“Məkkə Sazişi” nədir - yeni blok, yoxsa köhnə boşluğun doldurulması?
Yaxın Şərq uzun illərdir paradoksal bir təhlükəsizlik düzənində yaşayır. Bölgə həddindən artıq silahlanıb, amma özünü təhlükəsiz hiss etmir. Çoxlu ordular, çoxlu alyanslar, çoxlu xarici hərbi bazalar var, amma yenə də hər böhran anında hamı eyni sualı verir: sabah kimin kimi satacağı, kimin kimi qoruyacağı, kimin kənarda qalacağı bəlli deyil. Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında imzalandığı deyilən “Məkkə Sazişi” məhz bu boşluğun içindən çıxır. Onun siyasi mənası kağız üzərindəki cümlələrdən daha böyükdür: region dövlətləri ilk dəfə deyil, amma bu dəfə daha ciddi şəkildə deyirlər ki, öz təhlükəsizliklərini yalnız xarici güclərin iradəsinə buraxmaq istəmirlər.
Sazişin nüvəsi sadədir: üç dövlətdən birinə edilən silahlı hücum hamısına edilmiş hücum sayılsın. Bu formul təbii olaraq NATO-nun 5-ci maddəsini xatırladır və dərhal “bu müsəlman NATO-sudurmu?” sualını doğurur. Amma burada tələsmək olmaz. NATO sadəcə qarşılıqlı müdafiə öhdəliyi deyil; o, vahid komanda mədəniyyəti, standartlaşdırılmış hərbi prosedurlar, nəhəng institusional yaddaş, onillərlə işləyən qərargah sistemi, ortaq planlama, inteqrasiya olunmuş hava müdafiəsi və siyasi intizamdır. “Məkkə Sazişi” hələlik bu dərinlikdə bir sistem deyil. Bu gün üçün o, daha çox niyyət bəyanatı ilə strateji siqnalın arasında dayanan bir təhlükəsizlik platformasıdır.
Amma onu yüngül də saymaq olmaz. Çünki iştirakçıların kombinasiyası təsadüfi deyil. Türkiyə real döyüş təcrübəsi, inkişaf etmiş müdafiə sənayesi və çevik hərbi planlama bacarığı olan dövlətdir. Pakistan nüvə silahına malik yeganə müsəlman ölkədir və bu fakt, sənəddə açıq yazılmasa belə, onun geosiyasi çəkisini dərhal artırır. Səudiyyə Ərəbistanı isə pul, enerji, ərəb dünyasında dini-siyasi nüfuz və böyük satınalma imkanları gətirir. Başqa sözlə, biri əməliyyat bacarığı, biri strateji çəkindiricilik, biri maliyyə və coğrafi mərkəz verir. Bu üçlüyün birlikdə görünməsi özü-özlüyündə mesajdır.
Bu ittifaqın ən mühüm cəhəti, əslində “kimisə vurmaq” planı yox, “özünü tək hiss etməmək” ehtiyacıdır. Son illərdə Körfəz ölkələri bir neçə dəfə gördülər ki, böyük müttəfiqlər həmişə vaxtında, istənilən formada və istənilən qiymətə köməyə gəlmir. ABŞ hələ də bölgənin əsas xarici hərbi gücüdür. Bunu dəyişmiş kimi davranmaq sadəlövhlük olardı. Ancaq ABŞ-nin iradəsi ilə region paytaxtlarının təhlükəsizlik qorxuları arasında artıq əvvəlki avtomatik uyğunluq yoxdur. Bir sözlə, Vaşinqton hələ var, amma əvvəlki kimi “tək zəmanət mərkəzi” kimi qəbul edilmir. “Məkkə Sazişi” bu psixoloji və strateji yorğunluğun məhsuludur.
Bu səbəbdən onu “müsəlman NATO-su” adlandırmaq hələ tezdir, amma onu “sadəcə rəmzi jest” saymaq da səhv olar. Bu, daha çox NATO olmaq iddiasında olmayan, amma kollektiv çəkindirmə dili ilə danışan regional təhlükəsizlik çərçivəsidir. Əgər ortaq təlimlər, sənaye kooperasiyası, kəşfiyyat koordinasiyası, hava-raket müdafiəsi və böhran vaxtı qərar mexanizmi qurularsa, onda bu saziş formatdan struktura keçər. Əks halda, o, böyük başlıqlı, amma məhdud təsirli siyasi sənəd olaraq qala bilər.
Burada bir mühüm məqam da var: bu cür anlaşmalar bəzən öz hərbi məzmunundan daha çox psixoloji məna daşıyır. Regionda çox dövlət öz zəifliyini gizlətmək üçün silah alır. Daha az dövlət isə zəifliyi kompensasiya etmək üçün etibarlı koalisiya qurur. Əgər Ankara, Riyad və İslamabad bu sənədi real əməliyyat dili ilə doldura bilsələr, onda bu, bölgədə “təklik qorxusunu” azaldan modelə çevrilə bilər. Yox, əgər sənəd daxili təbliğat və xarici nümayiş üçün saxlanacaqsa, onda onun ömrü də Yaxın Şərqdəki bir çox gurultulu razılaşmalar kimi qısa olacaq.
Bu ittifaq kimə qarşıdır sualı da burada ortaya çıxır. Rəsmi dillə cavab adətən belə olur: heç kimə qarşı deyil, müdafiə xarakterlidir. Praktik siyasətdə isə belə cümlələrin həmişə ikinci mənası olur. Heç bir ciddi dövlət üçtərəfli kollektiv müdafiə formatını abstrakt humanizm üçün qurmur. Təhlükə qavrayışı varsa, blok da yaranır. Sadəcə, o təhlükə bir ölkənin adı ilə deyil, bir neçə riskin cəmi ilə ifadə olunur: İranın raket və şəbəkə gücü, İsrailin sərbəst hərəkət imkanı, ABŞ-nin seçici müdaxilə modeli, enerji yollarının kövrəkliyi, dövlət olmayan silahlı aktorların çoxalması və regionun öz daxilində güvən böhranı.
Deməli, bu saziş bir “müsəlman NATO-su” olmaqdan əvvəl, daha sadə bir həqiqətin etirafıdır: Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik bazarı dəyişir. Xarici qoruyucular qalır, amma yerli oyunçular artıq təkcə müştəri olmaq istəmirlər. Onlar həm də qayda qoyan tərəf olmaq istəyirlər. Sual budur: doğrudanmı buna qadirdirlər, yoxsa bu, hələlik böhranın doğurduğu müvəqqəti yaxınlaşmadır?
14:40 08.08.2026
Oxunuş sayı: 155
