İsrailin etno-mədəni diaqnostikası
“Yəhudi etno-mədəni diaqnostikası” ilə “İsrail dövlətinin etno-mədəni diaqnostikası”nı qəti şəkildə ayırmaq lazımdır. İsrail diasporadakı bütün yəhudilərin mədəni modeli deyil, o, müəyyən tarixi şəraitdə qurulmuş yəhudi milli dövlətinin yaratdığı xüsusi sintezdir. Eləcə də İsraili sadəcə “dini doqmalar üzərində qurulmuş dövlət” adlandırmaq da tam dəqiq olmaz. Dövlətin öz rəsmi əsas mətnlərində həm yəhudi milli-tarixi özünütəyini, həm də demokratik və vətəndaşlıq prinsipləri birlikdə ifadə olunur. 1948-ci il İstiqlal Bəyannaməsi yəhudi xalqının tarixi bağını əsaslandırmaqla yanaşı, ölkənin bütün sakinləri üçün siyasi və sosial bərabərlik vəd edir. 2018-ci il “Yəhudi xalqının milli dövləti haqqında” əsas qanun isə İsraili açıq şəkildə “yəhudi xalqının milli dövləti” kimi müəyyənləşdirir və yəhudi milli özünütəyin hüququnu xüsusi olaraq yəhudi xalqına aid edir. Buna görə diaqnostika məhz belə qurula bilər.
İsrailin etno-mədəni sistemi qədim yəhudi tarixi yaddaşının, sionist milli layihənin, müxtəlif diaspor yəhudilərinin mədəni təcrübələrinin, Yaxın Şərq mühitinin, Avropa modernizminin və dünyəvi dövlət institutlarının XX əsrdə yaratdığı mürəkkəb bir sintezidir. Onun əsas xüsusiyyəti dini mənşəli kollektiv identikliyin dünyəvi milli dövlət formasında yenidən təşkil edilməsidir.
Əsas kimlik olaraq “yəhudi”-“israilli”kimliyi qarşıya çıxır. İsrailin ən fundamental problemi və eyni zamanda özünəməxsusluğu budur. Diaspor yəhudisi üçün “yəhudi” anlayışı əsasən din, mənşə, yaddaş, mədəniyyət və icma ilə bağlı ola bilər. İsrail isə bunu siyasi kateqoriyaya çevirir: yəhudi xalqı-milli suverenlik-İsrail vətəndaşı.
Bu şəkildə çevrilmə İsrailin milli layihəsinin əsas özünütəşkil mexanizmini təşkil edir. Lakin bu transformasiya tam başa çatmayıb. İsrail yəhudiləri arasında belə “mən əvvəlcə yəhudiyəm, yoxsa israilliyəm?” sualına müxtəlif cavablar var. Aparılan araşdırmalarda göstərilir ki, dünyəvi yəhudilərin əksəriyyəti özlərini əvvəlcə israilli, ultra-pravoslav və dini qrupların böyük hissəsi isə özlərini əvvəlcə yəhudi hesab edirdi.
Diasporaların daxili sintezi: İsrail “bir xalqın geri qayıdışı” kimi özünü təqdim etsə də, praktiki olaraq müxtəlif yəhudi diasporalarının bir-birinə qarışdığı yeni mədəni məkan yaradıb. Əşkenazi, Sefarad və Mizrahi yəhudilərinin tarixi təcrübələri eyni deyil. Onların dilləri, mətbəxləri, musiqiləri, ailə davranışları, dini ənənələri, Avropa və Şərq mədəniyyətləri ilə münasibətləri xeyli fərqlənir.Araşdırma məlumatlarına görə İsrail yəhudilərinin iki böyük tarixi-mədəni qrupunun Əşkenazi və Sefarad/Mizrahi mənşəli olduğu göstərilir. Deməli, İsrail mədəniyyəti hazır şəkildə “qədim yəhudi mədəniyyəti”nin davamı deyil, müxtəlif diasporaların İsrail ərazisində yenidən sintezidir.
Dini irsin dünyəviləşdirilməsi cəhdləri: Burada vurğuladığımız paradoks həqiqətən diaqnostikanın mərkəzində dayanır. İsrailin milli simvollarının əhəmiyyətli hissəsi dini-tarixi mənbələrdən gəlir: Davud ulduzu, menora, ivrit dili, yəhudi təqvimi, Şabbat, yəhudi bayramları, Yerusəlim və Tövrat yaddaşı və s.
