Avropada post-liberal dönəm: AfD, Rusiya təhdidi və suverenlik siyasəti

Saksoniya-Anhaltda AfD-nin təxminən 44 faiz səs alaraq tarixi qələbə qazanması yalnız bir regional seçkinin nəticəsi kimi qiymətləndirilərsə, hadisənin əsl mahiyyəti gözdən qaçırılar. Burada söhbət bir partiyanın yüksəlişindən daha böyük prosesdən gedir. Avropanın siyasi mərkəzi əvvəlki mövqeyini itirir, seçici ilə ənənəvi siyasi elita arasındakı məsafə artır və uzun illər Avropa siyasətinin əsasını təşkil edən liberal-konsensus modeli ciddi sınaq qarşısında qalır. AfD-nin uğuru bu dəyişikliklərin səbəbi deyil, daha çox onların siyasi nəticəsidir.

Bu baxımdan “Avropa liberallardan yorulub” ifadəsi müəyyən həqiqəti əks etdirsə də, prosesin dərinliyini tam izah etmir. Əslində Avropada yalnız liberalizm böhranı deyil, nümayəndəlik, təhlükəsizlik, sosial rifah, milli identiklik və siyasi legitimlik böhranları bir-birinin üzərinə düşür. Avropalı seçici getdikcə daha az “sağ, yoxsa sol?” sualını verir və daha çox “mənim həyatımı kim və necə idarə edir?” sualını ortaya qoyur. Sərhədlərə kim nəzarət edir? Miqrasiyanı kim tənzimləyir? Enerji təhlükəsizliyinə kim cavabdehdir? Vergilər hara xərclənir? Ukrayna müharibəsində Avropanın məqsədi nədir? Milli hökumətlərin real qərarvermə imkanları nə qədərdir? Brüsselin səlahiyyətləri harada bitməlidir? Bunlar artıq klassik sol-sağ mübahisəsinin sualları deyil. Bunlar hakimiyyət, məsuliyyət və siyasi nəzarət suallarıdır.

Məhz buna görə AfD-ni yalnız “ultrasağ” partiya kimi təqdim etmək prosesin sosial köklərini izah etmək üçün kifayət etmir. Əlbəttə, AfD-nin daxilində radikal və ifrat sağ elementlərin olması, partiyanın miqrasiya, milli identiklik və Rusiya ilə münasibətlər məsələsində digər əsas Almaniya partiyalarından kəskin fərqlənməsi ciddi siyasi reallıqdır. Lakin milyonlarla insanın bu partiyaya səs verməsinin səbəbini yalnız ideoloji radikallıqla izah etmək siyasi cəhətdən yanlış və sosioloji baxımdan səthi yanaşma olardı. Seçicinin bir hissəsi AfD-yə mütləq onun bütün proqramını qəbul etdiyi üçün deyil, mövcud siyasi sistemə etiraz vasitəsi kimi səs verir. Bu, Avropanın ənənəvi partiyaları üçün daha ciddi problemdir. Çünki etiraz səsinin arxasında dayanan sosial səbəblər aradan qalxmadıqca həmin səs də yox olmayacaq.

Burada Avropanın özünün yaratdığı paradoks ortaya çıxır. Uzun illər Avropa siyasi elitası açıq cəmiyyət, qloballaşma, inteqrasiya, multikulturalizm və sərhədlərin nisbətən açıq olması ideyalarını tərəqqinin əsas göstəriciləri kimi təqdim etdi. Lakin həmin proseslərin yaratdığı sosial və siyasi nəticələrə vaxtında cavab verməkdə çətinlik çəkdi. Miqrasiya bunun ən görünən nümunəsidir. Lakin problem yalnız miqrasiya deyil. Mənzil qiymətləri, həyat səviyyəsi, inflyasiya, enerji xərcləri, sənayenin rəqabət qabiliyyəti, təhlükəsizlik, sosial təminat və milli iqtisadiyyatın qlobal rəqabətdə mövqeyi də Avropa seçicisinin narahatlığını artırır. İnsan öz gündəlik həyatında problemlə qarşılaşırsa, ona problemin mövcud olmadığını söyləmək siyasi baxımdan ən böyük səhvlərdən biridir.

