Mədəniyyətin Təməli - Will Durantın baxışı ilə
Will Durant və Ariel Durantın “Sivilizasiyanın Hekayəsi” silsiləsi bəşər tarixinin ən dərin və əhatəli təhlillərindən biridir. Xüsusilə birinci cildin girişi sivilizasiyanın mahiyyəti və yaranma şərtləri haqqında klassik təriflər verir. Bu araşdırmada mədəniyyət, sivilizasiya, toplum və onların yaranma prosesi əsasən Durantın prizmasından, digər filosofların fikirləri ilə müqayisə edilərək geniş şəkildə izah olunur.
Mədəniyyət nədir sualına cavab verərkən Durant bu anlayışı iki səviyyədə nəzərdən keçirir. Dar mənada mədəniyyət insanın ədəb-ərkanı, incəsənəti, adət-ənənələri və gözəllik hissini ifadə edir. Geniş mənada isə o, bir xalqın bütün institutlarının, biliklərinin, əxlaqi normalarının, texnologiyalarının və sənətlərinin cəmidir. Durant vurğulayır ki, “mədəniyyət” sözünün özü torpaq əkib-becərməyə – agriculture-a işarə edir. Yəni mədəniyyət insanı təbiətin təsadüfi qanunlarından ayıran, onu planlı, toplanmış və ötürülən bir həyat tərzinə keçirən prosesdir. Mədəniyyət heç vaxt tək bir fərdin yaradıcılığı deyil; o, nəsillərin sınaq-səhv yolu ilə topladığı təcrübənin məhsuludur. Hər nəsil bu irsi yenidən mənimsəməsə, mədəniyyət dərhal dağılır. Durant bunu belə ifadə edir: sivilizasiya sənət və müdriklik, ədəb və əxlaq xəzinəsidir; fərd bu xəzinədən ruhani qidasını alır və hər nəsil bu irsi yenidən qazanmasa, sivilizasiya birdən-birə ölər. Edward Tylor mədəniyyəti “cəmiyyətin üzvü kimi insanın əldə etdiyi bilik, inanc, sənət, əxlaq, hüquq və digər qabiliyyətlərin kompleksi” kimi təyin etsə də, Durant daha dinamik yanaşır. Ona görə mədəniyyət statik inventar deyil, daim yenilənən, nəsillər arasında axan “irq ruhunun nəsilləridir”. Bu irsi ötürmənin əsas vasitəsi isə təhsildir. İnsan heyvandan yalnız təhsillə fərqlənir və təhsil özü sivilizasiyanın ötürülməsi texnikasıdır. Ailə, məktəb, din, dil və yazı – bütün bunlar mədəniyyətin davamlılığını təmin edən mexanizmlərdir.
Sivilizasiya nədir sualına Durant çox aydın və yığcam cavab verir: sivilizasiya mədəni yaradıcılığı təşviq edən sosial nizamdır. Bu nizam dörd əsas sütun üzərində qurulur: iqtisadi təminat, siyasi təşkilat, əxlaqi ənənələr və bilik ilə sənətlərin axtarışı. Sivilizasiya xaos və qorxunun bitdiyi yerdə başlayır. İnsan daim ölüm və aclıq qorxusu içində yaşayanda yaradıcılığa vaxt və enerji qalmır. Qorxu aradan qalxanda, təhlükəsizlik yarananda maraq və quruculuq azad olur və insan həyatı anlamağa, bəzəməyə və daha yüksək formaya salmağa başlayır. Durant “mədəniyyət” ilə “sivilizasiya” arasında mühüm fərq qoyur. Mədəniyyət torpaq əkib-becərməyə, yəni kənd həyatına işarə edir; sivilizasiya isə şəhərə – civitas-a işarə edir. Sivilizasiya bir aspektdə nəzakət vərdişidir və nəzakət şəhər sakinlərinin yalnız şəhərdə mümkün hesab etdiyi incəlikdir. Sivilizasiya heç vaxt irsi və ya avtomatik ötürülən bir şey deyil. O, hər nəsil tərəfindən yenidən öyrənilməli və qazanılmalıdır. Əgər ötürmə bir əsr kəsilərsə, insanlar yenidən vəhşiliyə qayıdar. Durant bunu “sivilizasiyalar irq ruhunun nəsilləridir” ifadəsi ilə ümumiləşdirir. Ailə tərbiyəsi və yazı nəsilləri bir-birinə bağlayaraq ölənlərin biliklərini gənclərə ötürür. Bu gün isə çap, ticarət və minlərlə ünsiyyət vasitəsi sivilizasiyaları bir-birinə bağlayaraq gələcək nəsillər üçün dəyərli olan hər şeyi qoruya bilər.