Lakin bunların bir hissəsi müasir dövlət tərəfindən dini deyil, milli simvol kimi də istifadə edilir. 2018-ci il Əsas qanunu ivrit dilini dövlət dili kimi müəyyən edir, yəhudi təqvimini rəsmi sistemə daxil edir və yəhudi bayramları ilə Şabbatı rəsmi istirahət günləri kimi tanıyır. Beləliklə: dini simvol milli simvola və sonrada dövlət simvoluna çevrilməsi İsrailin ən xarakterik mədəni mexanizmlərindən biridir.
DÜNYƏVILIK VƏ DIN ARASINDA ZIDDIYYƏTI: İsrail cəmiyyətində dünyəvilik sadəcə dinin olmaması deyil. Dünyəvi yəhudi özünü yəhudi mədəniyyətinin daşıyıcısı, lakin dini qanunların siyasi hakimiyyətinə qarşı olan vətəndaş kimi görə bilər. Digər tərəfdən Haredi və Dati qrupları dövlətin yəhudi xarakterinin daha güclü dini əsaslara malik olmasını tələb edirlər.
Bu, İsrail cəmiyyətinin daxili strukturunda çox ciddi xəttdir. Araşdırmalar göstərir ki, Haredi, Dati, Masorti və Hiloni qrupları arasında dinin dövlət həyatındakı rolu, nikah, boşanma, hərbi xidmət və dini qanunun siyasi statusu barədə ciddi fərqlər mövcuddur. Deməli, İsrail dünyəvi dövlət olmaq istəyən yəhudi dövləti deyil yalnız, yəhudi dövlətinin nə qədər dünyəvi ola biləcəyi üzərində daxili mübarizə aparan dövlətdir.
İsrail kollektiv kimliyinin ən güclü komponentlərindən biri təhlükə və təqib yaddaşıdır. Holokost sadəcə tarixi hadisə deyil, kollektiv yaddaşda “yəhudilərin öz təhlükəsizliklərini öz dövlətləri vasitəsilə təmin etmələri” ideyasını gücləndirən fundamental simvoldur.
İsrailin rəsmi yaddaş sistemində Holokost və müharibələrdə ölənlərin xatirəsi milli təqvimə daxil edilib. Bu səbəbdən də İsrail kimliyində “yaddaş, təhlükə, özünümüdafiə, dövlət zənciri bir-birinə sıx bağlanır. Bu, onun kollektiv psixologiyasını anlamaq üçün çox mühüm diaqnostik göstəricidir.
İsrailin fərqli xüsusiyyətlərindən biri də dövlətlə vətəndaş arasında ordu vasitəsilə qurulan güclü əlaqədir. Hərbi təhlükəsizlik yalnız xarici siyasət məsələsi deyil, eyni zamanda cəmiyyətin kollektiv yaddaşına, ailə həyatına, siyasi diskursa və qəhrəmanlıq simvollarına təsir vasitəsidir. Beləliklə, İsrail kimliyinin bir hissəsi də “təhlükəsizliyimizi özümüz təmin etməliyik” prinsipi üzərində qurulub. Bu prinsipin müsbət tərəfi kollektiv məsuliyyət və səfərbərlik, mənfi tərəfi isə təhlükə qavrayışının siyasi və sosial düşüncədə həddindən artıq dominantlaşması ola bilir.
İsrail–ərəb vətəndaşlığı məsələsi İsrailin etno-mədəni diaqnostikasının ən mürəkkəb hissəsidir. İsrail yalnız yəhudilərdən ibarət cəmiyyət deyil. Ölkədə müsəlman, xristian və druz ərəbləri də yaşayır və onların identiklikləri eyni zamanda ərəb, dini, bəzən Fələstin və İsrail komponentlərini özündə daşıya bilir. Araşdırmalarda da bu çoxqatlılıq identiklikləri ayrıca göstərir.
Burada dövlətin rəsmi ideologiyası ilə vətəndaşların özünüidentifikasiyası arasında gərginlik yaranır. Çünki: “İsrail vətəndaşı olmaq” ilə “yəhudi milli dövlətinə mənsub olmaq” eyni kateqoriya deyil. 2018-ci il əsas qanununun yəhudi milli özünütəyin hüququnu xüsusi olaraq yəhudi xalqına bağlaması bu fərqi xeyli artırdı və hüquqi səviyyədə də görünən edir.
FƏRDI KIMLIK: İsraildə fərdi kimlik son dərəcə çox parçalıdır, yəhudi / ərəb, dini və ya dünyəvi, Əşkenazi/Mizrahi və s., miqrasiya mənşəyi, siyasi mövqe və israilli olmaq. Buna görə də “tipik israilli” anlayışı çox zəifdir.