Avropanın siyasi mərkəzinin əsas problemi də burada meydana çıxır. Əgər vətəndaş “məni eşitmirlər” qənaətinə gəlirsə, onun siyasi radikallaşması üçün xüsusi ideoloji təbliğata ehtiyac qalmır. İnsan əvvəlcə narazı olur, sonra mövcud partiyalara inamını itirir və nəhayət sistemə etiraz edən qüvvəyə səs verir. Buna görə AfD-nin 44 faizlik nəticəsinə yalnız AfD-nin uğuru kimi baxmaq düzgün deyil. Bu nəticə eyni zamanda Almaniyanın ənənəvi siyasi mərkəzinə verilmiş çox ciddi siyasi qiymətdir.

Daha maraqlısı odur ki, sağ qüvvələr hakimiyyətə gəlmədən belə siyasi gündəmi dəyişə bilirlər. Bir vaxtlar yalnız sağ populistlərin gündəminə aid edilən sərhəd nəzarəti, miqrasiyanın məhdudlaşdırılması, milli təhlükəsizlik, milli sənayenin müdafiəsi, milli maraqlar və dövlət suverenliyi kimi məsələlər indi Avropanın mərkəzçi partiyalarının da proqramlarına daxil olur. Bu baxımdan siyasi qələbəni yalnız seçkidə qazanılan mandatların sayı ilə ölçmək olmaz. Bəzən bir partiya hökumətdə olmadan da öz rəqiblərini onun qaldırdığı məsələlərə cavab verməyə məcbur etməklə siyasətin istiqamətini dəyişir. Bu mənada AfD-nin tarixi əhəmiyyəti onun nə vaxtsa hökumət qurub-qurmayacağından daha geniş ola bilər.

Avropada baş verən dəyişiklik yalnız daxili siyasətlə də məhdudlaşmır. Ukrayna müharibəsi Avropanın bütün təhlükəsizlik fəlsəfəsini dəyişdirib. Soyuq müharibədən sonrakı dövrdə Avropada uzun müddət belə bir inam mövcud idi ki, iqtisadi inteqrasiya, ticarət və qarşılıqlı asılılıq siyasi sabitliyi gücləndirəcək. Rusiya ilə münasibətlərdə enerji əməkdaşlığı bu modelin ən mühüm elementlərindən biri idi. Lakin Ukrayna müharibəsi göstərdi ki, iqtisadi qarşılıqlı asılılıq avtomatik olaraq siyasi təhlükəsizlik yaratmır. Əksinə, müəyyən şəraitdə iqtisadi asılılıq strateji zəifliyə də çevrilə bilər.

Bu səbəbdən Avropa indi başqa istiqamətə gedir. Müdafiə xərcləri artırılır, enerji asılılığının azaldılması sürətləndirilir, hərbi sənaye yenidən qurulur, NATO-nun Avropadakı rolu gücləndirilir və strateji muxtariyyət haqqında daha çox danışılır. Lakin burada gözlənilməz bir paradoks yaranır. Rusiya ilə qarşıdurma Avropanı xarici siyasətdə daha sərt və təhlükəsizlikçi etməklə yanaşı, daxili siyasətdə də daha konservativ siyasi mühitin formalaşmasına şərait yaradır. Başqa sözlə, Ukrayna müharibəsi yalnız Avropanın xarici siyasətini deyil, Avropa cəmiyyətlərinin siyasi psixologiyasını da dəyişir.

Bu kontekstdə Almaniya xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Almaniyada məsələ artıq sadəcə AfD ilə digər partiyalar arasındakı mübarizə deyil. Getdikcə daha mühüm sual “Almaniya Rusiya ilə münasibətlərini gələcəkdə necə qurmalıdır?” sualına çevrilir. Almaniyanın siyasi mərkəzi Rusiyanı təhlükəsizlik təhdidi kimi qəbul edir və Ukraynanı dəstəkləyir. AfD isə daha yumşaq Rusiya siyasətini və Ukraynaya hərbi dəstəyin məhdudlaşdırılmasını müdafiə edir. Beləliklə, Almaniya daxilində yeni siyasi parçalanmanın mühüm xəttlərindən biri Rusiya və Ukrayna məsələsinə münasibət ola bilər.

