Hər 5 yeni sürücüdən biri qadındır: Sükan arxasında dəyişən mənzərə

Avtomobil idarə etmək uzun müddət cəmiyyətimizdə daha çox kişilərlə əlaqələndirilən fəaliyyətlərdən biri olub. Lakin son illərdə bu yanaşma dəyişir, qadınların sürücülük vəsiqəsi almağa və avtomobildən gündəlik həyatlarında istifadə etməyə marağı artır. Bu dəyişiklik qadınların sosial və iqtisadi fəallığının genişlənməsi, əmək bazarında daha çox təmsil olunması, şəxsi müstəqilliyə və sərbəst hərəkət imkanlarına ehtiyacın artması ilə də əlaqələndirilə bilər. Xüsusilə böyük şəhərlərdə iş, ailə, təhsil və gündəlik məişət qayğıları arasında vaxtı düzgün bölmək istəyən qadınlar üçün avtomobil artıq sadəcə rahatlıq deyil, bəzən zərurətə çevrilir.

Rəqəmlər də bu tendensiyanın getdikcə gücləndiyini göstərir. 2025-ci ildə Azərbaycanda ümumilikdə 350 175 nəfər sürücülük vəsiqəsi alıb. Onlardan 65 696 nəfəri qadın olub. Başqa sözlə, ötən il sürücülük vəsiqəsi alan hər 5 nəfərdən təxminən 1-i qadın olub. Müqayisə üçün qeyd edək ki, 2008-ci ildə sürücülük vəsiqəsi alan qadınların sayı cəmi 6 187 nəfər təşkil edib. Bu fərq 17 il ərzində qadınların sükan arxasına keçməyə marağının əhəmiyyətli dərəcədə artdığını ortaya qoyur.

Lakin qadın sürücülərin sayının artması yalnız statistik göstərici kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu prosesin həm nəqliyyat sisteminə, həm də cəmiyyətin düşüncə tərzinə təsirləri var. Bir tərəfdən sürücülük təlimlərinin keyfiyyəti, yol hərəkəti qaydalarına əməl olunması, təhlükəsizlik və infrastruktur məsələləri aktuallaşır. Digər tərəfdən, qadınların avtomobil idarə etməsinə münasibət, sükan arxasında özünəinam, yol hərəkətində qarşılaşdıqları psixoloji maneələr və cəmiyyətdə hələ də mövcud olan stereotiplər diqqət çəkir.

Qadın sürücülərin sayının artması onların yol hərəkətində davranışına dair yanlış ümumiləşdirmələrin də yenidən müzakirəsini zəruri edir. Sürücülük bacarığı cinsiyyətlə deyil, bilik, təcrübə, diqqət və məsuliyyətlə ölçülməlidir. Bu baxımdan mövzunun həm nəqliyyat, həm də psixoloji tərəflərini araşdırmaq vacibdir.

Azərbaycanda qadın sürücülərin sayının artmasının səbəbləri, nəqliyyat infrastrukturuna və yol təhlükəsizliyinə təsiri ilə bağlı Crossmedia.az-a açıqlama verən Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin "Nəqliyyat" fakültəsinin baş müəllimi Bulud Bağırov bildirib ki, Azərbaycanda qadınların sürücülük vəsiqəsi əldə etməsinin artması yalnız nəqliyyat sahəsindəki dəyişiklik deyil, həm də cəmiyyətdə baş verən sosial, iqtisadi və mədəni transformasiyaların göstəricisidir:

“Bu tendensiya qadınların ictimai həyatda, əmək bazarında və gündəlik qərarvermədə müstəqilliyinin artması ilə sıx bağlıdır.

Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatları 2008-ci ildən bəri qadınların sürücülük vəsiqəsi əldə etməsində ciddi artım olduğunu göstərir. Belə ki, 2008-ci ildə sürücülük vəsiqəsi alanların 4,6 faizi, yəni 6 187 nəfəri qadın olub. 2025-ci ildə isə bu göstərici 18,8 faizə, qadın sürücülərin sayı isə 65 696 nəfərə çatıb. Beləliklə, say baxımından 2008-ci illə müqayisədə 10,6 dəfə artım qeydə alınıb.

Qeyd edək ki, bu rəqəmlər ümumi sürücü sayını deyil, müvafiq ildə sürücülük vəsiqəsi əldə edənlərin gender bölgüsünü əks etdirir. Bu dinamika qadınların sürücülük vəsiqəsi əldə etməsinin artıq istisna hal olmadığını, getdikcə genişlənən sosial davranış modelinə çevrildiyini göstərir.