Toplum və ya cəmiyyət nədir sualına gəldikdə, Durant Aristotelin məşhur “insan siyasi heyvandır” tezisinə qarşı çıxır. Ona görə insan təbiətən sosial deyil. İnsan öz növü ilə daha çox vərdiş, təqlid və şəraitin məcburiyyəti ilə birləşir; o, cəmiyyəti sevməkdən çox tənhalıqdan qorxur. İbtidai dövrdə insanlar adətən altmış nəfərdən çox olmayan kiçik qruplarda yaşayırdılar. Ən erkən davamlı sosial təşkilat forması klan idi – eyni totemə, eyni adət-ənənəyə və eyni torpaq sahəsinə malik qohum ailələr qrupu. Sonra qəbilə, daha sonra kənd icması yaranır. Dövlət isə nisbətən gec meydana çıxır və yazıdan əvvəl demək olar ki, yoxdur. Dövlətin mənşəyi haqqında Durant Nitsşe, Lester Ward və Franz Oppenheimerə istinad edir. Onlara görə dövlət adətən bir döyüşkən qrupun daha zəif və dağınıq qrupu fəth etməsi ilə başlayır. Dövlət daxili sülh uğrunda xarici müharibədir. Lakin zaman keçdikcə zorakılıq vərdişə, vərdiş isə vicdana çevrilir. Hər cəmiyyət öz əxlaq kodeksini formalaşdırır və fərddə qrupun xeyrinə olan keyfiyyətləri “fəzilət”, əksini isə “günah” adlandırır. Cəmiyyət fərdi sosiallaşdırır: acgözlüyü qənaətə, zorakılığı müzakirəyə, qətli məhkəməyə, intiharı fəlsəfəyə çevirir. Bu proses olmadan heç bir toplum uzun müddət yaşaya bilməz, çünki daxili əməkdaşlıq xarici rəqabətin birinci qanunudur.
Mədəniyyətin necə yarandığı sualı Durant-ın ən ətraflı izah etdiyi mövzudur. O, bu prosesi bir neçə bir-biri ilə bağlı mərhələdə görür. Birinci və ən mühüm mərhələ iqtisadi təməldir – kənd təsərrüfatının yaranması. Durant açıq şəkildə yazır ki, mədəniyyətin ilk forması kənd təsərrüfatıdır. İnsan torpağı əkib-becərməyə və gələcək üçün ehtiyat toplamağa başlayanda sabitlik dairəsi yaranır. Bu dairə daxilində daxmalar, məbədlər və məktəblər tikilir, məhsuldar alətlər ixtira edilir, it, eşşək, donuz və nəhayət insanın özü əhliləşdirilir. İnsan ovçuluq dövründə kənd təsərrüfatı dövründən qırx dəfə daha uzun yaşamışdır. Kənd təsərrüfatı yalnız son on-on iki min ildə yayılmışdır. Bu keçiddə qadının rolu xüsusilə böyükdür. Qadın əvvəlcə heyvanları əhliləşdirmiş, sonra isə kişini “əhliləşdirmişdir”. Durant zarafatla deyir ki, insan qadının son əhliləşdirilmiş heyvanıdır – yalnız qismən və istəksizcə sivilizə olunmuşdur. Kənd təsərrüfatı ilə birlikdə insan müntəzəm işə, daha uzun ömürə və biliklərin daha tam ötürülməsinə nail olur.