Bu məsələ gələcəkdə daha da əhəmiyyətli olacaq. Çünki Rusiya ilə Avropa arasındakı qarşıdurma yalnız hərbi müstəvidə getmir. Kiberhücumlar, sabotaj, dezinformasiya, casusluq, kritik infrastruktura təhdidlər və siyasi təsir cəhdləri artıq Avropanın təhlükəsizlik gündəminin bir hissəsinə çevrilib. Belə bir mühitdə Rusiya-Almaniya münasibətləri ayrıca diqqət tələb edir. Lakin bunu avtomatik olaraq “Rusiya Almaniyaya müharibə edəcək” şəklində təqdim etmək düzgün olmaz. Almaniyaya birbaşa hərbi hücum faktiki olaraq NATO ilə qarşıdurma deməkdir və bu, Rusiya-Almaniya müharibəsindən çox daha böyük və təhlükəli Rusiya-NATO münaqişəsinə çevrilə bilər.

Əsl təhlükə isə bəlkə də klassik müharibədən daha mürəkkəbdir. Müharibə elan edilmədən aparılan hibrid qarşıdurma uzun müddət davam edə bilər. Bir kiberhücum, bir sabotaj hadisəsi, bir dron insidenti və ya kritik infrastruktura zərər verilməsi eskalasiya zəncirinə səbəb ola bilər. Hadisə insan itkisi ilə nəticələnərsə, ictimai təzyiq hökumətləri daha sərt cavab verməyə məcbur edə bilər. Qarşı tərəfin cavabı isə yeni addıma gətirib çıxara bilər. Beləliklə, heç bir tərəfin əvvəldən planlaşdırmadığı daha böyük qarşıdurma mərhələsi yarana bilər.

Bu səbəbdən qarşıdakı illərdə Avropanın əsas problemi yalnız Rusiyanın qarşısını almaq deyil, Rusiya ilə qarşıdurmanı idarə etmək olacaq. Çünki çəkindirmə siyasəti iki məqsədə xidmət etməlidir: birincisi, potensial rəqibi hücumdan çəkindirmək; ikincisi, yanlış hesablamaların böyük müharibəyə çevrilməsinin qarşısını almaq. Avropanın qarşısında son dərəcə çətin tarazlıq dayanır: kifayət qədər güclü olmaq, lakin eskalasiyanı idarə edə bilmək.

Bütün bunlar Avropa İttifaqının gələcəyi ilə bağlı daha fundamental sual yaradır. Avropa inteqrasiyası milli dövlətlərin zəifləməsi hesabına davam edəcək, yoxsa milli suverenliklə Avropa əməkdaşlığı arasında yeni balans formalaşacaq? Məncə, yaxın perspektivdə Avropa İttifaqının dağılması əsas ssenari deyil. Daha real ehtimal Aİ-nin öz daxilində siyasi transformasiyasıdır. Yəni daha çox milli suverenlik, daha sərt sərhəd siyasəti, daha güclü müdafiə sistemi, enerji və texnoloji müstəqillik, lakin eyni zamanda iqtisadi və siyasi əməkdaşlığın davam etdirilməsi.

Bu, Avropanın əvvəlki modelinin tamamilə məhv olması deyil. Bu, həmin modelin yenidən qurulmasıdır.

Əslində gələcək Avropanın siyasi xəritəsini yalnız “sol və sağ” anlayışları ilə izah etmək getdikcə çətinləşəcək. Yeni siyasi qarşıdurmanın bir tərəfində qlobalizm və daha çox inteqrasiya, digər tərəfində milli suverenlik və milli qərarvermə dayanacaq. Bir tərəfdə açıq sərhədlər və daha geniş miqrasiya siyasəti, digər tərəfdə sərhəd nəzarəti və milli identiklik olacaq. Bir tərəfdə Rusiyaya qarşı maksimum sərtlik, digər tərəfdə təhlükəsizliklə yanaşı praqmatik münasibətlərin bərpası tələbi dayanacaq. Yəni Avropa siyasətində yeni siyasi oxlar formalaşır və bu oxlar klassik sağ-sol bölgüsündən daha mürəkkəbdir.

Azərbaycan üçün bu proses ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Avropada milli suverenlik, ərazi bütövlüyü, sərhədlərə nəzarət və milli maraq haqqında müzakirələrin güclənməsi Azərbaycanın uzun müddətdir müdafiə etdiyi bəzi prinsiplərlə müəyyən məntiqi yaxınlıq yaradır. Lakin burada bir mühüm fərqi qorumaq lazımdır. Azərbaycanın suverenlik anlayışını Avropadakı bütün sağ-populist və millətçi ideologiyalarla eyniləşdirmək olmaz. Onların tarixi və siyasi kontekstləri fərqlidir. Buna baxmayaraq, ortaq məqam ondan ibarətdir ki, milli dövlətin öz siyasi prioritetlərini müəyyən etmək hüququ yenidən beynəlxalq siyasətin əsas məsələlərindən birinə çevrilir.

