Süni intellekt təbii ehtiyyatları tükədir
Süni intellekt (Sİ) artıq gündəlik həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Chatbot-lara verilən hər sual, generativ modellərin təlimi və ya bulud xidmətlərinin istifadəsi arxasında görünməyən, lakin çox real bir xərc durur: nəhəng enerji və su tələbatı. Bu tələbatı qarşılamaq üçün Böyük Britaniyada məlumat mərkəzləri (data centres) sürətlə genişlənir. Lakin bu inkişaf ölkənin artıq gərgin olan su ehtiyatları və elektrik şəbəkəsi üzərində ciddi təzyiq yaradır. Xüsusən quraqlıq və yüksələn temperaturlar fonunda sektorun gələcəyi həm texnoloji, həm də ekoloji baxımdan kritik suallar doğurur.
2000-ci illərin əvvəlində Böyük Britaniyada təxminən 52 məlumat mərkəzi var idi. 2024-cü ilə bu rəqəm 400%-dən çox artaraq 266-ya çatıb; bəzi mənbələr isə 450–520 arası obyektdən danışır. AI tələbatı sayəsində növbəti illərdə daha 50–100 yeni mərkəz planlaşdırılır. 2023-cü ildən bəri elan edilən investisiyalar 59 milyard dolları keçib. Hökumətin “AI Growth Zones” təşəbbüsü isə planlaşdırma və elektrik bağlantı proseslərini sürətləndirməyi hədəfləyir.
Elektrik istehlakı artıq diqqətçəkəndir. 2023-cü ildə məlumat mərkəzləri təxminən 5 TWh elektrik istifadə edib — bu, ölkənin ümumi tələbatının 2%-i və kommersiya sektorunun 7%-i deməkdir (təxminən 1,8 milyon evin illik istehlakına bərabər). Proqnozlara görə, 2030-cu ilə bu rəqəm 26 TWh-ə çata bilər və ümumi tələbatın 8–9%-ni təşkil edə bilər. Uzunmüddətli ssenarilərdə isə əlavə 71 TWh-ə qədər artım gözlənilir. Problem ondadır ki, bərpa olunan enerji mənbələrinin (külək, günəş) və şəbəkə infrastrukturunun genişlənməsi bu sürətə yetişmir. Şimalda külək enerjisi bolluğu olsa da, cənubda (London və ətrafı) tələbat cəmləşib və şəbəkə bağlantı növbələri illərlə uzanır.
Enerji ilə yanaşı, soyutma sistemləri üçün su da əsas məsələdir. Serverlər böyük istilik yaradır və bu istiliyi nəzarətdə saxlamaq üçün müxtəlif soyutma üsulları tətbiq olunur. ABŞ-də, xüsusən isti və quraq bölgələrdə, buxarlanma üsullu (evaporative) soyutma qüllələri geniş yayılıb. Bu sistemlər milyonlarla litr təzə su tələb edir — bəzi böyük obyektlər gündə 19 milyon litrə qədər sərf edə bilir.
Böyük Britaniyada vəziyyət fərqlidir. Ölkənin daha sərin və rütubətli iqlimi “free cooling” (xarici havanın birbaşa istifadəsi) və qapalı dövrə (closed-loop) sistemlərinə üstünlük verir. Qapalı dövrədə su daxildə dövr edir, buxarlanmır və yalnız minimal əlavə doldurma tələb olunur. Bəzi mərkəzlər isə birbaşa çay və ya dok suyundan istifadə edir. Məşhur nümunə — London Docklands-dəki Digital Realty-nin Cloud House obyektidir. Burada Millwall daxili dokundan götürülən su istilik dəyişdiriciləri vasitəsilə soyutma təmin edir, sonra eyni həcmdə geri qaytarılır. Sistem ənənəvi soyutmadan 20 dəfəyə qədər daha enerji səmərəlidir və su israfını minimuma endirir. Oxşar yanaşmalar digər obyektlərdə də tətbiq olunur və sənaye getdikcə maye soyutma (direct-to-chip, immersion) texnologiyalarına keçir.
Buna baxmayaraq, narahatlıqlar qalır. Bəzi təxminlərə görə, mövcud mərkəzlər ildə milyardlarla litr su istifadə edir (rəqəmlər mənbədən asılı olaraq dəyişir). Yeni layihələrin böyük hissəsi (təxminən 84%-i) artıq su stresi yaşayan və ya 2040-cı ilə qədər yaşayacaq ərazilərdə — xüsusən London, Slough və cənub-şərqdə planlaşdırılır. İngiltərənin 2055-ci ilə gündəlik 5 milyard litr su çatışmazlığı riski ilə üzləşəcəyi proqnozlaşdırılır. Hökumətin milli su planlaşdırmasında məlumat mərkəzlərinin rəsmi olaraq nəzərə alınmaması isə vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir. Quraqlıq dövrlərində bəzi şirkətlər su limitləri ilə üzləşib, yeni layihələrə isə gündəlik 20 min litr kimi məhdudiyyətlər tətbiq olunub.
Böyük Britaniyada sənaye ABŞ-yə nisbətən daha ciddi tənzimlənir. Yeni obyektlərdə qapalı dövrə, quru soyutma və ya qeyri-içməli su mənbələrindən (təmizlənmiş tullantı suyu, yağış suyu) istifadəyə meyl güclənir. Bəzi ekspertlər isə təmizlənmiş kanalizasiya suyundan soyutma üçün istifadəni təklif edir. Hökumət AI Growth Zones vasitəsilə investisiyaları cəlb etsə də, su və enerji infrastrukturunun paralel inkişafını təmin etmək əsas çətinlik olaraq qalır.
Əlavə olaraq, quraqlıq və yüksələn temperaturlar soyutma tələbatını artırır. İsti günlərdə bəzi mərkəzlərin su istifadəsi 8 dəfəyə qədər yüksələ bilir. Bu isə ev təsərrüfatları, kənd təsərrüfatı və digər sənaye sahələri ilə rəqabət yaradır və gələcəkdə su hesab-fakturalarının artmasına səbəb ola bilər.
Məlumat mərkəzləri rəqəmsal iqtisadiyyatın və Sİ inkişafının əsas sütunudur. Lakin onların genişlənməsi bərpa olunan enerjinin tədarükü, şəbəkə gücləndirilməsi və su ehtiyatlarının idarə edilməsi ilə sinxron olmalıdır. Qapalı dövrə sistemləri, maye soyutma, yerli su mənbələrinin (çay, dok) ağıllı istifadəsi və şəffaflıq (su və enerji istehlakının məcburi hesabatı) bu yolda vacib addımlardır.
Nəticə etibarilə, hər bir Sİ sorğusunun arxasında dayanan “görünməyən xərc” getdikcə daha görünən olur. Böyük Britaniya bu çağırışı düzgün idarə edərsə, həm texnoloji liderlik, həm də ekoloji məsuliyyət nümunəsi ola bilər. Əks halda, quraqlıq və enerji çatışmazlığı rəqəmsal inkişafın qarşısını kəsə bilər. Davamlı həllər isə yalnız texnologiya deyil, həm də ağıllı planlaşdırma və tənzimləmə tələb edir.
Zeynəb Həsən
12:00 22.08.2026
Oxunuş sayı: 51
