ilə yaxın idi ki, itirmişdi.
Bu hekayə bir daha göstərir ki, repressiyaların qurbanı yalnız həbs edilən və güllələnən insanlar deyildi. Onların həyat yoldaşları, övladları, valideynləri və yaxınları da bu siyasətin ağır nəticələrini yaşayırdılar. Ümbülbanu Rəsulzadənin taleyi Azərbaycan tarixində qadınların, xüsusilə istiqlal mübarizəsinin ailə cəbhəsində qalan nümayəndələrinin həyatını araşdırmaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. O, həyat yoldaşının siyasi mübarizəsinin iştirakçısı olmasa da, həmin mübarizənin ən ağır bədəllərindən birini ödəyən insanlardan idi. Bir tərəfdə mühacirətdə Azərbaycanın istiqlalı uğrunda mübarizə aparan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, digər tərəfdə isə Qazaxıstan çöllərində oğlunun yolunu gözləyən Ümbülbanu xanım… Onları birləşdirən yalnız ailə bağları deyil, bir-birindən qoparılan talelərin ortaq faciəsi idi.
P.S: Araşdırmanın hazırlanmasında Aydın Balayevin, Raisə Cəfərovanın tədqiqatlarından istifadə edilib.
10:00 16.11.2026
Oxunuş sayı: 2897