Sözün memarı – Elçin Əfəndiyev
Azərbaycan ədəbiyyatının XX əsrin ikinci yarısından başlayaraq keçdiyi mürəkkəb, ziddiyyətli, lakin son dərəcə məhsuldar inkişaf mərhələsindən danışarkən Elçin Əfəndiyevin adı xüsusi vurğulanır. Çünki Elçin yalnız müəyyən dövrün yazıçısı deyil, bütöv bir ədəbi-estetik düşüncə sisteminin daşıyıcısına çevrilib. Onun yaradıcılığı Azərbaycan nəsrində, dramaturgiyasında, ədəbi tənqidində və ümumən milli-humanitar fikrində yeni baxışın, yeni intellektual istiqamətin formalaşmasında mühüm rol oynamaqdadır.
Ədəbiyyata ötən əsrin 60-cı illərində gələn Elçin həmin dövrün ictimai-mənəvi atmosferində yetişən “altmışıncılar” nəslinin ən parlaq nümayəndələrindən biri idi. Bu nəsil Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız mövzu yeniliyi ilə deyil, insanın daxili aləminə münasibətin dəyişməsi, mənəvi-psixoloji dərinliyin ön plana çıxması, fərdin daxili faciəsinin ictimai hadisələr fonunda təqdim olunması ilə seçilirdi. Elçin isə həmin ədəbi nəslin içərisində xüsusilə fərqlənirdi. O, klassik ənənəyə bağlı qalaraq modern düşüncə estetikasını milli bədii təfəkkürə gətirə bilən nadir sənətkarlardan idi.
Onun yaradıcılığında ilk diqqət çəkən məqamlardan biri insan ruhunun görünən və görünməyən qatlarına nüfuz etmək bacarığıdır. Elçin üçün insan daxilində qorxu, tənhalıq, sevgi, vicdan, yaddaş və mənəvi parçalanma daşıyan mürəkkəb psixoloji aləmdir. Yazıçının qəhrəmanları zahirən adi görünsələr də, daxilən dərin mənəvi konflikt yaşayırlar. Məhz buna görə Elçinin obrazları oxucu yaddaşında uzun müddət yaşayır. Onların taleyi bütöv bir dövrün mənəvi portretidir.
Akademik Məmməd Cəfər Elçinin sənətkarlığını xarakterizə edərkən onun “bədii dərk duyğusunun güclü və cəlbedici” olduğunu vurğulayırdı. Həqiqətən də, Elçin insan xarakterinin formalaşma mərhələlərini böyük həssaslıqla izləyən yazıçıdır. Onun əsərlərində uşaqlıq xatirələri, keçmişə dönüşlər, daxili monoloqlar, psixoloji ricətlər təsadüfi bədii detal deyil. Bunlar insan şəxsiyyətinin mənəvi anatomiyasını açan estetik vasitələrdir. Elçin qəhrəmanlarının keçmişini göstərməklə onların bugünkü mənəvi durumunu izah edir.
Yazıçının yaradıcılığının mühüm xüsusiyyətlərindən biri də milli yaddaşla müasir düşüncənin vəhdətini yaratmasıdır. O, folklor elementlərini, dastan təfəkkürünü, xalq yaddaşını müasir insanın mənəvi problemlərinin içərisinə daxil edir. “Mahmud və Məryəm”, “Ağ dəvə”, “Ölüm hökmü” kimi əsərlərdə tarix, mif, rəvayət və psixoloji realizm bir-birinə qarışaraq tamamilə yeni estetik müstəvi yaradır. Bu əsərlərdə keçmiş müasir insanın taleyinə işıq salan mənəvi yaddaşdır.
Xüsusilə “Mahmud və Məryəm” əsərində Elçin klassik məhəbbət motivini fəlsəfi-estetik düşüncə səviyyəsinə qaldırır. Burada sevgi iki gənc arasındakı hiss olmaqdan başqa həm də dinlər, dünyagörüşləri, hakimiyyət, tarix və insan taleyi arasında körpü rolunu oynayan böyük mənəvi hadisədir. Yazıçı folklor motivlərini müasir bədii təfəkkürlə sintez edərək oxucu qarşısında həm milli, həm də ümumbəşəri məna daşıyan bir dünya qurur. Elçinin məharəti ondadır ki, o, dastanı həyatın içərisinə gətirir, həyatın özünü isə bəzən əfsanə qədər poetik göstərə bilir.