Bu vəziyyət Azərbaycan üçün yeni diplomatik imkanlar yarada bilər. Azərbaycan Avropa ilə enerji, nəqliyyat, ticarət və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığı genişləndirərkən öz siyasi kursunu və milli maraqlarını qoruyan dövlət modeli kimi çıxış edə bilər. Əslində suverenliklə əməkdaşlığın bir-birinə zidd olmadığı fikri burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət həm öz siyasi qərarlarında müstəqil ola, həm də Avropa ilə strateji əməkdaşlıq edə bilər. Əməkdaşlığın alternativi asılılıq deyil; sağlam əməkdaşlıq məhz qarşılıqlı maraq və qarşılıqlı suverenlik üzərində qurula bilər.

Qarşıdakı beş-on il Avropa üçün həlledici ola bilər. Əgər miqrasiya problemi həll olunmazsa, həyat səviyyəsinə təzyiq davam edərsə, Avropa iqtisadiyyatı ABŞ və Çin qarşısında rəqabət qabiliyyətini itirərsə və Ukrayna müharibəsi uzanarsa, milli-suverenist və sağ qüvvələrin güclənməsi davam edə bilər. Əgər mərkəzçi partiyalar bu problemlərə real cavab verə bilsələr, onların mövqelərini qismən bərpa etmək imkanları da qalır. Buna görə AfD-nin gələcəyi yalnız AfD-dən asılı deyil; onun gələcəyi Almaniyanın ənənəvi siyasi partiyalarının cəmiyyətin dəyişən tələblərinə nə qədər tez və düzgün cavab verə biləcəyindən də asılıdır.

Məncə, baş verənləri “Avropanın sağa dönüşü” adlandırmaq hələ tam dəqiq deyil. Daha fundamental proses gedir: Avropa post-liberal siyasi mərhələyə daxil olur. Bu, liberal demokratiyanın sona çatması demək deyil. Bu, liberal demokratiyanın əvvəlki formada davam etməsinin çətinləşməsi deməkdir. Avropa indi azadlıqla təhlükəsizlik, inteqrasiya ilə suverenlik, multikulturalizm ilə milli identiklik, qlobal məsuliyyətlə milli maraq arasında yeni tarazlıq axtarır.

Bu baxımdan Saksoniya-Anhalt seçkisinin əsl əhəmiyyəti AfD-nin neçə faiz almasından daha böyükdür. 44 faiz yalnız bir seçki nəticəsi deyil, Avropanın siyasi sisteminə göndərilmiş siqnaldır. Bu siqnal deyir ki, Avropa cəmiyyəti artıq əvvəlki siyasi formulalarla kifayətlənmir. Seçici daha çox təhlükəsizlik, nəzarət, identiklik, sosial rifah və siyasi məsuliyyət tələb edir.

Ən mühüm məsələ isə budur: Avropa bu tələbi özü daxilində islahatlarla qarşılayacaq, yoxsa siyasi mərkəzin zəifləməsi davam edəcək?

Əgər ikinci variant reallaşarsa, AfD kimi partiyalar yalnız Almaniyanın deyil, bütövlükdə Avropanın siyasi gündəmini dəyişdirəcək. O zaman məsələ artıq “sağçılar hakimiyyətə gələcəkmi?” olmayacaq. Əsas sual belə olacaq: Avropa öz gələcəyini əvvəlki liberal-inteqrasiya modeli üzərində davam etdirəcək, yoxsa milli suverenlik, təhlükəsizlik və strateji muxtariyyətin daha güclü olduğu yeni Avropa modeli formalaşdıracaq?

Məhz bu səbəbdən AfD-nin bugünkü qələbəsini son hadisə kimi deyil, Avropanın siyasi transformasiyasının başlanğıc mərhələlərindən biri kimi qiymətləndirmək daha doğru olar. Onun tarixi rolu bəlkə də Almaniyanı nə vaxtsa idarə edib-etməyəcəyindən daha çox, Almaniyanın və Avropanın hansı sualları müzakirə etməli olduğunu dəyişdirməsində olacaq. AfD hökumətdə olmaya bilər, amma artıq siyasi gündəmin bir hissəsini dəyişdirib. Bu isə, bəzən seçkidə qazanılan hakimiyyətdən də uzunömürlü siyasi təsir yaradır.