Hətta yəhudi əhalinin daxilində dini kimlik məsələsində də böyük fərqlər vardır. Dünyəvi yəhudilər üçün yəhudilik daha çox mədəniyyət və mənşə hesab edilir. Haredilər üçün isə daha çox din mənasını daşıyır. Bu, bizim metodumuz baxımından çox mühüm nəticədir: “İsrailin milli kimliyi vahid fərdi kimlik yaratmayıb, müxtəlif yəhudi kimliklərini siyasi dövlət daxilində birləşdirib”.
İsrail mədəniyyəti xüsusilə maraqlıdır, çünki dövlət dil və mədəniyyətin yenidən qurulması prosesindədir. İvrit dili yalnız qədim dini mətnlərin dili kimi qalmayıb, müasir gündəlik dövlət və cəmiyyət dilinə çevrilib. 1948-ci il İstiqlal Bəyannaməsi də ivrit dilinin dirçəldilməsini yeni yəhudi cəmiyyətinin qurulmasının mühüm hissəsi kimi təqdim edir. Buna görə İsraildə “dil, milli dirçəliş, dövlət, gündəlik həyat” zənciri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
ƏSAS ZIDDIYYƏT: İsrailin etno-mədəni diaqnostikasının əsas paradoksunu belə formalaşdırmaq olar: Qədim dini-milli identiklik müasir dünyəvi dövlət formasında siyasi və sosial həyata keçirilməyə çalışılır. Bunun ətrafında bir neçə əsas qarşıdurma yaranır:Məsələn, “yəhudi dini irsi ilə dünyəvilik arasında”, “yəhudi milli dövləti ilə bütün vətəndaşların bərabərliyi ideyası arasında”, “diaspor yəhudiliyi ilə İsrail yəhudiliyi arasında”, “Əşkenazilər ilə Mizrahi/Sefaradlar arasında”, “yəhudilər ilə ərəblər arasında”, “təhlükəsizlik ilə normal vətəndaş həyatı arasında”, “qədim yaddaş ilə müasir milli dövlət arasında” ciddi konfliklər mövcuddur.
DIAQNOSTIK FORMULA: İsrailin etno-mədəni sistemi ümumi yəhudi diasporasının sadə davamı deyil, qədim yəhudi tarixi yaddaşının, sionist milli layihənin, müxtəlif diaspor yəhudilərinin mədəni təcrübələrinin və Yaxın Şərq şəraitinin müasir dövlət institutları daxilində sintezindən yaranmış xüsusi tarixi-mədəni kompleksdir. Onun əsas xüsusiyyəti dini mənşəli kollektiv identikliyin milli dövlət, dünyəvilik, vətəndaşlıq və modernləşmə vasitəsilə yenidən təşkil edilməsidir. İsrail öz milli simvollarının, dilinin və kollektiv yaddaşının mühüm hissəsini yəhudi dini-tarixi irsindən götürür, lakin həmin irsi müasir milli dövlətin dünyəvi və institusional dili ilə təqdim etməyə çalışır. Bu səbəbdən İsrailin əsas daxili ziddiyyəti yəhudi dövləti ilə dünyəvi dövlət arasında sadə seçim deyil, yəhudi milli xarakterinin nə qədər dini, nə qədər mədəni və nə qədər vətəndaşlıq əsaslı olması məsələsidir. Eyni zamanda Əşkenazi, Mizrahi/Sefarad, Haredi, Dati, Masorti və Hiloni qrupları arasında fərqli identiklik modelləri mövcuddur. Ərəb əsilli vətəndaşların mövcudluğu isə “yəhudi milli dövləti” ilə “ümumi vətəndaşlıq” arasında əlavə gərginlik yaradır. Buna görə də İsrailin etno-mədəni özünütəşkilinin əsas xüsusiyyəti homogen yəhudi mədəniyyəti deyil, müxtəlif yəhudi və qeyri-yəhudi identikliklərini yəhudi milli dövlətinin siyasi çərçivəsində birləşdirmək cəhdidir.
Burada İsrail ilə yəhudi xalqının diaqnostikasını ayırmağımız xüsusilə əhəmiyyətlidir. Yəhudi diasporasının diaqnostikasında “dövlət”, “ordu”, “ivrit dili” və “israilli vətəndaşlıqı” əsas göstəricilər ola bilməz, o zaman ki, İsrail diaqnostikasında isə bunlar mərkəzi göstəricilərdir.
15:30 26.08.2026
Oxunuş sayı: 51