AMEA-nın müxbir üzvü Yaşar Qarayev Elçini “rəmzdən və bədii-fəlsəfi şərtilikdən cəsarətlə istifadə edən sənətkar” adlandırırdı. Bu fikir yazıçının poetikasını çox dəqiq xarakterizə edir. Elçin realizmin sərhədlərini genişləndirərək onun daxilinə simvolik qatlar, metaforik düşüncə və fəlsəfi məna gətirdi. Onun əsərlərindəki ən adi detal belə bəzən bütöv bir dövrün metaforasına çevrilir. Elçin məişət hadisəsinin arxasında böyük mənəvi boşluğu, insanın tənhalığını və zamanın dramatizmini göstərə bilirdi.
Dramaturgiya sahəsində də Elçin Azərbaycan teatr sənətinə yeni estetik nəfəs gətirdi. O, klassik dramaturji modeldən çıxaraq daha mürəkkəb psixoloji və fəlsəfi konfliktlər qurdu. Onun pyeslərində zahiri hadisədən daha çox daxili gərginlik ön plana keçir. Dram əsərlərindəki dil xüsusilə diqqətəlayiqdir. Elçin xalq danışıq üslubunu süni şəkildə “ədəbiləşdirmədən”, təbii axarı ilə təqdim edir və bununla milli koloriti qorumağa nail olur. “Ağ dəvə” kimi əsərlərdə Bakı mühitinin dili, intonasiyası, psixologiyası son dərəcə canlı şəkildə əks olunur.
Elçin yalnız yazıçı deyildi. O, həm də ciddi nəzəri düşüncə sahibi idi. “Tənqid və ədəbiyyatımızın problemləri”, “Klassiklər və müasirlər”, “Ədəbi düşüncələr” kimi kitabları Azərbaycan ədəbi fikrinin inkişafında mühüm mərhələ hesab olunur. O, ədəbiyyata yalnız emosional münasibət göstərmir, onu nəzəri-estetik baxımdan təhlil edir, milli ədəbiyyatın inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirməyə çalışırdı. Elçinin publisistikası və ədəbi-tənqidi məqalələri milli ədəbi şüurun formalaşmasında mühüm rol oynayıb.
Bu mənada Elçin fenomeni üç böyük istiqamətin vəhdətidir: sənətkar, mütəfəkkir və vətəndaş. O, həm böyük yazıçı idi, həm dərin nəzəriyyəçi, həm də milli mədəniyyətin təəssübünü çəkən ziyalı şəxsiyyət. Onun yaradıcılığında bədiilik, elmilik və publisistik düşüncə bir-birini tamamlayırdı. Elçin Azərbaycan ədəbiyyatını yalnız milli çərçivədə düşünmür, onu dünya ədəbiyyatı kontekstində qiymətləndirir, milli söz sənətinin ümumbəşəri estetik sistemdə yerini müəyyənləşdirməyə çalışırdı.
Təsadüfi deyil ki, Heydər Əliyev Elçinin xalqımızın tarixi və mənəvi irsi ilə bağlı əsərlərinin Azərbaycan ədəbiyyatında xüsusi yer tutduğunu qeyd edirdi. İlham Əliyev isə onun həm dövlət idarəçiliyində, həm də ictimai-mədəni həyatda böyük rol oynadığını vurğulayırdı. Uzun illər Dövlət idarəçiliyi sahəsində çalışmasına baxmayaraq, Elçin heç zaman ədəbiyyatdan uzaq düşmədi. Əksinə, o, bütün fəaliyyəti boyu milli mədəniyyətin qorunmasına və inkişafına xidmət etdi.
Elçin Əfəndiyevin yaradıcılığı Azərbaycan insanının mənəvi tarixidir. Onun əsərlərində zamanın ruhu yaşayır. O, milli düşüncənin dərin qatlarını, insanın görünməyən ağrılarını, tarixin gizli dramatizmini bədii sözə çevirə bildi. Buna görə də Elçin yaradıcılığı yalnız bir dövrün ədəbiyyatı deyil, Azərbaycan bədii təfəkkürünün uzunömürlü estetik yaddaşıdır.
Bu gün doğum günündə Elçini dərin ehtiramla yad yad edirik. Onun irsinə nəzər saldıqda bir daha aydın görürük ki, o, Azərbaycan ədəbiyyatında sadəcə böyük yazıçı statusu qazanmadı. Elçin bütöv bir məktəb yaratdı — milli köklərə bağlı, müasir düşüncəyə açıq, yüksək estetik zövqə və dərin mənəvi məsuliyyətə söykənən bir məktəb. Və məhz buna görə onun adı Azərbaycan ədəbiyyatının zamanlarının sərhədlərini aşan sənətkarları sırasında xüsusi ehtiramla çəkilir.
18:15 13.05.2026
Oxunuş sayı: 54