İkinci mərhələ siyasi təşkilatın yaranmasıdır. Müharibə ibtidai kommunizmi və anarxiyanı dağıtmış, təşkilat və intizam gətirmiş, əsirlərin köləliyə çevrilməsinə, siniflərin yaranmasına və hökumətin böyüməsinə səbəb olmuşdur. Müharibə zəif xalqları aradan qaldırmış, cəsarət, zorakılıq, ağıllılıq və bacarıq səviyyəsini yüksəltmiş, silahları alətə, müharibə sənətini isə sülh sənətinə çevirmişdir.
Üçüncü mərhələ əxlaqi təməldir. Durant qeyd edir ki, hər bir “günah” bir vaxtlar “fəzilət” olub və yaşamaq mübarizəsində zəruri idi. Sivilizasiya bu ibtidai impulsları yumşaldır və onları cəmiyyətə uyğun formaya salır. Dördüncü mərhələ zehni təməldir – dil və yazının yaranması. Durant yazır ki, başlanğıcda söz var idi, çünki onunla insan insan oldu. Ümumi isimlər düşüncəni fərdi obyektlərdən siniflərə keçirdi. Yazı isə biliklərin toplanması, elmin inkişafı, ədəbiyyatın yaranması və müxtəlif qəbilələrin bir dövlət altında birləşməsi üçün həlledici oldu. Yazı sivilizasiyanın ən az şübhəli nişanəsidir. Nəhayət, Durant coğrafi və iqtisadi şəraitin rolunu vurğulayır. O, irqi determinizmi rədd edir: böyük irq sivilizasiya yaratmır; böyük sivilizasiya xalqı yaradır. Coğrafi və iqtisadi şərait mədəniyyət yaradır, mədəniyyət isə tipi formalaşdırır. Eyni şəraitdə fərqli irqlər oxşar nəticələr əldə edə bilər.
Sivilizasiyanın tənəzzülü mövzusu Durant-ın xəbərdarlıq dolu yanaşmasını göstərir. O, böyük sivilizasiyaların adətən kənardan fəth edilməzdən əvvəl daxildən özünü məhv etdiyini bildirir. Romanın tənəzzülünü təhlil edərkən o, xalqın əxlaqi tənəzzülünü, sinfi mübarizəni, ticarətin zəifləməsini, bürokratik despotizmi, boğucu vergiləri və yorucu müharibələri əsas səbəblər kimi göstərir. Sivilizasiya nizam və yaradıcılıq tarazlığına əsaslanır. Bu tarazlıq pozulanda – istər həddindən artıq lüks, istər həddindən artıq bərabərsizlik, istərsə də daxili əxlaqi çöküş nəticəsində – sivilizasiya dağılmağa başlayır. Durant xəbərdarlıq edir ki, sivilizasiyanı qoruyan qüvvələr zəifləyərsə, bəşəriyyət yenidən xaosa qayıda bilər.
Nəticə olaraq, Will Durant-ın baxışında mədəniyyətin təməli iki əsas dayağa söykənir: təhlükəsizlik və ötürmə. Təhlükəsizlik – iqtisadi və siyasi – yaradıcılığa imkan verir; ötürmə – təhsil, dil, yazı və ənənə – toplanmış irsi nəsillərə çatdırır. Sivilizasiya nə irsdir, nə də əbədi; o, hər nəsil tərəfindən yenidən qazanılmalı olan sosial nizam və mədəni yaradıcılıqdır. Durant bizə xatırladır ki, sivilizasiya bizim ən böyük xəzinəmizdir və onu qorumaq hər nəslin vəzifəsidir. Ölümümüzdən əvvəl irsimizi toplayıb uşaqlarımıza təqdim etməliyik. Bu baxış həm materialist elementləri – iqtisadiyyat və coğrafiyanı, həm də idealist elementləri – əxlaq, bilik və sənəti birləşdirərək mədəniyyətin yaranmasına kompleks və dərin bir izah gətirir.
Ayhan
12:40 28.08.2026
Oxunuş sayı: 42