Bu tendensiyanı bir neçə qarşılıqlı əlaqəli amillə izah etmək mümkündür. İlk növbədə, qadınların müstəqilliyinin artması onların gündəlik həyatlarını daha sərbəst planlaşdırmasına şərait yaradır. Gender stereotiplərinin zəifləməsi nəticəsində avtomobil idarə etmək artıq ənənəvi olaraq kişilərlə əlaqələndirilən fəaliyyət kimi qəbul edilmir. Qadınların ali və peşə təhsilində iştirakının genişlənməsi, müstəqil qərarvermə imkanlarının artması da bu prosesə təsir göstərir. Eyni zamanda, uşaqların məktəbə aparılması, ailə üzvlərinə qayğı, alış-veriş və digər gündəlik işlər şəxsi nəqliyyata ehtiyacı artırır.

İqtisadi amillər də bu prosesdə mühüm rol oynayır. Qadınların əmək bazarında fəallığının artması, biznes fəaliyyəti ilə məşğul olması və müxtəlif sahələrdə karyera qurması daha çevik nəqliyyat imkanlarına ehtiyac yaradır. Ailələrin avtomobil əldə etmək imkanlarının genişlənməsi qadınların da sükan arxasına keçməsini asanlaşdırır. Bundan başqa, şəxsi avtomobildən istifadə ictimai nəqliyyatın marşrut və hərəkət qrafikindən asılılığı azaldaraq vaxta qənaət etməyə imkan verir.

Qadın sürücülərin sayının artması nəqliyyat infrastrukturunun da bu dəyişikliklərə uyğun inkişaf etdirilməsini zəruri edir. Texniki baxış, avtomobil servisi, sığorta və qəza zamanı operativ yardım xidmətlərinin keyfiyyəti və əlçatanlığı artırılmalıdır. Bütün bu tədbirlər yalnız qadın sürücülər üçün deyil, bütün yol hərəkəti iştirakçıları üçün əhəmiyyətlidir. Əsas prinsip infrastrukturun istifadəçilərin genderindən asılı olmayaraq təhlükəsiz və əlçatan olmasıdır.

Qadın sürücülərin artmasının yol hərəkətinin təhlükəsizliyinə təsirinə isə gender stereotipləri ilə deyil, sürücülük davranışı və real təhlükəsizlik göstəriciləri əsasında yanaşmaq lazımdır. Bu artım yol hərəkətinin təhlükəsizliyinə həm birbaşa, həm də dolayı təsir göstərə bilər.

Məsələn, sürət həddinə riayət etmək, təhlükəsiz məsafə saxlamaq və yol hərəkəti qaydalarına əməl etmək ümumi sürücülük mədəniyyətinin yüksəlməsinə kömək edə bilər. Sürücülərin müxtəlif sosial qruplardan olması yollarda qarşılıqlı hörmət və anlaşma mədəniyyətini gücləndirə bilər. Uşaqların daşınması, məktəb ətrafında hərəkət və piyadaların təhlükəsizliyi kimi məsələlərə diqqətin artması da müsbət nəticələr verə bilər. Səbirli idarəetmə, aqressiv davranışdan uzaq durmaq və digər yol hərəkəti iştirakçılarına hörmət kimi prinsiplərin təşviqi bu baxımdan vacibdir.

Lakin burada bir mühüm məqam var: qadınların avtomatik olaraq kişilərdən daha təhlükəsiz sürücü olduğunu söyləmək elmi baxımdan düzgün olmaz. Təhlükəsiz idarəetmə cinsdən daha çox sürücünün təcrübəsi, hazırlığı, davranışı və yol şəraitindən asılıdır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına əsasən, kişilərin yol qəzalarında həlak olma ehtimalı qadınlarla müqayisədə təxminən üç dəfə yüksəkdir. Bununla belə, bu göstərici birbaşa sürücülük bacarığını deyil, riskə məruzqalma və davranış fərqləri də daxil olmaqla bir sıra amilləri əks etdirir”.

Bulud Bağırov qeyd edib ki, sürücülərin ümumi sayının artması müəyyən riskləri də aktuallaşdıra bilər:

“Təcrübəsiz sürücülərin mürəkkəb yol şəraitində idarəetmə çətinlikləri, şəhər mərkəzlərində avtomobil sıxlığının artması, parklanma və manevr zamanı qəza riskləri, mobil telefondan istifadə nəticəsində diqqətin yayınması, eləcə də aqressiv davranış və yol hərəkəti qaydalarının pozulması bu problemlər sırasındadır.

Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin ilk yarısında Azərbaycanda 533 yol-nəqliyyat hadisəsi qeydə alınıb. Hadisələrin 83,7 faizi yaşayış məntəqələrində baş verib. Bu da şəhər və qəsəbələrdə yol təhlükəsizliyinin xüsusi diqqət tələb etdiyini göstərir.

Bu baxımdan əsas məsələlərdən biri sürücülük vəsiqəsi alan şəxslərin real idarəetmə bacarıqlarının artırılmasıdır. Sürücülük vəsiqəsinin əldə edilməsi hüquqi səlahiyyət qazanmaq deməkdir, lakin bu, şəxsin bütün yol şəraitlərində təhlükəsiz idarəetmə bacarığına malik olduğunu göstərmir. Ona görə də sürücülük təhsilinin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, praktiki hazırlığın gücləndirilməsi və yeni sürücülərin mürəkkəb yol şəraitinə hazırlanması vacibdir.

Sürücülük mədəniyyətinin formalaşdırılması isə yalnız sürücülük məktəblərinin işi olmamalıdır. Məktəblərdən və universitetlərdən başlayaraq yol hərəkəti təhlükəsizliyi ilə bağlı maarifləndirmə aparılmalıdır. Televiziya, sosial şəbəkələr və digər media vasitəsilə sükan arxasında aqressiv davranışın yolverilməzliyi, piyadalara və digər sürücülərə hörmət, sürət həddinə əməl edilməsi, təhlükəsizlik kəmərindən istifadə, sərxoş və diqqəti yayınmış vəziyyətdə avtomobil idarə etməyin təhlükələri təbliğ olunmalıdır.

Nəticə etibarilə, 2008-ci ildə qadınların sürücülük vəsiqəsi alanlar arasında payının 4,6 faizdən 2025-ci ildə 18,8 faizə yüksəlməsi Azərbaycanda sosial münasibətlərin, iqtisadi fəallığın və hərəkətlilik ehtiyaclarının dəyişdiyini göstərir. Bu dəyişiklik qadınların cəmiyyətdə daha müstəqil iştirakına, əmək və təhsil imkanlarından istifadəsinə, gündəlik həyatın daha çevik təşkilinə şərait yaradır.

Lakin sürücülərin sayının artması avtomatik olaraq yol hərəkətinin keyfiyyətinin yüksəlməsi demək deyil. Bunun üçün müasir infrastruktur, keyfiyyətli sürücülük təhsili, effektiv nəzarət və məsuliyyətli sürücülük davranışı birlikdə inkişaf etdirilməlidir. Əsas məqsəd daha çox sürücülük vəsiqəsi verilməsi deyil, yollarda daha hazırlıqlı, diqqətli, məsuliyyətli və təhlükəsiz sürücülərin sayının artırılması olmalıdır”.

Psixoloq Mətanət Əliyeva isə bildirib ki, qadınların sükan arxasına keçməsi ilə bağlı cəmiyyətdə hələ də müəyyən stereotiplərin olması onların psixoloji vəziyyətinə real təsir göstərə bilər:

“İnsan davamlı şəkildə “qadın yaxşı sürə bilmir”, “qadın sürücülər daha təhlükəlidir” kimi ümumiləşdirici mesajlarla qarşılaşdıqda, zamanla bu münasibəti daxilləşdirə bilər. Psixologiyada buna stereotip təhdidi kimi yanaşılır: insan özündən gözlənilən mənfi stereotipi doğrultmaq qorxusu ilə daha çox gərginlik yaşayır. Bu gərginlik isə diqqəti daralda, özünəinamı azalda və normalda rahat veriləcək qərarları çətinləşdirə bilər.

Bununla bağlı çox maraqlı bir tədqiqatlar var. 2008-ci ildə Yeung və von Hippel tərəfindən aparılan eksperimentdə qadın iştirakçılara “qadınlar pis sürücüdür” stereotipi xatırladıldıqda, sürücülük simulyatorunda onların qəza riskinin artdığı müşahidə olunub. Tədqiqatçılar bunun əsas səbəblərindən biri kimi əlavə zehni yükü göstəriblər: insan stereotipi doğrultmamaq barədə düşündükcə diqqət resursunun bir hissəsi məhz bu narahatlığa gedir.

Qadınların daha zəif sürücü olması ilə bağlı stereotip statistik olaraq əsaslandırılmış fikir deyil. Əksinə, müxtəlif ölkələrin yol təhlükəsizliyi məlumatlarında ağır və ölümcül qəzalarla bağlı göstəricilərin kişilərdə daha yüksək olduğunu görürük. Azərbaycanda da yol qəzalarında ölənlərin təxminən dörddə üçü kişilərdir. Bununla belə, bu rəqəmləri yalnız cinslə izah etmək düzgün olmaz. Belə ki, sürülən məsafə, yaş, sürücülük təcrübəsi və riskli davranışlar kimi faktorlar da nəzərə alınmalıdır.

Qeyd edim ki, xüsusilə təcrübəsi az olan qadın sürücülər yol hərəkətində səhv etdikdə bunu sadəcə öyrənmə prosesinin bir hissəsi kimi deyil, “deməli, mən bacarmıram” şəklində qəbul edə bilərlər. Ətrafdan gələn ironiya, tənqid, səbirsizlik və ya aqressiv reaksiya da bu hissi gücləndirir. Halbuki sürücülük bacarığı cinslə deyil, təcrübə, diqqət, qaydalara əməl, situasiyanı düzgün qiymətləndirmə və emosional özünütənzimləmə ilə bağlıdır. Buna görə qadın sürücülərin də səhv etmək, təcrübə toplamaq və öz sürücülük üslubunu formalaşdırmaq haqqı var”.

Psixoloq qeyd edib ki, ilk dəfə sükan arxasına keçən hər bir insanda qorxu, həyəcan və məsuliyyət hissinin olması tamamilə normaldır:

“Müəyyən səviyyədə bu həyəcan hətta faydalıdır, çünki insanın diqqətli olmasına və təhlükəni daha ciddi qiymətləndirməsinə kömək edir. Problem o zaman yaranır ki, qorxu həddindən artıq yüksəlir, insanın düşünməsini və qərar verməsini bloklayır.

Bu mərhələdə ən vacib psixoloji hazırlıq mərhələli şəkildə təcrübə qazanmaqdır. İnsan əvvəlcə daha sakit küçələrdə, tanış marşrutlarda və daha az intensiv yol şəraitində sürməyə başlamalı, daha sonra tədricən mürəkkəb situasiyalara keçməlidir. Beyin hər təhlükəsiz təcrübədən sonra “mən bunu bacarıram” mesajı alır və özünəinam da məhz bu təcrübələrin üzərində formalaşır.

Digər vacib məsələ özünə verilən daxili mesajlardır. “Səhv etsəm, hər şey pis olacaq”, “hamı mənə baxır”, “mən bunu bacarmayacağam” kimi düşüncələr gərginliyi artırır. Bunun əvəzinə “mən öyrənmə prosesindəyəm”, “səhv etmək təcrübənin bir hissəsidir”, “əsas məsələ qaydalara diqqət etməkdir” kimi daha real və funksional düşüncələr formalaşdırmaq faydalıdır.

Stresli yol şəraitində nəfəsin tənzimlənməsi, diqqətin yalnız mövcud situasiyaya yönəldilməsi və emosional reaksiyaya deyil, növbəti təhlükəsiz addıma fokuslanmaq da çox önəmlidir. Məsələn, başqa sürücünün siqnal verməsi və ya aqressiv davranması insanın emosional vəziyyətini pozmamalıdır. Bu anda əsas sual “o mənim haqqımda nə düşünür?” deyil, “mən indi təhlükəsiz şəkildə nə etməliyəm?” olmalıdır.

Özünəinam da bir anda yaranmır. O, təkrar, təcrübə və kiçik uğurların toplanması ilə formalaşır. İnsan hər dəfə yeni bir marşrutu rahat keçdikdə, parklanmanı müstəqil etdikdə və ya çətin situasiyanı düzgün idarə etdikdə öz bacarığına dair daxili sübutlar əldə edir.

Ümumilikdə, qadın sürücülərin qarşılaşdığı əsas psixoloji çətinliklərdən biri bəzən yalnız yolun özü deyil, cəmiyyətin yaratdığı əlavə təzyiqdir. Bu təzyiqi azaltmağın ən sağlam yolu stereotipləri şəxsi qabiliyyətlə qarışdırmamaq və sürücülüyə öyrənilən bir bacarıq kimi yanaşmaqdır. Yaxşı sürücü olmaq cins məsələsi deyil; diqqət, məsuliyyət, təcrübə və emosional özünütənzimləmə məsələsidir”.